رابطه عقل و ایمان و سؤال تقدّم و تأخر هر یک نسبت به دیگری، همواره برای فلاسفه و متألّهان مطرح بوده است. در سلسه نوشتارهای عقل و ایمان، پاسخ های عمده فلاسفه غربی جدید و متالهان اسلامی و غربی را به این مسئله بررسی می کنیم.

در نوشتار قبلی، عقل گرایی حداکثری را که از جمله پاسخ های فلسفی به مسئله مذکور است بررسی کردیم. در این نوبت به بررسی ایمان گرایی که برخی فیلسوفان غربی آن را به عنوان پاسخی به مسئله رابطه عقل و ایمان مطرح کردند، بررسی می کنیم.

ایمان گرایی (fideism) در تقابل تام با دیدگاه عقلانیت حداکثری قرار دارد. بر اساس یک تعریف، ایمان گرایی دیدگاهی است که نظام های اعتقادات دینی را موضوع ارزیابی و سنجش عقلانی نمی داند. (عقل و اعتقاد دینی، ۷۸) همچنین یکی از محققان آن را این گونه تعریف می کند: ایمان گرایی نظریه ای است که براساس آن، باورهای دینی نیازمند توجیه معرفت شناختی (epistemic justification) نیستند.(ایمان گروی،۱۴)

بنابراین ایمان گرایان مدعیات دینی را مدعیات خاصی می دانند که از سایر مدعیات و باورها، همچون باورهایی که در گزاره های علمی یا ریاضی مطرح می شود، بسیار متفاوت است، بنابراین ملاک صحت آنها نیز با ملاکی که برای صحت ادعاها و باورهای دیگر وجود دارد، متفاوت است. یک مومن برخلاف یک پزشک یا وکیل یا حزب سیاسی، نباید باورش را با توسل به استدلالات عقلانی و همه فهم به اثبات برساند.

توجه به این نکته مهم است که ایمان گرایان نمی گویند که مثلا ممکن است برخی اعتقادات دینی با معیار عقلانی اثبات شود و برخی اثبات نشود و ما نباید نگران آن بخش از باورهای دینی باشیم که به وسیله عقل اثبات نشده اند؛ بلکه اصلا به طور کلی کوشش در جهت اثبات باورهای دینی به وسیله عقل را کوششی بی وجه و خطا می دانند؛ چراکه عرصه، عرصه ای است که عقل در فهم آن ناتوان است.

ایمان دینی همچون اعتقادی مبنایی

به نظر ایمان گرا، اعتقادات دینی بنیادی ترین اعتقادات انسان هستند که دیگر استدلال درباره آنها مطرح نمی شود و اگر نخواهیم چنین باورهایی داشته باشیم، ناچار به شکاکیت مطلق می رسیم؛ چراکه عقل در شک پیرامون باورهای ذهن، حد یقف ندارد و هر عقیده ای که اثبات عقلانی شود، مبتنی بر باورهای پایه ای تری است که باز می توان درباره آنها شک کرد و اثبات عقلانی آنها را خواست. فرق شکاک مطلق با ایمان گرا در این است که ایمان گرا این سلسله را زمانی که به عقاید دینی می رسد قطع می کند و شک و اثبات عقلانی درباره این باورها را مطرح نمی کند: از نظر یک مومن مخلص، بنیانی ترین مفروضات، در خود نظام اعتقادات دینی یافت می شوند. ایمان دینی، خود بنیان زندگی شخص است... ایمان دینی همانا پروای واپسین شخص (ultimate concern) است.(عقل و اعتقاد دینی، ۷۹)

بنابراین ایمان گرا در میان باورها به باورهای پایه و مبنا قائل است که دیگر درباره آنها پژوهش و تفحص و سنجش گری تجربی و عقلانی صورت نمی گیرد؛ چراکه تردید درباره آنها، کل نظام معرفتی انسان را بی مبنا و متزلزل می کند. این نظر در معرفت شناسی «مبناگروی (foundationalism) » نامیده می شود. مبناگروی انواع مختلف دارد، ولی می توان گفت وجه اشتراک آنها در این است که براساس آن: برخی باورها پایه اند و برخی مبتنی بر باورهای دیگرند که در نهایت، به باورهای پایه ختم می شوند. (۱) (ایمان گروی، ۲۱۲)

رویکرد مبناگروی در ایمان گرایی با تاملات و گرایش های تحلیلی فیلسوفانی چون پلانتینگا، تبیین بهتری یافته است. به بیان پلانتینگا، ایمان گروی و مبناگروی پیشتر نزد فیلسوفان مسیحی و غربی سابقه داشته است. پلانتینگا، آکویناس، دکارت و کالون را جزو ایمان گرایان و مبناگرایان می داند، ولی معتقد است؛ دو گونه مبناگروی در ایمان گرایی قابل تمیز است؛ مبناگروی قوی (strong foundationalism) و مبناگروی ضعیف (weak foundationalism). پلانتینگا، مبناگروی آکویناس، دکارت و کالون را مبناگروی قوی می داند. (رک: ایمان گروی، ۲۱۲) چراکه آنها معتقد بودند نه تنها باور و ایمان به وجود خدا، باوری مبنایی است؛ بلکه این باور جزو معارف انسان نیز هست. انسان مومن براساس دیدگاه مبناگرایان قوی به وجود خدا معرفت دارد.

ایمان گرا در میان باورها به باورهای مبنا قائل است که دیگر درباره آنها سنجش گری تجربی و عقلانی صورت نمی گیرد چراکه تردید درباره آنها کل نظام معرفتی انسان را بی مبنا و متزلزل می کنداما خود پلانتینگا در مبناگروی ضعیف خود، باور به وجود خدا را باوری مبنایی می داند، بدون این که این باور را از قسم معارف انسان تلقی کند. درواقع پلانتینگا می خواهد به این وسیله از انتقادی که به نظریه مبناگروی قوی می توان گرفت، فرار کند و آن این که اگر ایمان به خدا یک معرفت است، هر معرفتی را می توان مورد سنجش گری قرار داد. نمی توان بدون دلیل، معرفتی خاص را استثنا کرد و برای آن امتیازی خاص قائل شد.

واقعیت این است که به نظریه خود پلانتینگا هم این اشکال وارد است که او باور دینی را بدین وسیله بدون معنا می کند. اگر باور دینی معرفت بخش نیست، پس نمی تواند برای مومن معنایی داشته باشد. بنابراین باور به خدا و عدم باور به او برای انسان علی السویه خواهد بود.

جهش ایمان

سورن کی یرکگور، فیلسوف دانمارکی نیز یکی از مهم ترین متفکران قائل به ایمان گرایی است. به نظر وی، ایمان به خدا با اثبات عقلانی حقانیت اعتقاد به خدا در تعارض است. اگر بتوان به مدد عقل وجود خداوند را اثبات کرد، دیگر نمی توان به او ایمان داشت و اعتقاد به او همانند اعتقاد به سایر چیزها خواهد بود. بنابراین ایمان حاوی عنصر خطر کردن است: بدون خطر کردن ایمانی در کار نیست.(عقل و اعتقاد دینی، ۸۰) یعنی این که انسان بدون این که دلیلی برای ایمان داشته باشد، ایمان می آورد.

اما این خطر کردن به چه معناست؟ در بحث از عقل گرایی حداکثری توضیح دادیم که از ویژگی های توجیه و دلیل عقلانی این است که همه فهم و قابل توضیح برای دیگران است. دلیل عقلانی را می توان به هر فرد دیگری انتقال داد.

حداکثر این است که برخی ادله عقلانی به تخصص های علمی نیاز دارند ؛ مثلا ادله عقلانی یک جراح برای اعمالش، تنها قابل انتقال به کسانی است که تخصص لازم را داشته باشند و با اصطلاحات پزشکی آشنا باشند یا ادله وکیل در دادگاه، گاهی تنها برای کسانی که با اصطلاحات حقوقی آشنا هستند، قابل فهم است، ولی هرکس این تخصص ها را فراگیرد، می تواند این ادله را بفهمد.

توجیه تصمیم ایمانی، آن گونه که ایمان گرایان آن را تبیین می کنند، قابل تبیین برای دیگران نیست، چرا که اصلا توجیه عقلانی ای در کار نیست. بنابراین علی الخصوص در جایی که تصمیم ایمانی با اخلاقیات عرفی در تعارض واقع شود فرد مومن را دچار اضطراب و دارای حس خطر کردن می کند.

این همان چیزی است که کی یرکگور درباره تصمیم حضرت ابراهیم مبنی بر قربانی کردن فرزند خود، به آن اشاره می کند: «یک نمونه کلاسیک از گسست بین زندگی طبیعی انسان و زندگی ایمان، آمادگی ابراهیم برای قربانی کردن فرزندش است که در آن مقدس ترین قطعیت اخلاقی زندگی انسان، فدای عدم قطعیت ایمان می شود، چیزی براستی زشت و زخمی بیرحمانه بر خود و کاری یکسره محکوم از سوی عقل، با تصمیم انجام می شود....» (۶ متفکر اگزیستانسیالیست، ۸)

تصمیم ایمانی از همین جنس است. ایمان آوردن این نیست که ادله وجود خدا را بررسی کنیم و بعد به این نتیجه برسیم که این ادله قانع کننده است و آنها را بپذیریم، بلکه ایمان آوردن یک تصمیم است. تصمیم می گیریم ایمان بیاوریم و در نتیجه وارد وادی ایمان می شویم.

این همان چیزی است که در اصطلاح شناسی ایمان گرایان تحت عنوان «جهش ایمان (leap of faith)» مطرح می شود: ایمان یک جهش است (تاریخ فلسفه، از فیشته تا نیچه، ۳۳۴) جهش ایمانی نشان دهنده این است که ایمان دارای مقدمات عقلانی نیست. همان گونه که تصمیم ایمانی ابراهیم (به نظر کری یرکگور) چنین بود: «ابراهیم ایمان داشت و شک نکرد. او به محال ایمان داشت.» (ترس و لرز، ۴۶) مقصود کری یرکگور از محال در اینجا، فقدان عنصر عقلانی است. ایمان ابراهیم دارای توجیه عقلانی نیست، پس ایمان به محال است و همین ارزش ایمان اوست.

نویسنده‌: حسین شقاقی

پا‌نوشت:

۱ـ «انسجام‌گرایی» در معرفت‌شناسی یکی از نظریات بدیل «مبناگروی» است که براساس آن بین معارف انسان معرفت مبنایی وجود ندارد و این ضرری به موجه بودن باورها نمی‌زند، چراکه موجه بودن باورها به وسیله سازگاری آنها با هم و قدرت تبیین‌گری‌شان حاصل می‌شود.

منبع: جام جم