زبان به مثابه ظرف اصلی انباشت و پردازش اندیشه، ظرف اساسی حافظه نیز به حساب می آید و حافظه خود محور اساسی شکل گیری هویت است. جهان امروز در حرکتی دو گانه و متضاد از یک سو هویت های جمعی را در هم شکسته و با محوریت بخشیدن به یک <سوژه> یا <فردیت> مفروض و دست نایافتنی و اسطوره ای، تنها با ایجاد تصوری از دسترسی به آن، تنش های فردی و جمعی را در جهت خاصی به سوی اقتصاد کالا های هویتی سوق می دهد، اما از سوی دیگر به شکلی کاملا متضاد، شرایط فرد بودگی را به دلیل اضطراب و هراسی که به شکنندگی موقعیت فردی در جامعه جدید وجود دارد و نبود چشم اندازی واقعا مدنی برای حمایت از فرد (با تضعیف ایده دولت رفاه) از میان برده و به جماعت گرایی های گوناگون و از جمله به جست وجو برای هویت های اجتماعی دامن می زند.

در این میان، ساز وکار زبان یکی از معدود ابزارهای باقیمانده برای ایجاد هویت است. زبان عامل ارتباطی است که می تواند دو یا چند هویت را به یکدیگر متصل کند ولو اینکه این اتصال شکل مجازی داشته باشد و از خلا ل شبکه ای الکترونیک انجام گیرد. اما زبان در عین حال تنها امکان جاری شدن یک اندیشه در اندیشه ای دیگر است؛ پیوند خوردن میان آنها و سازمان یافتگی شان به صورت یک کنش کالبدی اجتماعی. از این رو امروز تقریبا هیچ استراتژی هویتی را نمی توان در نظر گرفت که از خلا ل یک استراتژی زبان شناختی عبور نکند.

ضعف زبان میانجی در یک سیستم ملی، آن هم سیستمی که خود متشکل از چندین زبان قومی و همچنین لهجه های بسیار زیاد محلی باشد، ضربه مستقیمی به حافظه تاریخی می زند، زیرا امکان ایجاد قالب های ساختار دهنده به حافظه یا به عبارت دیگر <مکان های مشترک حافظه> را به حداقل ممکن می رساند. در این میان شاید گفته شود که مکان های حافظه می توانند در قالب های چند زبانی به وجود آمده و تقویت شوند و در این صورت اشتراک ریشه ها بتواند همچنان حفظ شود؛ هر چند این گفته به خودی خود نادرست نیست اما باید گفت به همان میزان که از اشتراک و وحدت زبانی فاصله بگیریم از وحدت مکان های حافظه نیز بیرون آمده و این وحدت شکل مبهم تر و غیر موثرتری به خود می گیرد. مثال روشنی در این مورد در پیش روی ما است: زبان های هندواروپایی یعنی زبان هایی که بیش از سه هزار سال پیش از شمال هند و از یک زبان مادر (سانسکریت) آغاز شدند در طول چند هزار سال مسیری طولا نی را طی کردند و به صدها زبان دیگر با این ریشه واحد حیات دادند (از جمله تمام زبان های ایرانی، زبان های اروپایی و....) با این وجود هویت های ملی ناشی از این زبان واحد در سطح هر یک از زبان های نهایی شکل گرفت و نه در سطح زبان مادر یا خانواده های زبانی و می دانیم که حتی امروز یکی از بزرگ ترین مشکلا ت اروپا برای ایجاد هویت <اروپایی> نبود زبان واحد است در حالی که زبان های اروپایی تقریبا همگی دارای ریشه واحد هندواروپایی هستند.

اگر از این موضوع به مورد خود در ایران برسیم، نقش زبان فارسی برای ایجاد و تداوم بخشیدن به حافظه جمعی و بیش از همه اینها برای ایجاد یک <مکان حافظه> نقشی برجسته است که باید دائما مورد تاکید قرار گیرد. در این باره پیش از این نیز سخن گفته ایم و در بازتاب هایی گروهی از طرفداران تکثر زبانی در ایران از خانواده زبان های ایرانی یا از زبان های ایرانی به مثابه محوری برای ساختن هویت ملی دفاع کرده اند. در این باره و بدون آنکه از موضوع محوری بحث خود یعنی زبان به مثابه مکان حافظه جمعی خارج شویم باید بگوییم اولا ما در ایران بیشتر از آنکه بتوانیم از خانواده زبان های ایرانی صحبت کنیم باید از مجموعه زبان های ایران سخن به میان آوریم؛ مجموعه ای که لزوما از یک خانواده زبانی نیستند. چنانکه ما در ایران قرن هاست زبان های ترکی آذری، ترکمنی، عربی، ارمنی، آرامی، و... را داریم که جزو زبان های هندواروپایی نیستند. اما سوای این بحث که بحثی زبان شناختی و خارج از حیطه بحث ما است، مساله زبان به مثابه مکان حافظه بیشتر از آنکه به خود زبان در هویت زبان شناختی اش بازگردد به پتانسیل های معناشناختی ای بازمی گردد که آن زبان در طول حیات خود درون خویش و به گرد خویش آفریده است و می تواند به ساختن یک ملت و یک هویت ملی در ساختارهای اتوپیایی گذشته و آینده آن یاری رساند و این دقیقا همان چیزی است که منظور نظر ما از زبان فارسی است و به باور ما این دقیقا همان چیزی است که بسیاری از حاکمان ایران در نسل های پی در پی به رغم زبان قومی و هویت شخصی خود به خوبی آن را در ذهن داشته اند و از آن به مثابه ابزاری برای ایجاد حافظه جمعی استفاده کرده اند. شعر و نثر فارسی و حتی سنت شفاهی دینی و پهلوانی فارسی، با مکان ها و زمان های خود که در دو چرخه شمسی و قمری درون یکدیگر تداخلی کاملا کارا دارند (و از خلا ل مناسک ملی و دینی، حافظه زبانی را در کنش ها و اشیا تکرار می کنند) و سبب می شوند زبان به اوج قدرتی برسد که بتوان از آن انتظار ایجاد مکان حافظه را داشت.

واقعیت آن است که <در جهان بودن> و <موقعیت جهانی> به گونه ای که هر مجموعه ملی یا فرهنگی طالب آن است، نیاز به گروهی از الزامات و پذیرش گروهی از شرایط دارد که یکی از آنها از جمله همین کمرنگ شدن نسبی زبان های قومی محلی در برخی از موارد به سود یک زبان محوری مرکزی است، بدون آنکه معنای این حرف از میان رفتن یا حتی حاشیه ای شدن فرهنگ های غیر مرکزی باشد، همان گونه که بخشی از این شرایط نیز شامل کنار رفتن زبان ملی به سود زبان بین المللی هر دوره ای است که برای مثال امروز انگلیسی است اما چند قرن پیش لا تین و پیش از آن عربی بود. اینکه امروز از نوشتن به زبان انگلیسی در کنار زبان فارسی دفاع کنیم، به معنای آن نیست که زبان فارسی را نادیده گرفته یا آن را کنار گذاشته ایم، همان گونه که نوشتن به فارسی به معنی طرد زبان های قومی محلی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که همواره گروه هایی باشند که به هر یک از این زبان ها آنقدر بها بدهند که تعداد نویسندگان، خوانندگان، شنوندگان و گویندگان شان را افزایش داده و خلا قیت های اندیشه و هنر را در عرصه آنها گسترش دهند. بدین ترتیب می توان انتظار داشت که مکان های حافظه جدیدی نیز شکل گیرد که بنابر یک استراتژی عمومی فرهنگی سیاسی تعیین خواهد شد. اما امروز تمایل به حفظ و تقویت زبان فارسی، تمایلی است بسیار فراتر از یک تمایل <قومی و خود محورانه> زیرا اصولا چنین قومیت و چنین خود محوریتی وجود خارجی ندارد. بخش بزرگی از نویسندگان و سخنگویان فارسی زبان که تاثیر آنها در تداوم حیات زبان فارسی امروز همچون گذشته اساسی و حیاتی است، کسانی هستند از زبان و فرهنگی دیگر که در پروژه ایران به مثابه یک حیات سیاسی فرهنگی شرکت داشته و دارند و برای این کار کاملا بدین مساله واقفند که دفاع آنها از این زبان از خلا ل آفرینش و خلا قیت شان در آن به معنای، پایه گذاری مکان حافظه ای است که همه ایرانیان با تمام زبان ها و فرهنگ هایشان امروز و در آینده از آن سود خواهند برد.