در دین مبین اسلام هم تشویق به سیر و سفر شده و هم برای آن آداب بسیاری بیان شده است. آداب سفر را می توان به آداب قبل از سفر و آداب در سفر تقسیم کرد.

اهمیت سفر در آیات و روایات

در قرآن کریم پنج بار کلمه سیروا آمده که با این عبارت خداوند دستور به سیر و سفر در روی زمین را داده است. مانند این آیه شریفه: قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ. بگو: «در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند (به همین گونه) جهان آخرت را ایجاد می کند؛ یقیناً خدا بر هر چیز توانا است!(۱)

در کتاب آداب الدینیه فصل سیزدهم بیان آداب مربوط به مسافرت آمده است: رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود: مسافرت کنید تا سالم بمانید.

و حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از حکمت های آل داود علیه السلام آن است که عاقل باید کوچ ننماید مگر در سه صورت: بدست آوردن توشه آخرت، اصلاح زندگی، لذت غیر حرام.(۲)

آداب قبل از سفر

الف) زمان های مناسب سفر

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس می خواهد سفر برود روز شنبه مسافرت کند، اگر در روز شنبه سنگی از کوهی سقوط کند خداوند آن را به جای خود برمی گرداند.

و یا آن که در روز سه شنبه مسافرت کن، زیرا سه شنبه روزی است که خداوند آهن را برای حضرت داود علیه السلام نرم نمود. و یا روز پنج شنبه مسافرت کن چون پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله روز پنج شنبه مسافرت می نمود، و آن روزی است که خداوند و پیامبر و فرشتگان آن را دوست می دارند.(۳)

ب) دادن صدقه و خواندن آیت الکرسی

حسن بن محبوب از عبدالرّحمن بن حجّاج روایت کرده است که گفت امام صادق علیه السّلام فرمود: صدقه بده، و هر روز که بخواهی به سفر برو .

حمّاد بن عثمان روایت کرده است که از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: آیا سفر در روزهای مکروه، مانند چهارشنبه و غیر آن، کراهت دارد؟ امام فرمود: سفرت را با صدقه آغاز کن، و هر وقت قصد کنی راهی سفر شو، و آیة الکرسی را بخوان .(۴)

آیة الکرسی را خوانده و حمد و ثنای الهی را بجای آورده و بر پیامبر اکرم صلوات بفرست و این دعا را بخوان: «اللّهمّ إنّی خرجت فی هذا السّفر بلا ثقة منّی لغیرک و ...

ج) حسابرسی مالی و وصیت کردن

هر گاه وقت مسافرت نزدیک شده و آماده حرکت کردن شدی لازم است که کارهای خود را مورد دقت قرار داده، و پیوند بین خود و مردم را رسیدگی کرده و آنچه بین تو و افرادی که با آنان معامله داری حسابرسی کرده و خود را از تمام حقوق مردم برهانی. سپس به کارهای خانواده و کسانی که نفقه آنان بر عهده شما است توجه کرده، و خرج آنان را به صورت معتدل برای مدت سفر خود تهیه و به آنان بدهی، سپس آنان را به آنچه تو را به خداوند نزدیک می کند سفارش نموده و این وصیت را نزد شخص مورد اعتماد خود قرار ده. سفر خود را با مقداری صدقه کم یا زیاد آغاز کن.(۵)

د) خواندن دو رکعت نماز و دعا

و دو رکعت نماز را با هر مقداری از قرآن که می خواهی در آنها بخوانی گزارده و از خداوند برای سفر خود خوبی را مطالبه نمای. سپس آیة الکرسی را خوانده و حمد و ثنای الهی را بجای آورده و بر پیامبر اکرم صلوات بفرست و این دعا را بخوان: «اللّهمّ إنّی خرجت فی هذا السّفر بلا ثقة منّی لغیرک و ... (۶)

مرحوم مجلسی می نویسد: در روایتی منقول دیدیم که چون پیش از سفر صدقه دهد گوید: بار خدایا من با این صدقه سلامت خودم و سفرم و هر چه همراه دارم خریدم مرا و هر چه با من است سالم دار و به خوبی و خوشی به مقصد برسان، و پس از صدقه هم وارد است:

لا اله الا الله الحلیم الکریم، لا اله الا الله العلی العظیم سبحان الله رب السموات السبع و رب الارضین السبع و ما فیهن و ما بینهن و رب العرش العظیم وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ و صلی الله علی محمد و آله الطیبین الطاهرین.(۷)

آداب در سفر

حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام به ابوذر فرمود: ... جوانمردی در شش چیز است سه تای آن در سفر و سه مورد دیگر در حضر است. آن سه که در حضر است: خواندن قرآن، آباد کردن مسجد و مردم را برادر گرفتن در راه خدا، و اما آن سه که در سفر است بخشیدن زاد و توشه به همراهان، اخلاق نیکو، خوش رفتاری با همراهان . (۸)

ابراهیم بن عبد الحمید از امام کاظم(علیه السلام) نقل می کند که فرمود: سه کس را پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) لعنت کرد: کسی که توشه راه خود را به تنهایی بخورد و کسی که در بیابان به تنهایی سفر کند و کسی که در خانه به تنهایی بخوابد.

فرمود: حق مسافری که مریض شود بر همراهانش این است که سه روز به خاطر او توقف کنند (که اگر خوب شد او را با خود ببرند وگرنه او را نزد خانواده اش رها کنند و خود به سفر بروند). (۹)

از امام باقر علیه السّلام نقل است که، لقمان در مقام اندرز به پسرش گفته است:

«پسر جان! چون با عده ای سفر کنی زیاد با آنها مشورت کن. بسیار در رویشان بخند. دعوتشان را بپذیر. اگر کمک خواستند کمک کن. و در نکوکاری و نماز و سخاوتمندی بر آنان سبقت گیر. مرکب و مال و توشه ی خود را در اختیارشان گذار. اگر حرکت کردند حرکت کن. اگر کار کردند کار کن. از بزرگتر اطاعت کن. اگر بتوانی تا از غذا صدقه ندهی، نخور. تا سوار مرکبی تلاوت قرآن کن. و مادامی که مشغول کاری هستی تسبیح گوی. و هنگامی که کاری نداری دعا بخوان». «پسر جان! زودرنج و بداخلاق و بی صبر نباش، که با این صفات هیچ رفیقی برایت نمی ماند. خود را به صبر و تأنی در کارها وادار.» (۱۰)

در پایان روایتی در فضیلت زیارت امام رضا علیه السلام تا زائرانش قدر لحظات زیارت را بیشتر بدانند:

یاسر خادم از امام رضا(علیه السلام) نقل می کند که فرمود: بار سفر به سوی زیارت قبور، بسته نشود مگر برای زیارت قبور ما، آگاه باشید که من از روی ستم با زهر کشته می شوم و در دیار غربت دفن می شوم، پس هر کس برای زیارت من بار سفر بندد، دعای او مستجاب و گناه او آمرزیده می شود. (۱۱)

پی نوشت ها:

۱. سوره عنکبوت/۲۰ ، ترجمه آبت الله مکارم

۲. الآداب الدینیة للخزانة المعینیة ،شیخ طبرسی، متوفی ۵۴۸ ق‏، ترجمه احمد عابدی‏، صص ۳۲۷ و۳۲۸ ، ناشر: زائر، چاپ قم

۳. همان، ص ۳۲۷

۴. من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ترجمه غفاری ،ج‏۳ ،ص ۱۳۸

۵ و ۶. الآداب الدینیة للخزانة المعینیة با ترجمه عابدی، ص ۳۲۹

۷. آداب و سنن، ترجمه جلد شانزدهم بحار الانوار ،ص ۱۴۴

۸. ارشاد القلوب، ترجمه رضایی، ج‏۱ ،ص ۱۷۶

۹. خصال، ترجمه جعفری، ج‏۱، ص ۱۴۵

۱۰. نصایح، احمد جنتی، صص۶۱ و ۶۲، انتشارات الهادی

۱۱. خصال، ترجمه جعفری، ج‏۱، ص ۲۱۷

سیدروح الله علوی