شرح مختصری از زندگینامه حضرت جوادالائمه ع

امام جواد ع در سن ۲۵ سالگی, در ۳۰ ذی القعده سال ۲۲۰ هجری قمری به واسطه معتصم که عموی ام الفضل زوجه حضرت جواد ع بود,به شهادت رسیدند

همه ائمه اطهار (ع) و پیامبران الهی دارای جود و کرم هستند، اما جواد الائمه (ع) به سبب کرامتی که دارند در بین شیعیان و اهل سنت به «باب المراد» مشهور هستند. البته باید توجه داشت که امام جواد (ع) در میان امامان شیعه در برهه خردسالی پس از پدر حضرت علی ابن موسی الرضا (ع) به مقام امامت رسیدند و در دوران امامت و ولایت خود ضمن اینکه از شرایط خوب فرهنگی برخوردار نبودند و در تدابیر شدید امنیتی و سیاسی حضور داشتند، حدود ۱۱۰ شاگرد تربیت کردند که جمعه ۲۵۰ حدیث از آن حضرت نقل شده است.

پیرو این گزارش باید گفت؛ امام جواد (ع) در سن ۲۵ سالگی، در ۳۰ ذی القعده سال ۲۲۰ هجری قمری به واسطه معتصم که عموی ام الفضل زوجه حضرت جواد (ع) بود، با جعفر پسر مأمون و ام الفضل به شهادت رسیدند.

مامون عباسی برای اینکه بتواند امام رضا (ع) را در فشار قرار بگذارد، دختر خودش را ام الفضل به عقد امام جواد(ع) در می آورد، که برخی ها می گویند احتمالا در دیداری که حضرت جوادالائمه (ع) با پدر بزرگوارشان در طوس داشتند به اجبار مامون به عقد دختر ام الفضل درآمدند. البته همسر دیگر جوادالأئمه (ع)، سمانه مغربیه است[1] که کنیز بود و به دستور خود ایشان خریداری شد.[2] امام جواد (ع) ، از ام الفضل صاحب فرزندی نشد [3] و همه فرزندان او از سمانه بودند.[4]

دوران امامت

محمد بن علی (ع)، پس از شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۳قمری هجری به امامت رسید. [5]دوران امامت او با خلافت دو تن از خلفای عباسی همزمان بود. حدود ۱۵ سال از امامت او در خلافت مأمون (۱۹۳-۲۱۸قمری هجری) و ۲ سال در خلافت معتصم (۲۱۸-۲۲۷قمری هجری) سپری شد. [6] مدت امامت جوادالائمه (ع) ۱۷ سال بود [7] و با شهادت او در سال ۲۲۰قمری هجری امامت به فرزندش، امام هادی (ع) منتقل شد. [8]

امامت در کودکی و سرگردانی شیعیان

امام جواد در بین ائمه اطهار (ع) از جمله امامانی بود که در پایین ترین سن در 8 سالگی به امامت رسید اما شیعیان پس از امامت حضرت دچار اختلاف نظر شدند و به دنبال عبدالله بن موسی رفتند اما طولی نکشید که او را شایسته امامت ندانستند و دوباره به حضرت جواد الائمه (ع) روی آوردند.

شهادت

خلفای عباسی دو بار محمد تقی(ع) را به بغداد احضار کردند. سفر اول در زمان مأمون چندان طولانی نبود.[9] بار دوم، در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ هجری قمری، به دستور معتصم وارد بغداد شد و در ذ ی القعده [10] یا ذی الحجه [11] همان سال در بغداد به شهادت رسید. روز شهادت او در، در بیشتر منابع، آخر ذی القعده است؛ [12] اما در برخی منابع پنجم [13] یا ششم ذی الحجه [۱۳۱] نیز آمده است. پیکر او را در کنار جدش موسی بن جعفر(ع) در مقبره قریش در کاظمین به خاک سپردند. [14] سن او را به هنگام شهادت ۲۵ سال گفته اند [15] از این رو جوانترین امام شیعیان به هنگام شهادت بوده است.

برخی علت شهادت وی را سعایت ابن ابی داود (قاضی بغداد) در نزد معتصم عباسی دانسته اند. دلیل آن هم پذیرفته شدن نظر امام درباره قطع دست سارق بود که باعث شرمندگی ابن ابی دُواد و شماری از فقیهان و درباریان شده بود. [16]

درباره چگونگی شهادت پیشوای نهم شیعیان اختلاف است؛ در برخی از منابع آمده است که معتصم به وسیله منشی یکی از وزیرانش او را مسموم کرد و به شهادت رساند. [17] برخی معتقدند که معتصم به وسیله ام الفضل محمد بن علی را مسموم کرد. [18] به گزارش مسعودی، معتصم و جعفر بن مأمون در اندیشه کشتن محمد بن علی(ع) بودند. چون جوادالأئمه از ام الفضل فرزندی نداشت، جعفر، ام الفضل (خواهرش) را تحریک کرد که محمد بن علی را مسموم کند. آن دو سمی را در انگور نهادند و امام از آن خورد. ام الفضل پس از آن که جوادالأئمه (ع) را مسموم کرد، پشیمان شد و می گریست اما امام او را نفرین کرد. [19] درباره چگونگی شهادت او به دست ام الفضل سخنان دیگری نیز گفته شده است. [20]

بر اساس روایتی دیگر، وقتی مردم با معتصم بیعت کردند. او به عبدالملک زیات والی مدینه نامه نوشت که محمد بن علی(ع) را همراه با ام الفضل روانه بغداد کند. وقتی امام جواد (ع) وارد بغداد شد، معتصم به ظاهر او را احترام می کرد و تحفه هایی برای او و امّ الفضل فرستاد. بر پایه این روایت، معتصم شربت پرتقالی به وسیله غلام خود به نام «اشناس» برای او فرستاد. اشناس به امام گفت: خلیفه، پیش از شما از این شربت به گروهی از بزرگان از جمله احمد بن ابی داود و سعید بن خضیب نوشانده و امر کرده که شما هم از آن بنوشید. امام فرمود:«آن را در شب می نوشم» اما اشناس اصرار می کرد که باید خنک نوشیده شود و یخ آن آب می شود سپس امام از آن نوشید و بر اثر آن به شهادت رسید. [21]

شیخ مفید در شهادت جوادالأئمه (ع) تردید کرده و گفته است شهادت او برای من ثابت نشده است [22] برخی از محققان شیعه با استناد به روایت «ما مِنَا الا مقتول شهید» و همچنین ذکر شواهدی که از شهادت امام جواد حکایت دارد، سخن شیخ مفید را رد کرده اند.

احادیث گوهربار از امام جواد (ع):

* سه خصلت جلب محبّت می کند: انصاف در معاشرت با مردم، همدردی در مشکلات آن ها، همراه و همدم شدن با معنویات.

* سه چیز از کار های نیکان است: انجام واجبات الهی، ترک و دوری از گناهان، مواظبت و رعایت مسائل و احکام دین.

* شرایط پذیرش توبه چهار چیز است: پشیمانی قلبی، استغفار با زبان، جبران کردن گناه نسبت به همان گناه حقّ الله و یا حقّ النّاس، تصمیم جدّی بر این که دیگر مرتکب آن گناه نشود.

* حقیقت ادب و تربیت عبارت است از: دارا بودن خصلت های خوب، خالی بودن از صفات زشت و ناپسند. انسان به وسیله ادب - در دنیا و آخرت - به کمالات اخلاقی می رسد و نیز با رعایت ادب نیل به بهشت می یابد.

* همانا بین دو سمت شهر طوس قطعه ای است که از بهشت گرفته شده است، هر که داخل آن شود و با معرفت زیارت کند، روز قیامت از آتش در امان خواهد بود.

* تواضع و فروتنی زینت بخش حسب و شرف، فصاحت زینت بخش کلام، عدالت زینت بخش ایمان و اعتقادات، وقار و ادب زینت بخش اعمال و عبادات و دقّت در ضبط و حفظ آن، زینت بخش نقل روایت و سخن است.

* کسی که بر مرکب شهوات خویش سوار است (و خودسرانه می تازد) هرگز از لغزش و سقوط رهایی نخواهد داشت.

پی نوشت:

۱. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۸۵.

۲. قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.

۳. حسّون، أعلام النساء المؤمنات، ۱۴۲۱ق، ص۵۱۷.

۴. ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، نشر علامه، ج۴، ص۳۸۰.

۵. قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۹۷.

۶. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.

۷. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، نشر علامه، ج۴، ص۳۸۰؛ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۳۹۷.

۸. محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۴، ص۳۱۶؛ شیخ عباس قمی، منتهی الامال، ج۲، ص۴۳۲.

۹. طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۳۹۴.

۱۰. پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۰.

۱۱. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۳.

۱۲. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.

۱۳. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۳، ۱۷.

۱۴. مسعودی، اثبات الوصیهٔ، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۷.

۱۵. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، نشر علامه، ج۴، ص۳۹۱.

۱۶. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، نشر علامه، ج۴، ص۳۸۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۸.

۱۷. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.

۱۸. ر. ک. عاملی، الصحیح من سیرهٔ النبی الاعظم، ۱۴۲۶ق، ج۳۳، ص۱۸۱-۱۹۳؛ صدر، تاریخ الغیبه، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۷؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۸۱-۴۸۲.

۱۹. برای نمونه: سبط بن جوزی، تذکرهٔ الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.

۲۰. هیثمی، الصواعق المحرقهٔ، ۱۴۲۴ق، ص۲۸۸.

۲۱. سبط ابن جوزی، تذکرهٔ الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۱.

۲۲. ابن تیمیه، منهاج السنه، تحقیق: محمد رشاد سالم، ج۴، ص۶۸-۶۹.