مسئله اراده آزاد یا پرسش از ماهیت فاعل آزاد و ارتباط آن با خاستگاه ها و شرایط رفتار مسئولانه، مسئله ای است با قدمتی دیرینه و تاریخی پر بحث و گفت وگو. این مسئله زمانی رخ می نماید که بشر گمان می کند ممکن است افعالش از طریقی به وسیله عواملی ناشناخته و ورای کنترل او تعین یابند. به این ترتیب نظریه های جبرگرا به اشکال مختلف مطرح شدند. موجبیت گرایی به طور کلی به ما می گوید هرآنچه رخ می دهد به وسیله وقایع قبلی از پیش متعین و معلوم شده است و بنابراین رخدادها جز این نمی توانستند باشند. در بر قراری نسبت بین آزادی اراده و موجبیت گرایی، متفکران به دو شیوه متفاوت اندیشیده اند: سازگارگرایان اراده آزاد و جبرگرایی را سازش پذیر دانسته و ناسازگارگرایان این دو را ناسازگار با یکدیگر قلمداد کرده اند. سازگارگرایی به خاطر ارائه راه حلی میانه و آشتی دهنده در حل مسئله نزاع جبر و اختیار مورد توجه و اندیشه ورزی ویژه واقع شده است.البته نظریه پردازان جدید سازش دهنده با نگاهی انتقادی به تاریخ سازگارگرایی، سازشی از نوع هابز و هیومی و ... را ناکارا می بینند.هری فرانکفورت ( ۱۹۲۹) استاد دانشگاه پرینستون از سازگارگرایان جدیدی است که در عین تشخیص این نقص رد کلی سازش پذیری را نادرست می داند و معتقد است آنچه لازم داریم ارائه رویکردی جدید و اصلاح شده از اراده و فعل آزاد می باشد.

« سازگار گرایی سنتی آزادی را به عدم حضور اجبارهایی که ما را از انجام آنچه می خواهیم باز می دارند معنا نموده لیکن تمرکز آن بر اجبارهای بیرونی بود، چیزی از قبیل موانع فیزیکی (زندانی بودن)، اجبار و تهدید ( گرفتن تفنگ به روی کسی) و ناتوانی های جسمانی ( فلج ). سازگارگرایان سنتی توجهی به اجبارهای درونی اراده نداشتند، اموری مثل اعتیادها، ترس ها، وسواس ها، اختلالات روانی و دیگر انواع رفتار اجباری . روانکاوی و دیگر نظریه های روانشناسانه جدید ما را از اهمیت این اجبارهای درونی در زندگی افراد آگاه نمودند . این پریشانی های روانی درونی به طور ویژه با اراده آزاد مرتبطند چرا که نه تنها آزادی در انجام آنچه می خواهیم را تحت تأثیر قرار می دهند بلکه آزادی ما را در خواستن آنچه می خواهیم نیز متأثر می کنند .

فرانکفورت در ارتباط با این اجبارهای درونی، تمایزی را بین تمایلات درجه اول ( first _ order desires ) و درجه دوم ( second _order) مطرح می نماید . مثلاً یک معتاد ممکن است تمایل درجه اول به خوردن دارو داشته باشد . امکان دارد که وی بخواهد به منظور حفظ شغل و خانواده اش بر این اعتیاد غلبه کند . به عبارت دیگر ، تمایل درجه دومی دارد مبنی بر این که میل«درجه اول» به دارو عملاً وی را به سمت استفاده از دارو سوق ندهد. بنا براین این تمایل درجه دوم تمایلی است در باره یک تمایل دیگر. از آنجا که این تمایل درجه دوم میلی است مبنی بر اینکه میل درجه اول به دارو «مؤثر در فعل» نباشد ، فرانکفورت آن را اراده (volition) درجه دوم نیز می ماند.

به نظر فرانکفورت توانایی برداشتن تمایلات و اراده های درجه برتر یکی از چیزهایی است که مارا انسان می کند. بلکه مارا شخصی ( perso ) یا خود ( selve ) می سازد . حیوانات غیر عاقل نیز امیال یا خواسته ها و حتی اهدافی دارند . یک ببر به منظور حفظ خودش از سرما پناهگاهی گرم می جوید . آنچه شخص یا خود یا انسان را متفاوت می سازد این است که ما قادر به اندیشیدن درباره انواع تمایلات و اهدافمان هستیم. به عبارت دیگر، اشخاص یا خودها ( یا به بیانی حیوانات عقلانی ) دارای قابلیت خودارزیابی تأملی ( reflective self_ evaluation) هستند، تأمل درباره امیال و اهدافی که دارند و احیاناً تغییر آنها به جای اینکه صرفاً به صورت غیر ارادی بر اساس آن تمایلات عمل کنند .

به نظر فرانکفورت، آنچه که فرد معتاد فاقد آن است عبارتست از آزادی اراده ، زیرا وی نمی تواند اراده اش را (میل درجه اول به دارو ) با اراده درجه دوم به ایستادگی در برابر مصرف دارو وفق دهد. چنین فردی فاقد اراده ای است که می خواهد داشته باشد (یعنی اراده درجه دوم ) . زمانی که اشخاص اراده ای را که می خواهند داشته باشند ندارند، فاقد اراده آزاد هستند. در مقابل ، شخصی را فرض کنیم که می تواند در برابر میل به خوردن دارو مقاومت کند. وی ممکن است میلی اولیه به مصرف دارو داشته باشد. لیکن مضرات آن دارو را می داند و می تواند بر خلاف آن فرد معتاد ، در برابر این میل بایستد. چنین شخصی اراده آزاد دارد . فرانکفورت برای توضیح بیشتر نحوه ارتباط اراده آزاد با ظرفیت تمایلات برتر و خود ارزیابی تأملی ایده شخص شرور( WANTON ) را مطرح می کند . اشخاصی که به گونه ای اجباری بر طبق تمایلاتشان عمل می کنند بدون تأمل درباره اینکه چه میل هایی را باید و چه تمایلاتی را نبایستی داشته باشند .

احتمالاً اشخاص زیادی را می شناسید که در قبال برخی امیالشان اینچنین هستند. لیکن افراد کمی نسبت به همه تمایلاتشان به صورت اجباری عمل می نمایند . به نظر فرانکفورت چنین افراد شروری اساساً شخص نخواهند بود . آنها قابلیت تمایلات دسته دوم را در مورد میلهای دسته اول که بایستی منجر به عمل شوند ندارند؛ چنین موجوداتی فاقد شرایط آزادی اراده هستند . آنها به سادگی به سوی امیال دسته اول خود کشیده می شوند بدون هیچ تأملی بر روی تمایلاتی که بایستی یا نبایستی داشته باشند .

نظریه های اراده آزادی از قبیل آموزه فرانکفورت «تئوری های سلسله مراتبی» HIERARCHICAL THEORIES) نامیده شده اند چرا که این نظریه ها اشاره دارند به اراده ها و میل های برتر (میل ها و انگیزه هایی درباره میل ها و انگیزه های دیگر). تئوری های سلسله مراتبی از بسیاری جهات اصلاح گر سازگارگرایی سنتی هستند چرا که گزارشی جدید از آزادی اراده ( و نیز آزادی فعل) و بیانی تواناتر از انسان دارای سطوح برتر انگیزه فراهم می نمایند . لیکن به یاد داشته باشیم که این نظریه ها همچون نظریه فرانکفورت به هر حال تئوریهای سازگارگرایانه از آزادی اراده هستند ، هرچند که به ورای سازش دهی سنتی می روند . همانطور که فرانکفورت می گوید «قابل درک است که چنانچه به صورت علّی معلوم باشد که یک شخص در خواستن خواسته های خود آزاد است» یا «اراده ای را دارد که می خواهد داشته باشد» (بر خلاف فرد معتاد ناخواسته) و «چنانچه این قابل درک باشد پس مشخص است که آن شخص از اراده آزاد بهره می برد.»

در واقع بر مبنای تئوری فرانکفورت برای اراده آزاد حتی لازم نیست که فاعل «بتواند جز این را یعنی امکان های جایگزین را انجام دهد» ( مثال های فرانکفورتی به ما می گوید که مسئولیت مستلزم توانایی انجام نحو دیگر نیست .) یعنی اگر شما آزادی اراده در معنای فرانکفورتی داشته باشید ـ یعنی اراده ای را داشته باشید که خواهان داشتن آن هستید و بتوانید بدون اجبارهای درونی یا بیرونی خود عمل کنید ـ در این صورت دیگر چرا شما خواهان انجام نحوه دیگر باشید؟ به این ترتیب فرانکفورت گزارش سلسله مراتبی جدیدی را از اراده آزاد فراهم می نماید که سازگار با موجبیت گرایی است و مستلزم توانایی انجام نحوه دیگر نیز نیست.»