روزه در فرهنگ اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و آثار و برکات فراوانی با خود به ارمغان می آورد و از معدود عباداتی است که نصیب امت اسلامی گشته است به طوری که پیامبر اکرم(ص) از روزه به عنوان ضیافت الله یاد می کنند و می فرمایند:

“هو شهر دعیتم فیه الی ضیافه الله”(۱)

رمضان ماهی است که در آن به میهمانی خداوند خوانده شده اید.

روزه هم مانند سایر عبادت ها از مراتب و درجاتی برخوردار است. به نقل از امیرالمومنین(ع) روزه دارای سه مرتبه است که می فرمایند:

صوم القلب خیر من صیام اللسان و صیام اللسان خیر من صیام البطن”(۲)

روزه دل بهتر از روزه زبان برتر از روزه شکم است. در کتب اخلاقی مثل معراج السعاده ملامهدی نراقی نیز روزه را به ۳ دسته عام، خاص، خاص الخاص تقسیم می کند که برای اطلاع بیشتر به این کتاب ارجمند رجوع بفرمایید.

برای انجام هر عبادت شخص ابتدا باید مقدمات آن را به وجود بیاورد مثلا برای خواندن نماز ابتدا باید مقدماتی مثل وضو گرفتن را انجام دهی، حضور قلب پیدا کنی پس مشغول راز و نیاز شوی.

یا برای حج ابتدا باید استطاعت مالی، ... پیدا کنی پس اعمال مربوط به حج را انجام دهی.

روزه نیز چنین است یعنی یکسری مقدمات که از آن تعبیر به آداب روزه داری شده است انجام گیرد.

مثل: پرهیز از گناهان، انجام واجبات، تلاوت قرآن، ... که هرکدام به نوبه خود از جایگاه مهی برخوردارند حال که به مراتب و مقدمات روزه اشاره کردیم نوبت می رسد به حکمت و مصلحت عبادت ها که در آیات و روایات متعددی آن را بیان کردند.

باید اشاره کنم که منظور از حکمت همان فلسفه ای است که برای عبادت ها بیان شده است. مثلا اولین حکمت که در روزه پنهان شده ا ست اخلاص یا همان خودسازی است که شخص با روزه داری از خواسته های حیوانی و نفسانی و لذات های حرام دوری گزیند به صورتی که به یک جهاد نفسانی دست زند. در این رابطه حضرت فاطمه زهرا(س) می فرمایند:

“فرض الله الصیام تثبیتا للاخلاص(۳)

خداوند روزه را برای تثبت کردن اخلاص واجب کرده است.

دومین حکمتی که برای روزه در نظر گرفتند تعدیل و تنظیم بدن است که امروزه بیشتر تبلیغاتی که برای روزه داری می کنند همین موضوع است که متاسفانه اکثر افراد این نوع فرعی را اصل قرار می دهند همه می دانیم که فعالیت دستگاه های بدن به طور مداوم موجب فرسودگی می شود که خداوند یکماه را برای استراحت گذاشته است. پیامبر اکرم(ص) در این باره می فرمایند:

“صومواتصحوا” روزه بگیرید تا سالم بمانید.

سومین سر مهم روزه داری تقواست. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان خود می فرمایند:(۴) فایده روزه داری تقوا است و فایده داشتن تقوا مطلبی است که هیچ کس در آن شک ندارد.

چون بعد انسانی به فطرت خود این معنا را درک می کند که اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود و بدون هیچ قید و شرطی سرگرم لذت های جسمی و شهوات بدنی نباشد و تقوا تنها از راه روزه و خودداری از شهوات به دست می آید و نزدیکترین راه وموثرترین رژیم معنوی و عمومی ترین آن به طوری که همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهره مند شوند و هم اهل آخرت از آن رژیم سود ببرند هم شکم بارگان که اگر مدتی از این سه چیز پرهیز کنند به تدریج نیروی خویشتنداری از گناهان در آنان قوت می گیرد و نیز به تدریج بر اراده خود مسلط می شوند. کسی که خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشیدن و عمل جنسی که امری مباح است اجابت می کند قهرا در اجابت دست به اجتناب از گناهان و نافرمانی ها شنواتر و مطیع تر خواهد بود.

چهارمین آن کم شدن طبقات است. چشیدن طعم گرسنگی و تشنگی برای آن دسته افراد که به قدری از رفاه کامل برخوردار بودند که یادی از محرومان نمی کنند و طعم آن را در طول یکماه بچشند.

در این رابطه از سالار شهیدان از امام حسین پرسیدند: چرا خداوند روزه را واجب کرده است.

فرمودند: تا توانمند گرسنگی را لمس کند و او را بر نیاز مستمند آگاه سازد.

آخرین مرحله یادآوری آخرت است به طوری که اساتید اخلاق در رابطه با این موضوع نقل ها کردند به طوری که پیامبر(ص) در یکی از خطبه هایی که در آستانه ماه مبارک رمضان ایراد کردند و فرمودند: “با گرسنگی و تشنگی در این راه گرسنگی و تشنگی روز قیامت را به یاد آورید”

در پایان گفته ها باید گفت از حکمت ها و مصلحت هایی که گفته شده به اصلیات و فرعیات تقسیم می شوند. مثلا بهترین این حکمت ها که جزء اصل است تقوا می باشد.

زیرا تقوا علاوه بر بعد عبادی که علمای بزرگ درباره آن صحبت کردند و کتاب نوشتند دارای بعد فرهنگی نیز می باشد. به طوری که تمام مشکلات فرهنگی که درجامعه دیده می شود ناشی از نداشتن تقوا است. بنابراین انسان ها در تمام مراحل زندگی تقوا را مهمترین امر در تمام مسائل مخصوصا مسائل فرهنگی در نظر گرفت و راه پیشنهادی به دست آوردن آن همان طور که مرحوم علامه طباطبایی فرمودند تقوا می باشد.