آشنایی اجمالی با كتب حدیث شیعه

میزان الحكمهٔ مجموعه حدیثی جدیدی است كه به كوشش حجهٔ الاسلام والمسلمین محمّدمحمّدی ری شهری گردآوری شده است این مجموعه مقدمه طرح بزرگی است كه در آن تمامی روایات مرتبط با مسائل فكری, اخلاقی و اجتماعی از منابع مختلف حدیثی شیعه اهل سنّت استخراج شده

● مسائل علیّ بن جعفر

از جمله نخستین آثار حدیثی كه در زمان اهل البیت علیهم السلام گردآوری و تألیف شده كتاب مسائل علیّ بن جعفر است. أبوالحسن علی بن جعفر عُریضی فرزند امام جعفر صادق علیه السلام و معاصر امام كاظم، امام رضا و امام جواد علیهم السلام است.

آنچه از كتاب علی بن جعفر كه اینك در دسترس ماست، مجموعاً حدود پانصد سؤال است كه وی از برادر بزرگوارش امام موسی بن جعفر علیهماالسلام پرسیده و با سَألتُه آغاز می شود و پاسخ آن حضرت را نیز با قال پس از هر سؤال بیان می كند.

نكات ذیل درباره كتاب علی بن جعفر قابل توجه است:

۱ ) علی بن جعفر در میان اعلام شیعه به ?وثاقت? فضل، جلالت قدر، عظمت، شدّت ورع، غایت اخلاص، تأدّب، شرافت و... ستوده شده است و كتاب او در ردیف آثار معتبر امامیّه و از مصادر اوّلیه حدیثی به شمار می رود.

۲ ) موضوع سؤالات علی بن جعفر از برادرش اغلب مطالبی از ابواب مختلف فقه و احكام شرعی است كه بدون ترتیب خاصی نقل شده است.

۳ ) علاوه بر آنچه كه در این كتاب گرد آمده است سؤال و جوابهای دیگری از علی بن جعفر در آثار دیگر حدیثی نقل شده است. مجموع آنها و نیز روایات دیگری كه علی بن جعفر در مسائل اخلاقی و یا اعتقادی نقل كرده است، همراه با اصل كتاب او بالغ بر ۸۶۴ حدیث است كه همه آنها در یك مجموعه توسّط موسسه آل البیت تحقیق و منتشر شده است.

۴)ـ تمامی مسائل علی بن جعفر در كتاب قرب الاسناد حمیری به صورت تبویب شده و موضوعی، و نیز در بحارالأنوار علّامه مجلسی به صورت اوّلیه خود نقل شده است.

● قُرب الاسناد

مؤلف این كتاب عبدالله بن جعفر حمیری از بزرگان علمای قرن سوّم هجری است. در این مجموعه، احادیثی كه با واسطه كمتری از معصوم نقل شده و سلسله سند كوتاهتری دارند نقل شده است. این شیوه گزینش احادیث از آن جهت مورد توجّه است كه زیاد شدن واسطه ـ حتّی اگر مورد اعتماد و مُوَثَّق باشند ـ احتمال اشتباه در نقل حدیث را افزایش می دهد.

كتاب قرب الاسناد موجود در دسترس ما شامل سه بخش مستقل است: قرب الاسناد عن الإمام الصاّدق علیه السلام، قرب الاسناد عن الإمام الكاظم علیه السلام وقرب الاسناد عن الإمام الرضا علیه السلام.

گفتنی است در آثار رجالی از قرب الاسناد عن الإمام الجواد وعن القائم علیهماالسلام نیز نامبرده شده است كه به دست ما نرسیده است.

بخش دوّم این كتاب (یعنی قرب الاسناد عن الامام الكاظم علیه السلام) همان كتاب مسائل علی بن جعفر است كه به روال آثار فقهی تنظیم و عنوان گذاری شده است.

بیشتر احادیث این كتاب را احادیث فقهی ـ در ابواب مختلف ـ تشكیل می دهد. علّامه مجلسی و شیخ حرّ عاملی نیز احادیث این كتاب را در بحارالأنوار و وسائل الشیعهٔ نقل كرده است.

قرب الاسناد شامل ۱۳۸۷ حدیث است كه با تصحیح و تحقیق مؤسسه آل البیت همراه با فهارس فنی در یك جلد چاپ شده است.

● الكافی

مؤلف كتاب كافی ثقهٔ الاسلام شیخ ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق كلینی رازی (متوفی ۳۲۹ ه* ق) است كه بیست سال از عمر پربركت خود را صرف گردآوری احادیث این كتاب كرده وحدود شانزده هزار روایت را در سه بخش اصول (۲ جلد)، فروع (۵ جلد) و روضه (۱ جلد) جای داده است.

كافی نخستین كتاب جامع روایی در شیعه است كه احادیث را از اصول اوّلیه گردآوری وتنظیم نموده است. اصول كافی شامل روایاتی در موضوعات عقل، علم، توحید، صفات الهی، امامت و... است. فروع كافی نیز شامل روایات مربوط به احكام عملی اسلام براساس ترتیب آثار فقهی است. روضه كافی نیز حاوی احادیث پراكنده ای در موضوعات گوناگون است.

مهمترین ویژگیهای كتاب كافی را چنین می توان برشمرد:

۱ ) این كتاب از كتب چهارگانه شیعه و معتبرترین متن بعد از قرآن كریم به شمار می رود.

۲ ) كلینی در زمان سفراء خاص امام زمان علیه السلام می زیسته وكل كتاب كافی را در دوران غیبت صغرا گرد آورده است.

۳ ) دقت نظر ، تتبع وسیع، حُسن تبویب، ایجاد عناوین و سلیقه زیبای مؤلف، اثر او را به كتابی منحصر به فرد در جوامع روایی شیعه تبدیل كرده است.

۴ ) بیش از پنجاه اثر در شرح و ترجمه و تعلیق كافی نگاشته شده است. مهمترین شرحهای كافی مرآهٔ العقول علّامه مجلسی در ۲۶ جلد و شرح مُلّاصالح مازندرانی در ۱۲ جلد است.

مشهورترین نسخه چاپ شده كتاب كافی، چاپ انتشارات اسلامیه با تصحیح استاد علی اكبر غفاری و مقدمه دكتر حسینعلی محفوظ است كه مكرراً تجدید چاپ شده است. از ترجمه های مهم اصول كافی به فارسی می توان از ترجمه آیهٔ الله محمّدباقر كمره ای و ترجمه دكتر سیّد جواد مصطفوی نام برد.

● تحف العقول عن آل الرسول

یكی از مشهورترین منابع حدیثی شیعه كتاب تحف العقول تألیف أبومحمّد حسن بن علی حرّانی از اعلام قرن چهارم هجری و معاصر با شیخ صدوق است. این كتاب در میان علمای شیعه از جایگاه والایی برخوردار بوده و مؤلف آن به علم و فضیلت و ادب ستوده شده است. ویژگیهای این كتاب عبارتند از:

۱ ) احادیث این كتاب عموماً حكمتها و مواعظ پیشوایان معصوم علیهم السلام در ترغیب امر آخرت و بی اعتنایی به دنیا و توجّه به مكارم اخلاقی و آداب ممدوح دینی است.

۲ ) در این كتاب سخنان هریك از معصومان علیهم السلام جداگانه و در فصول مختلف گرد آمده و تنها از بانوی بزرگ اسلام حضرت زهرا و حجّت دوازدهم امام عصر علیهماالسلام كلامی نقل نشده است.

۳ ) در پایان كتاب پس از بیان احادیث امام یازدهم، سفارشهای خداوند متعال به حضرت موسی و حضرت عیسی و نیز اندرزهای حضرت مسیح علیه السلام در سه بخش مستقل نقل شده است. پایان بخش كتاب وصایای مفضل بن عمر، به شیعیان است كه حاوی كلماتی ارزشمند از امام ششم علیه السلام است.

۴ ) استحكام متن احادیث تحف العقول در میان كتب روایی كم نظیر است.

۵ )متن عربی این كتاب با تحقیق و تصحیح و توضیحات آقای علی اكبر غفّاری در یك جلد توسّط مؤسسه انتشارات اسلامی قم منتشر شده است. این اثر توسط آیهٔ الله محمّد باقر كمره ای به فارسی ترجمه شده و انتشارات اسلامیه آن را منتشر كرده است.

● خصال

خصال مجموعه بدیعی از روایات است كه توسط محمد بن علی بن حسین صدوق ـ در گذشته به سال ۳۸۱ ه*.ق ـ تنظیم و از زمان نگارش آن تاكنون به اعتبار و زیبایی ستوده شده است.

ویژگیهای این كتاب عبارتند از:

۱ ) شیخ صدوق در این كتاب احادیثی را كه مشتمل بر شماره ای بوده اند، گردآوری كرده و به ترتیب اعداد در ابواب مختلف آورده است. این شیوه نگارش و چینش احادیث موجب شده كه صفحات كتاب خصال موضوعات متفاوتی را در خود ثبت نماید.

۲) تنوع موضوعات احادیث در این كتاب، مطالعه آن را برای توده مردم شیرین، دلنشین و نشاط انگیز كرده است. بیشتر روایات خصال ناظر به مباحث اخلاقی و بیان رفتارها و صفات پسندیده یا نكوهیده است.

۳ ) خصال با شماره یك آغاز و به شماره هزار هزار (یك ملیون) پایان می یابد.

۴ ) شیخ صدوق سند كامل هر روایت را در آغاز آن بیان كرده است.

۵ ) خصال با تصحیح و تحقیق آقای علی اكبر غفاری بارها تجدید چاپ شده است. ترجمه فارسی این كتاب به قلم آیهٔ الله محمّد باقر كمره ای همراه با متن عربی آن چاپ شده است.

● تهذیب الأحكام و الاستبصار

از مشهورترین آثار حدیثی امامیّه كتاب تهذیب الأحكام اثر شیخ الطائفه أبو جعفر محمّد بن حسن طوسی است. شیخ طوسی نگارش این مجموعه را قبل از ۲۸ سالگی و در زمان حیات استادش شیخ مفید آغاز كرده و بدین جهت در أبواب ابتدایی كتاب از استادش با لفظ ایده الله تجلیل می كند. ویژگیهای تهذیب الأحكام و استبصار عبارتند از:

۱ ) تهذیب الأحكام شرح روایی كتاب مقنعه شیخ مفید است كه ابواب مختلف فقه شیعه ـ از طهارت تا دیات ـ را در بر دارد.

۲ ) غرض اصلی مؤلف از تألیف این كتاب ـ همچنان كه در مقدمه بیان می دارد ـ حل اختلاف میان روایات فقهی و بیان تأویل آنهاست. از این رو شیوه شیخ طوسی كاملاً با روش مرحوم كلینی در كتاب كافی و صدوق در كتاب من لایحضره الفقیه تفاوت دارد.

مرحوم كلینی و صدوق برخلاف شیخ طوسی تنها به گردآوری احادیثی كه صحیح می دانستند و بر اساس آن رأی و فتوای خود را صادر می كردند، اهتمام داشتند؛ امّا شیخ طوسی با گردآوری احادیث مختلف، بسیاری از روایات را برای نسلهای بعدی شیعه حفظ نمود.

۳ ) به دلیل این كه كتاب مقنعه به تمامی مسائل فقهی متعرض نشده، شیخ در پایان هر باب مسائل متفرقه را تحت عنوان ?زیادات? گرد آورده است.

۴ ) كتاب تهذیب الأحكام در ده جلد حدود چهارده هزار حدیث را در بردارد .

۵ ) مؤلف گزیده ای از احادیث اختلافی كتاب تهذیب الأحكام را همراه با وجه جمع آنها در مجموعه دیگری به نام الاستبصار فیما اختلف من الأخبار گرد آوری كرده است. این مجموعه در چهار جلد به چاپ رسیده است. این كتاب در بردارنده ۵۵۱۱ حدیث است كه شیخ طوسی به جهت اطمینان از زیادت و كاستی آن به این عدد در پایان كتاب تصریح نموده است.

۶ ) تهذیب و استبصار از منابع معتبر چهارگانه فقه شیعه هستند.

● الاحتجاج

در میان مجموعه های مختلف حدیثی شیعه، احتجاج به نقل پاره ای از مباحثات، مناظره ها واستدلالاتی كه پیشوایان معصوم در شرایط زمانی و مكانی مختلف داشته اند پرداخته است. آگاهی از نكات ذیل برای آشنایی با این اثر مفید است:

۱ ) احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی (متوفی قرن ۶ه* ق) مؤلف این اثر ارزشمند، در آغاز كتاب فصلی را به بیان فضیلت گفتگو و احتجاج و اهمیّت استدلال و دفاع برهانی از دین اختصاص داده و پس از آن مجموعه ای از مناظرات و مباحثات پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم، فاطمه زهرا سلام الله علیه و ائمّه اطهار علیهم السلام را به ترتیب تاریخ گرد آورده است. در لابلای كتاب گفتگوها و استدلالاتی از حضرت زینب (س) و برخی از اصحاب ائمّه مانند سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، هشام بن حكم و... و نیز برخی از علما همچون شیخ مفید و سیّد مرتضی آمده است.

۲ ) در پایان كتاب نیز پاره ای از توقیعات و مكاتبات امام زمان (عج) نقل شده است كه تعداد آن به ۳۶۳ حدیث می رسد.

۳) اكثر روایات این كتاب مرسل است و در آن به اسناد حدیث اشاره نشده است. مصنف علّت این امر را مشهور بودن یا اجماعی بودن برخی از احادیث و نیز موافقت استدلالها با عقل سلیم بیان می كند.

۴ ) این كتاب زیر نظر آیهٔ الله جعفر سبحانی تحقیق شده و در دو جلد توسط انتشارات اسوه به چاپ رسیده است.

۵ ) در این تحقیق علاوه بر مقابله با نسخ صحیح، توضیح واژه های مشكل و بیان نكات مفید پیرامون مضمون برخی از روایات، احادیث بدون سند كتاب از منابع اصلی جستجو و سند كامل آنها بیان شده است.

● مشكاهٔ الانوار فی غرر الأخبار

مشكاهٔ الأنوار از تألیفات علیّ بن حسن طبرسی در گذشته در اوائل قرن هفتم هجری است. وی فرزند حسن بن فضل طبرسی مؤلّف كتاب مكارم الأخلاق و نوه امین اسلام فضل بن حسن طبرسی صاحب تفسیر گرانسنگ مجمع البیان است. ویژگیهای عمده مشكاهٔ الأنوار عبارتند از:

۱ ) مؤلّف این كتاب را در تتمیم احادیث كتاب مكارم الأخلاق پدرش نگاشته است.

۲ ) عمده احادیث این كتاب درباره آداب و اخلاق و مواعظ است. كتاب شامل ده باب اصلی و هر باب در چندین فصل تنظیم شده است.

عناوین ده باب اصلی عبارتند از: ایمان و اسلام، صفات شیعه افعال نیكو، آداب معاشرت، مكارم أخلاق، عیوب نفس و مبارزه با آن، مصائب و بلایا، اموری كه از آن نهی شده است، مواعظ، متفرقات.

۳ ) اغلب روایات این مجموعه از كتاب محاسن برقی نقل شده است. برخی از روایات منقول در نسخه های موجود محاسن دیده نمی شود. این مسأله نشانه ناقص بودن كتاب محاسن موجود است.

۴ ـ) در مجموع ۱۹۴۱ حدیث در این كتاب یك جلدی ارائه شده است.

۵ ) چاپ نفیس این مجموعه به تحقیق آقای مهدی هوشمند توسط انتشارات مؤسسه فرهنگی دار الحدیث اخیراً به بازار عرضه شده است. این تحقیق شامل ضبط دقیق نسخ مختلف كتاب، ذكر مصادر روایات، شماره و عناوین احادیث و شرح و بیان كلمات غریب است.

● المحجّهٔ البیضاء

المحجّهٔ البیضاء عنوان اثر اخلاقی محقق بزرگ ملامحسن فیض كاشانی در گذشته به سال ۱۰۹۱ هجری است مؤلف این كتاب را در شرح و اصلاح احیاء العلوم امام محمّد غزّالی نگاشته است. گرچه این كتاب ناظر به موضوعات اخلاقی است، ولی از آنجا كه مؤلّف فراوان از آیات و روایات استفاده می كند، می توان آن را از زمره آثار روایی شیعه نیز به شمار آورد.

مؤلّف علاوه بر پالایش احیاء العلوم از عقاید نادرست، روایات دروغ و حكایتهای غیرقابل باور، در هر بحث روایات بسیاری از منابع شیعه بر آن افزوده و توضیحات ارزنده ای را بیان داشته است.

این كتاب از چهار بخش: عبادات، عادات، مُهلكات و منجیات تشكیل شده است. بخش عبادات مشتمل بر كتاب علم، عقاید اساسی، اسرار طهارت، نماز، روزه، زكات، آداب تلاوت قرآن، حج و كتاب اذكار و ادعیه است. بخش عادات شامل آداب خوردن و آشامیدن، نكاح، كسب، معاشرت و... است. بخش مهلكات به بیان مفاسد و رذایل اخلاقی مانند شهوت، غضب، حسد ، كینه، ریا، عجب و... و درمان آنها پرداخته است. بخش منجیات به بیان فضائل و صفات پسندیده همچون صبر، زهد، توحید، رضا، ذكر و... اختصاص دارد.

این اثر با تصحیح آقای علی اكبر غفّاری در چهار مجلَّد منتشر شده است.

● وسائل الشیعهٔ فی تحصیل مسائل الشریعهٔ

این كتاب كه در برگیرنده مهمترین احادیث فقه شیعه در أبواب مختلف است، محصول هیجده سال تلاش و پشتكار محدّث بزرگ شیعه شیخ حرّ عاملی از علمای قرن یازدهم هجری (۱۰۳۳ ـ ۱۱۰۴ ه* ق) است.

امتیازات و ویژگیهای منحصر به فرد این اثر ارزشمند موجب شده است كه این مجموعه همواره مرجع فقها و طالبان علوم دینی و مدار همه بحثهای فقهی در حوزه های علمی شیعه باشد. ویژگیهای مهم این مجموعه روایی عبارتند از:

۱ ) در این اثر ۳۵۸۶۸ حدیث در أبواب مختلف فرائض، آداب و احكام گردآوری شده است.

۲ ) مصادر و منابع وسایل الشیعه علاوه بر كتب اربعه، بیش از ۱۷۰ اثر است كه مؤلّف در خاتمه اثر خود به معرّفی و توثیق آنها پرداخته است.

۳ ) ترتیب گردآوری و تنظیم احادیث بر اساس مباحث كتاب شرایع الإسلام علّامه حلّی است.

۴ ) از وسائل الشیعه بجز چاپ قدیم آن دو چاپ تحقیق شده در دست است:

۱ ) همراه با تحقیق ارزنده مرحوم عبدالرحیم ربّانی شیرازی در بیست جلد.

۲) با تحقیق مؤسسه آل البیت همراه با حواشی مؤلّف و بیان مصادر و مراجع در سی جلد.

۵ ) مؤلّف احادیث كتاب را در پنجاه موضوع فقهی تنظیم كرده و در پایان كتاب خاتمه مفصّلی را در دوازده بند آورده است كه در آن به ذكر مطالب بسیار ارزشمندی پیرامون مصادر، اسانید و رجال حدیث و مسائل دیگر پرداخته است.

۶ ) دویست سال پس از شیخ حرّ عاملی، محدّث خبیر میرزا حسین نوری تصمیم گرفت تا احادیث نادر دیگری را از برخی كتب روایی كه یا در دسترس شیخ حرّ نبوده و یا آنها را برای نقل حدیث معتبر نمی دانسته، گردآوری و در مجموعه ای به نام مستدرك الوسائل عرضه كند.

منبع: شبكه حدیث


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.