با کمی تأمّل پیرامون آیات قرآن کریم ، دیده می شود که خداوند در آیه ۴۸ سوره نساء ، پیامی را بیان می کند ، به این مضمون که ؛ " خدا برخی از گناهان را بدون آنکه صاحبش توبه کند می آمرزد." در این مقاله بر آنیم که این نکته شنیدنی آیه را بررسی کنیم .

در توبه پذیر بودن خدا شکی نیست ؛ اول دستور به توبه می دهد و می فرماید ?تُوبُوا? ۱ بعد هم خود را ?تَوّاب?۲ معرفی می کند ؛ یعنی مردم شما توبه کنید ، من هم توبه شما را پذیرفته و از گناهان شما می گذرم ؛ زیرا منم ? غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْب‏ ?۳

خداوند حکیم نه تنها توبه و قبول آن را محدود نکرد ، بلکه آنقدر آغوش مهرش را گستراند و گرم گرفت که ابوسعیدها جرأت کردند چنین بسرایند :

بـاز آ بــاز آ هــر آنچه هستی باز آ

گر کافر و گبر و بت‌پرستی باز آ

این درگه ما ، درگه نومیدی نیست

صد بـار اگر توبه شکستی باز آ

● اصل اول در بخشش خدا

آیاتی که نقل کردیم یک اصل را ثابت می کند و آن اینکه خدا توبه پذیر است و ? هر گناهی ? را ? با توبه ? می بخشد . این اصل را می توان در آیه (۵۳/زمر) به روشنی مشاهده کرد . آنجا که می فرماید : ? قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ ؛ بگو : ای بندگان من که [با ارتکاب گناه‏] بر خود تجاوز کار بوده‏اید! از رحمت خدا ناامید نشوید. یقیناً خدا ?همه گناهان? را می‏آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است‏ .?

همانگونه که ملاحظه می شود خداوند بخشش را محدود به گناه خاصی نکرد ه ، بلکه به طور مطلق به ? هر گناهی ? وعده بخشش داده است .

● آیا خداوند شرک را هم می آمرزد؟

اما آیه ای در قرآن کریم وجود دارد که به نظر می رسد ?شرک? از قاعده بخشش مستثنی است ؛ به عبارتی با توجه به این آیه ، هر گناهی در نزد خداوند بخشیده می شود جز توبه . آیه این است که می فرماید: ?إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ ؛ خدا به هیچ وجه این گناه را که برای او شریک گرفته شود نمی‏بخشد ، ولی پایین‏تر از آن را برای هر که خواهد می‏آمرزد.? ۴

: ای بندگان من که [با ارتکاب گناه‏] بر خود تجاوز کار بوده‏اید! از رحمت خدا ناامید نشوید. یقیناً خدا ?همه گناهان? را می‏آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است‏ نابخشودگی شرک در تضاد با آیات

اما آن برداشت یعنی نابخشودگی ابدی شرک با بخشی از آیات قرآن کریم سر ناسازگاری دارد . آیاتی که در آن ها سخن از بخشش کفار و مشرکین است ؛ به مانند آیات : ۶۱/هود علیه السلام و ۸۲/طه که به مشرکین وعده می دهد اگر ایمان بیاورند بخشیده می شوند و نیز آیه ۳۸/انفال که می فرماید: ? قُل لِّلَّذِینَ کَفَرُواْ إِن یَنتَهُواْ یُغْفَرْ لَهُم مَّا قَدْ سَلَفَ ؛‏ [ای پیامبر] به کافران بگو چنانچه دست از کفر بشویند ، خدا از تمام گذشته بد آنها [چه عملی و چه اعتقادی] در می گذرد.? ۵

از این آیات بدست می آید که شرک هم مانند هر گناه دیگری مورد بخشش خداوند بخشنده واقع می شود .

● پس پیام آیه چیست؟

آن آیه معنای دقیقی دارد که از جمع بندی تمام این آیات بدست می آید و آن پیام این است :

خداوند ? هر گناهی ? حتی ? شرک ? را ? با توبه ? می آمرزد ، اما اگر ? بی توبه ? شد قطعاً از شرک نمی گذرد .

● بخش شنیدنی آیه

با توضیحی که گذشت، ادامه آیه شنیدنی است: ? وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ ? یعنی خدا برخی از گناهان را بدون آنکه صاحبش توبه کند می آمرزد.

● چند نکته مهم:

۱) خداوند فرمود : ?ما دون ذلک? و ?لمن یشاء? با استفاده از قواعد منطقی۶ معنای آن دو قید این می شود : خداوند از ?برخی گناهان? ، ?بعضی گنهکاران? ، ?بی توبه? می گذرد و آنها را می بخشد .

۲) آن ?برخی گناهان? چه گناهانی هستند؟ معلوم نکرد ! آن ?برخی گنهکاران? چه کسانی هستند؟ این را هم مشخص نکرد! تا مؤمنین پیوسته در خوف و رجا بمانند و به آن ?بخشش بی توبه? مغرور نشوند ؛ زیرا این احتمال همواره وجود دارد که شاید من یا این گناه من جزء آن برخی که آیه نوید ? بخشش بی توبه ? اش را داد ، نباشد.

۳) علامه طباطبایی (ره) در توضیح این بخشش بی توبه می نویسد: خداوند گناهان به غیر از شرک را به وسیله شفاعت شفیعی از بندگانش و یا به وسیله عمل صالحی می‏آمرزد و او در این آمرزش محکوم به این نیست که هر گناهی را از هر گناه کاری بیامرزد؛ بلکه هر جا حکمتش اقتضا کرد ، می‏آمرزد و هر جا اقتضا نکرد، نمی‏آمرزد .۷

۴) منظور از قید ?یشاء? که در آیه آمده آن معنای رایج بین ما نیست. معمولا اگر ما را بازخواست کنند و جواب منطقی نداشته باشیم به ناچار می گوییم : ?چون دلم خواست? ، اما این ?خواست? وقتی برای خدا به کار برده می شود به معنای تصمیمی صد در صد حکیمانه ، منطقی و بر اساس ملاک است که دو نمونه از آن را به نقل از علامه طباطبایی(ره) در بند قبلی ذکر کردیم.

علامه طباطبایی (ره) در توضیح این بخشش بی توبه می نویسد: خداوند گناهان به غیر از شرک را به وسیله شفاعت شفیعی از بندگانش و یا به وسیله عمل صالحی می‏آمرزد و او در این آمرزش محکوم به این نیست که هر گناهی را از هر گناه کاری بیامرزد؛ بلکه هر جا حکمتش اقتضا کرد ، می‏آمرزد و هر جا اقتضا نکرد، نمی‏آمرزد نتیجه گیری :

خداوند متعال با توبه هر گناهی حتی شرک را می آمرزد .

خداوند بخشش بی توبه هم دارد که قطعاً شامل شرک نمی شود.

مصادیق این نوع بخشش هم از نظر نوع گناه و هم از جهت خصوصیت فردی گناه کار در هاله ای از ابهام است و به خوبی روشن نیست که خدا چه گناهی را از چه کسی بدون توبه ، می آمرزد؟

شفاعت شافعان ، عمل صالح ، دعای خیر مؤمنین خصوصاً پدر و مادر در حق او و مانند آن ، همگی از اموری هستند که باعث بخشش گناه بدون توبه می شوند .

پی نوشت ها :

۱تحریم / ۸

۲. حجرات / ۱۲

۳.غافر / ۳

۴. نساء / ۴۸ و ۱۱۶

۵. آیات دیگری که بر بخشودگی شرک دلالت دارند : ۸۶-۸۹/آل عمران، ۷۲-۷۴/مائده ، ۹۷-۹۹/توبه ، ۱۴/حجرات ، ۴/ممتحنه ، ۷/نوح(ع) و ۵/منافقون

۶. قضیه مهمله در حکم قضیه جزئیه است

۷. المیزان فی تفسیر القرآن ، ج‏۴ ، ص۳۷۱

امید پیشگر