دیدگاه معرفتی و متعالی نسبت به وقف به عنوان نمادی از ایمان و رشد معنوی فردی اجتماعی انسان مبتنی بر کسب شناخت صحیح از حقیقت انسان، هدف خلقت او و چگونگی حرکتش در این مسیر است. اصولا هر پدیده ای که با انسان، معنویت، دین الهی و اجتماع انسانی مرتبط باشد درنهایت به این شناخت های اساسی ختم می گردد. انسان موجودی دو وجهی است. ماده و جسم و از طرفی معنویت و روح. “بدن قشر است و روح لب. اصل الانسان لبه (بحارالانوار، ج۱، ص ۸۲، حدیث ۲) اصل و حقیقت انسان جان ملکوتی اوست” (جوادی آملی، ۱۳۸۰، ص ۶۰) از این رو می توان گفت آنچه به انسان هویت می دهد اعتقادات درونی و تمایلات باطنی اوست که مربوط به جنبه روحانی انسان می شود و خداوند آن را در وجود انسان دمیده است (نفخت فیه من روحی) “شناخت کامل انسان به حیثیت فراطبیعی و طبیعی اوست و محدود کردن انسان به حیثیت طبیعی و شناخت او در این جهت، شناخت حقیقت انسان نسبت به شناخت حقیقت انسان به شناخت روح الهی اوست” (جوادی آملی، ۱۳۸۰، ص ۶۰)

در قرآن کریم حقیقت انسان، تحت عنوان “خلیفه الله” ذکر شده است. انسان خلیفه خداوند روی زمین است و مهمترین ویژگی هر خلیفه ای نیز آن است که با مستخلف خود نسبت وثیق و آشکار داشته باشد، از همین روست که تمام صفات درونی و نیک بشر را به منبع لایزال آن و کمال و منتهای این صفات یعنی خداوند منتهی و متصل می دانند. رسیدن به این منتها و سرچشمه یعنی خداوند و تشبه به او که به قرب الهی تعبیر می شود، هدف محوری خلقت بشر است. “هدف آفرینش و غرض از خلقت انسان این است که او به وسیله افعال خود رضای خدای متعال را کسب کند و به درگاه احدیت تقریب یابد و به کمال حقیقی خود نایل آید” (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۳، ص ۲۸.) حقیقت انسان و هدف خلقت او یعنی مبدا و مقصد طبیعتا مسیری را نیز جهت حرکت از مبدا به مقصد نمایان می سازد که مولفه سوم در این معادله است. تعابیری چون صراط، صراط المستقیم و... در قرآن کریم (اهدنا الصراط المستقیم) اماره ای آشکار بر این موضوع است. در نهایت ۲ نکته مورد توجه است: اول: این مسیر چیست؟ و چگونه شناخته می شود؟ دوم: چگونه و با چه مکانیسمی باید آن را طی نمود؟

● مسیر، حرکت، رشد

از شناخت حقیقت وجودی انسان و هدف خلقت او بر آمد که مسیر حرکت انسان در طول حیات در واقع طی کردن مبدا تا مقصد در نظر گرفته شده برای اوست. از طرفی نتیجه نهایی این معادله سه وجهی این نکته مهم است که انسان قابلیت طی این مراحل را داراست، به طوری که این هر سه به گونه ای پیوسته انسان را به وسیله برنامه الهی به تعالی، سعادت و غایت خود می رسانند. رسیدنی که از مراحل جدا نیست.

حاصل تعبیر ذکر شده به طور خلاصه آن است که: حقیقت انسان حرکت و صعود است. حرکت در مسیری معین جهت رسیدن به هدفی مشخص و متعالی.لذا مفهوم رشد در نگاه اسلامی از همین جا مشخص می شود.

“لفظ رشد و ترکیبات مختلف آن مجموعا نوزده بار در قرآن مجید آمده است و آیه مبارکه ای که بیشتر از دیگران مورد استناد قرار گرفته آیه ۲۵۶ از سوره بقره است که رشد را صراحتا در مقابل (غی) قرار داده است (لااکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی) راه رشد (سبیل الرشاد) راهی است که انسان را به سوی علت غایی وجود خویش و آن هدف خاص که از آفرینش مقصود پروردگار متعال بوده است هدایت می کند و آن را راه صلاح ترجمه کرده اند.” (مرتضی آوینی، ۱۳۸۱، ص ۶) رشد در واقع مفهومی چندبعدی است که شامل وجوه مادی و معنوی حیات بشر به طور همزمان می شود و همان حرکت در مسیر فوق الذکر است که شناخت آن هم بسته به جهان بینی انسان یعنی از نوع نگاه او به عالم و آدم و... حاصل می شود. طی مسیری که آن را به رشد تعبیر می کنیم، عبارت است از: تبدیل شدن قابلیت های انسان به فعلیت ها. یعنی حرکت و پویایی جهت تبدیل شدن از قوه به بالفعل و لذا می توان گفت رشد انسانی در تعبیر اسلامی عبارت است از: تبدیل موجود بالقوه انسانی به انسان کامل.

این امر مسلما از مسیر جامعه ای رشدیافته و نیز براساس پیروی از الگوی انسان رشید و جامعه کامل است.

“به همان سان که انسان کامل آرزوی انسان ناقص است، دستیابی به شهر آرمانی یا مدینه فاضله آرزوی انسانی است که در میان خود و همنوعانش عدالت و فضیلت را جاری نمی بیند.” (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۳، ص ۹۷... ) و این مدینه آرمانی خود بر گرد هسته مرکزی و قلب تپنده و منبع معنابخشی خود یعنی ولی الله یا انسان کامل شکل می گیرد.

“همان طور که انسان قلبی دارد که حیات همه اعضا به وسیله آن تامین می شود جامعه بشری نیز احتیاج به قلبی دارد که بر ظاهر و باطن او حکومت می کند و او ولی الله است” (جوادی آملی، ۱۳۸۰، ص ۴۴)