صلیب یا چلیپا كه در اصل واژه ای آرامی است، یكی از مقدس ترین نمادهای كیش مسیحیت است، به شكل دو خط متقاطع و معمولا عمود بر هم و نیز وسیله ای كمابیش به همین شكل كه سابقا برای شكنجه و اعدام مجرمین به كار می رفت. صلیب در كشورهای مسیحی زینت بخش كلیسا و دیرهاست و كشیشان در تعلیمات خود هنگام نیایش آن را سرچشمه لایزال و نیروی سعادت بخش این جهان می دانند.

به ادعای ارباب كلیساها، صلیب از روزگاران كهن و برای نخستین بار با قربانی شدن مسیح به خاطر بخشوده شدن گناهان مردم مظهر مسیحیت شده است. از سده ها پیش، چلیپا (صلیب) «پرچم مقدس» كلیسا بوده و مسیحیان به هنگام غسل تعمید آن را به گردن می آویختند. در حقیقت صلیب پیشینه ای بسیار كهن تر از مسیحیت دارد و به دوره های زندگی انسان مربوط می شود.

مطالعات باستان شناسی این حقیقت را اثبات می كند كه در جوامع ابتدایی، مردم به چلیپا چون مظهر آتش احترام می گذاشتند و علت آن هم این بود كه دو چوب را كه روی هم می گذاشتند و می ساییدند و با آن آتش می افروختند، شكل صلیب داشت. تصویر دایره ای خورشید كه پایان بخش شب و نوید دهنده روز بود و همچون آتش روشنی بخش با صورت صلیب شبیه بود، انسان ابتدایی كه در پرتو تجربه خویش آتش را بازدارنده قهر طبیعت و نگاه دارنده او در برابر جانوران وحشی می دید، نشان آن را نیز دارای نیروی مافوق طبیعی و معجزه آسا تصور می كرد و بتدریج نماد صلیب به مظهر جادو و جلوه خدایی مبدل شد.

انسان ابتدایی برای حفظ جان خود در برابر ارواح خبیثه این نشان را روی ظروف، جامه و تزیینات زندگی خویش نقش می كرد. از این رو ظروفی مربوط به دوران مفرغ (۳۰۰۰ سال پ.م) به دست آمده كه روی آن نقش صلیب دیده می شود. در كشفیات باستان شناسی هم چنین از سرزمین بین النهرین تصویر «شمشی ادد» شاه آشور (۸۲۴ ـ ۸۱۲ پ.م) پیدا شده كه بر سینه اش چلیپایی مانند صلیبی كه مسیحیان آن را مظهر مسیح می دانند، آویزان است. قرن ها پیش بوداییان در سرزمین هند صلیب را گرامی می داشتند. اما به هر حال عامل عمده ای كه سبب شهرت صلیب شد، مصلوب كردن عیسی مسیح بود. در قرن دوم میلادی صلیب نماد ایمان مسیحی و در قرن چهارم میلادی به موجب منشور میلان (به موجب این فرمان كنستانتین امپراتور روم دین مسیحیت را در سراسر روم به مشروعیت شناخت) «صلیب واقعی ای» كه عیسی بر آن مصلوب شده بود، عنوان نماد پیروزی مسیحیت را یافت.

ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه در این مورد می گوید كه روز هفتم ایار عید پیدایش صلیب است كه در آسمان به ظهور رسید. عده ای از مسیحیان گویند كه در عهد كنستانتین كه مظفر و فاتح لقب دارد، در آسمان چیزی مانند صلیب از انار یا نور پیدا شده بود. به كنستانتین گفتند كه آن را علامت پرچم خود گرداند تا در جنگ ها پیروز شود و او نیز چنین كرد و بر سلاطین دیگر غالب شد و به این جهت كیش مسیحیت را پذیرفت و مادر خود «هیلانه» را به بیت المقدس برای یافتن چوب صلیب فرستاد، و او سه صلیب آورد كه با آزمایشی كه كردند، به دلیل این كه یكی از آنها مرده ای را زنده كرد، صلیب واقعی تشخیص داده شد. عده ای دیگر گویند: چون عیسی را به دار آویختند، صلیبی كه به شكل دلفین است و اعراب آن را قعود گویند، این شكل جلو محل دار به ظهور رسید كه به ویژه قول نخستین رابطه صلیب را با آتش معین می كند. بعدها صلیب نشان شركت كنندگان در جنگ های صلیبی قرن های ۱۱، ۱۲ و ۱۳ بود.

صلیب با هاله ای از مفاهیم مسیحی آن در ادب فارسی شهرت دارد. فردوسی می گوید:

بزد كوس و آورد بیرون صلیب / صلیبی بزرگ و سپاهی مهیب

علاوه بر این صلیب در فرهنگ های فارسی به معانی زیر نیز به كار رفته است:

داغی مر اشتران را بر شكل چلیپا و چهار ستاره و صورت یازدهم از صور ۱۹گانه شمالی فلكی كه آن را دُلفین نیز نامند و شكلی كه از تقاطع خط محور و خط استوا در فلك پدید آمد و آن را صلیب افلاك و صلیب اكبر نیز گویند.

شیرین احمدی