کارل پوپر فیلسوف خردگرایی سنجشگر

کارل پوپر در سال ۱۹۰۲ میلادی در حومة شهر وین, در یک خانوادة یهودی که به مسیحیت پروتستان گرویده بود, زاده شد دوران بلوغ او مصادف با سالهای دشوار جنگ جهانی اول بود

● واقعیت و آموزه سه جهان

کارل پوپر، واقعیت را به بخشهای سه گانه تقسیم می کند و نام هر بخش را جهان (به معنای کوچکتر آن و نه به معنای کیهان یا کائنات) می گذارد. جهان یک، دربرگیرندة واقعیتهای مادی است. سیارة ما و همة موجودات زنده و غیرزنده و نیز اجرام سماوی و در واقع کل جهان مادیات، جهان ۱ را می سازند.

جهان ۲ ، جهان تجربه های زنده (۲۲) و بی میانجی و بویژه تجربه های مستقیم و ذهنی انسانی است. پوپر تأکید می کند که تفاوت گذاری میان جهان ۱ و جهان ۲ با مخالفتهای بسیاری در میان متفکران معاصر روبرو شده است، اما قصد او از این تفاوت گذاری، تأکید بر روی این واقعیت است که این دو جهان لااقل در نگاه اول متفاوت به نظر می رسند و بررسی رابطه میان آنها و تبیین هویتشان، وظیفه ای است که باید تلاش کرد از طریق ارائة فرضیه هایی بر آن چیره شد. لذا این تفکیک در خدمت ایجاد امکانی برای فرمولبندی کردن روشن مسائل مربوطه است. پوپر می افزاید که هیچ بعید نیست علاوه بر انسان، موجودات زندة دیگر نیز دارای تجربه هایی از این دست باشند. چرا که ما از خواب دیدن و یا از طریق بیمارانی که تب بالایی دارند و یا در وضعیتهای مشابهی به سر می برند می دانیم که تجربه های زندة ذهنی متکی بر سطح آگاهی های کاملا" متفاوتی وجود دارد. در وضعیتهایی چون بیهوشی عمیق و یا خواب بدون رؤیا، آگاهی و به طریق اولی تجربة زنده از بین می رود. اما می توان پذیرفت که وضعیتهای غیرآگاهانه ای هم وجود دارد که به جهان ۲ تعلق می گیرد.

بنابراین ما از طرفی دارای جهان ۱ هستیم، یعنی جهان فیزیکی که دربرگیرندة موجودات زنده و غیرزنده و نیز دربرگیرندة وضعیتها و جریانهایی چون تنشها، حرکتها، نیروها و میدانها می باشد. از طرف دیگر دارای جهان ۲ هستیم، یعنی جهان همة تجربه های زندة آگاهانه و احتمالا" ناآگاهانه.

اما آنچه که پوپر جهان ۳ می نامد، جهان محصولات و فراورده های عینی روح انسانی و لذا جهان فراورده های بخش انسانی جهان ۲ است. این جهان، دربرگیرندة چیزهایی مانند کتابها، سمفونی ها، آثار نقاشی و مجسمه سازی، و اما در عین حال محصولاتی چون کامپیوتر و هواپیما و سایر اشیاء مادی نیز هست که در عین حال به جهان ۱ هم تعلق دارد.

بنابر این اصطلاح گذاری پوپر، جهان واقعیات ما از سه بخش یعنی جهان فیزیکی اجسام، جهان روانی تجربه های زنده و جهان محصولات روحی انسان متشکل شده است که با هم در رابطه هستند و به نوعی بر یکدیگر تأثیر می گذارند. به عقیدة پوپر، فیلسوفان مادیگرا (ماتریالیست) و یا فیزیکالیستی وجود داشته اند و وجود دارند که فقط جهان ۱ را واقعی می دانند و کسانی هم بوده اند که فقط جهان ۲ را واقعی می دانند. علاوه بر آنان دوگرایانی (دوآلیستهایی) وجود داشته اند که هم جهان ۱ و هم جهان ۲ را واقعی می دانند. اما خود پوپر گامی فراتر می نهد و ادعا می کند که به نظر او نه تنها جهان ۱ و ۲ هر دو واقعی هستند، بلکه همچنین در جهان ۳ یعنی جهان فراورده های روحی انسان نیز، این فقط محصولات مادی مانند اتومبیل و مسواک و صندلی نیستند که واقعی اند، بلکه همچنین بخش غیرمادی آن نیز واقعی است؛ بخشهایی غیرمادی مانند: مسائل و مشکلات.

پوپر، ترتیب سه جهان را برپایة قدمت آنها می داند. به عقیدة او، بر اساس اطلاعات موجود دانش حدسی ما، بخش غیرزندة جهان ۱ قدیمی ترین بخش است و سپس بخش زندة آن و بطور همزمان یا کمی دیرتر جهان تجربیات زنده به وجود آمده اند و با پیدایش انسان، جهان ۳ پدیدار شده است که مردم شناسان آن را «فرهنگ» می نامند.

بر پایة آموزة سه جهان پوپر، ما نمی دانیم که جهان ۱ چگونه پدید آمده است و آیا اصولا" پدید آمده است یا نه. اگر فرضیة «انفجار بزرگ» یا «ترکش آغازین» (۲۳) واقعیت داشته باشد، نخستین چیزی که پدیدار شده است، نور می باشد و در واقع نوری با موج کوتاه. سپس به گفتة فیزیکدانان، الکترونها و نویترونها و هسته های اتم هیدروژن و هلیوم به وجود آمده، چرا که جهان هنوز برای اتمها خیلی داغ بوده است. بنابراین می توان حدس زد که پیش از پیدایش جهان ۱، جهانی غیرمادی و یا پیش مادی وجود داشته است. به نظر پوپر اگر نظریة تردیدآمیز جهان گسترش یابندة پس از ترکش آغازین را بپذیریم و اینکه جهان به برکت گسترش خود تدریجا" رو به سردی رفته و به معنای ماتریالیستی کلمه، مادة آن افزایش یافته است، می توان دوره های گوناگون برای پیدایش جهان ۱ در نظر گرفت. تنها پس از طی این دوره های مختلف است که ما به مرحلة پیدایش موجود زنده می رسیم.

در گسترة جهان موجودات زنده، فعالیت اصلی متوجه حل مسائل است. این حل مسأله، در همة موجودات زنده، از طریق آزمایش مداوم صورت می پذیرد: از طریق آزمودن و یافتن و منهدم کردن خطا. و این به معنی تأثیر متقابل موجود زنده با زیستجهان پیرامون آن می باشد. در این تاثیر متقابل، گاهی اوقات آگاهی شروع به فعالیت می کند. آگاهی مربوط به جهان ۲ احتمالا" از آغاز یک آگاهی ارزشیاب و شناسنده و به عبارت دیگر آگاهی حل کنندة مسأله بوده است. بنابر حدس پوپر، این فعالیت مربوط به حل مسأله در بخش زندة جهان ۱ بوده است که به جهان ۲ یعنی جهان آگاهی ارتقاء یافته است. اما این به آن معنا نیست که آگاهی به طور دائم مانند موجود زنده در حال حل مسأله است، اگر چه این امر یکی از کارکردهای اصلی بیولوژیک آن است. به عقیدة پوپر، کارکرد اولیة آگاهی این بوده است که موفقیت و عدم موفقیت را برآورد و در اشکال شادی و درد به موجود زنده منتقل کند و بدینسان به او نشان دهد که در حل مساله، در راه درستی گام نهاده است یا خیر.

بنابراین می توان حدس زد که هم پیدایش حیات و هم پیدایش آگاهی دارای برآمدی با خصلت ارتقاء به کیفیتی عالی تر (۲۴) بوده است و لذا موضوعی که در آموزة سه جهان پوپر در بخش جهان ۳ مورد ژرف اندیشی قرار می گیرد، بررسی چنین خصلتی است. به عقیدة پوپر، بزرگترین جهش ارتقایی که در گسترة پیدایش حیات و آگاهی صورت پذیرفته است، اختراع زبان انسانی است. فرآیندی که پوپر از آن به عنوان «انسان شدن» (۲۵) یاد می کند. وی برای زبان انسانی خصائلی چهارگانه قائل است: زبان انسان فقط دارای دو خصلت بیان و ارتباط نیست، چرا که این دو در حیوانات نیز موجود است. این زبان صرفا" جنبة نمادگذاری (سمبولیک) هم ندارد، چرا که در حیوانات هم علاوه بر سمبولیک، حتا شاهد نوعی مراسم (۲۶) هستیم. بزرگترین گام که پیامد آن انکشاف و تکامل (۲۷) آگاهی را به همراه داشته است، خصلت سوم زبان انسانی یعنی اختراع گزاره های توصیفی (۲۸) است. کارکرد نموداری (۲۹) گزاره هایی که امری را به طور عینی تبیین و توصیف می کند، امری که می تواند بر واقعیت منطبق یا غیرمنطبق باشد؛ به عبارت دیگر گزاره ای که می تواند واقعی یا کذب باشد. عنصر بدیع و پیشرونده در زبان بشری، در این امر نهفته است. در اینجاست که تفاوت میان زبان حیوانات و زبان انسانی آشکار می گردد. پوپر می افزاید: شاید بتوان گفت که فرضا" در زبان زنبورها، اطلاع رسانی ها مادامی که زنبوری توسط دانشمندی جانورشناس گمراه نشده باشد، به صورت واقعی صورت می گیرد؛ چرا که سمبولهای گمراه کننده در زبان حیوانات نیز وجود دارد. اما تنها انسانها این گام را به جلو برداشته اند که می توانند نظریه های خود را از طریق استدلالهای سنجشگرانه در رابطه با حقیقت عینی مورد آزمون قرار دهند. پوپر کارکرد استدلالی (۳۰) را چهارمین خصلت زبان انسانی می داند.

اختراع زبان توصیفی انسان، گام دیگری را نیز ممکن ساخته است و آن اختراع نقد و سنجش است. و این به معنی گزینش آگاهانة نظریه ها به جای گزینش طبیعی آنهاست. بنابراین، زبان در فرآروند تناوردگی خود به زبانی فرامی روید که دارای گزاره های واقعی و کاذب است. سپس چنین زبانی است که به اختراع نقد و سنجش نائل می گردد و به عبارت دیگر به زبان سنجشگر جهش می کند، به زبانی که گزینش می کند. گزینش طبیعی در زبان، از طریق گزینش سنجشگرانه و فرهنگی تکمیل و تصحیح می گردد. چنین امریست که برای ما ممکن می سازد تا خطاهای خود را نقادانه و آگاهانه تعقیب کنیم، آنها را بیابیم و از بین ببریم و یا اینکه بتوانیم به طور آگاهانه دربارة نظریه ای داوری کنیم و آن را نسبت به نظریة دیگر برتر بدانیم. این امر، نکته ای تعیین کننده است. در اینجاست که «شناخت» آغاز می گردد؛ شناخت انسانی. بنابراین از نظر پوپر چیزی به نام شناخت بدون نقد و سنجش عقلی وجود ندارد؛ نقد و سنجشی در خدمت جستجوی حقیقت. حیوانات از شناخت با چنین مفهومی بی بهره اند. البته آنها نسبت به خیلی چیزها شناخت دارند. مثلا" سگ صاحب خود را بازمی شناسد. اما چیزی که ما از شناخت و به عبارت دیگر شناخت علمی مستفاد می کنیم، فقط می تواند با نقد خردگرایانه موضوعیت یابد. گام تعیین کننده در اینجا نهفته است، گامی که وابسته به اختراع گزاره های واقعی و کاذب است و جهان ۳ و به عبارتی بنیاد فرهنگ بشری را می سازد.

از نظر پوپر، جهان ۱ یعنی جهان اشیاء فیزیکی، با جهان ۳ یعنی جهان فراورده های روحی انسان تقاطع پیدا می کند. جهان ۳ متشکل از مثلا" کتابهاست که می توان آنها را پرونده های زبان انسانی نیز نامید. کتاب در عین حال شئی ای فیزیکی است که به جهان ۱ تعلق دارد. اما در جهان ۳ چیزی غیرمادی از آن نیز وجود دارد، مانند محتوای گزاره ها و استدلالات ما که با شکل مکانیکی و فیزیکی فرمولبندی آن در کتاب و نوشته متفاوت است. موضوع بر سر همین محتوا و عیار گزاره هاست و هنگامی که از زبان انسانی صحبت می کنیم، منظور ما پیش از هر چیز محتوای یک کتاب است و نه تجسم فیزیکی آن.

به طور خلاصه می توان گفت که جهان ۳ و بویژه آن بخش که از طریق زبان انسانی ایجاد شده، محصول آگاهی و روح انسان است. این جهان مانند زبان انسانی، نتیجة اختراع بشری است. اما این اختراع چیزی در بیرون از ماست؛ چیزی عینی مانند همة اختراعات دیگر. این اختراع مانند همه چیزهای اختراع شده، مسائلی خودمختار و مستقل از ما را ایجاد می کند. این مسائل ناخواسته و غیرقبل انتظارند. آنها پیامد غیرهدفمند کنش ما هستند که سپس متقابلا" بر روی ما تأثیر می گذارند. بدینگونه است که جهان ۳ یعنی جهان فراورده های روحی انسان، به صورتی عینی، انتزاعی و مستقل و در عین حال واقعی و تأثیرگذار به وجود می آید. جهان ۳ در زیستجهان انسانی نقشی مرکزی ایفا می کند. روح انسان، آفرینندة جهان ۳ است، ولی انسان ناگزیر است خود را با آن وفق دهد. به عبارت دیگر جهان ۳ هم آفریدة انسان و هم شکل دهندة اوست.

● فلسفه سیاسی

کارل پوپر در فلسفة سیاسی خود، طرح پرسش کلاسیک افلاطونی در مورد دولت را مبنی بر اینکه «چه کسی باید حکومت کند؟»، طرح پرسشی نادرست می داند. به عقیدة او چنین پرسشی نیز مانند پرسش کلاسیک در مورد سرچشمة شناخت و معرفت، مبتنی بر دیدی اقتدارگرایانه است و پاسخی مرجعیت گونه می طلبد. از همین رو چنین پرسشی، پاسخهای کلاسیکی نیز به همراه آورده است مانند: «بهترین ها باید حکومت کنند» یا «فرزانگان» یا در بهترین حالت «اکثریت باید حکومت کند». پوپر معتقد است که جای شگفتی نیست که بعدها پاسخهایی از این دست نه تنها با خود تناقضاتی به همراه می آورد، بلکه به بدیل های مهملی چون «حکومت کارگران و یا سرمایه داران» و غیره تغییر شکل می دهد.

پوپر متقابلا" پیشنهاد می کند که بهتر است طرح پرسشی متواضعانه تر را جانشین طرح پرسش کلاسیک افلاطونی در مورد دولت کنیم و آن اینکه بپرسیم: «چکار می توانیم بکنیم تا نهادهای سیاسی خود را به صورتی سازمان دهیم که امکان زیان وارد کردن حکمرانان بد و نالایق را که فراوانند به حداقل برساند». پوپر معتقد است که بدون تغییر در طرح پرسش یادشده، هرگز نمی توانیم به نظریه ای عقلانی در مورد دولت و مؤسسات آن نائل گردیم. بنابراین باید به عوض پرسش افلاطونی در این مورد که «چه کسی باید حکومت کند؟»، این پرسش فروتنانه را مطرح کنیم که: «کدام شکل حکومتی اجازه می دهد بتوانیم یک حکومت زورگو و یا هر حکومت بد دیگری را بدون خونریزی برکنار کنیم؟». به این ترتیب می توان پی برد که «دمکراسی» در آتن ۲۵۰۰ سال پیش، تلاشی بود برای یافتن پاسخ به پرسش در مورد آنچنان شکل حکومتی که باید مانع عروج جباریت (۳۱) شود. اما به عقیدة پوپر، دمکراسی به معنای حکومت مردم، نام فریبنده ای است، چرا که در هیچ جا مردم حکومت نمی کنند و نباید هم حکومت کنند. زیرا حکومت اکثریت به سادگی می تواند به بدترین نوع جباریت تبدیل شود و حقوق اقلیت را یکسره از میان ببرد. اما دمکراسی تنها شکل حکومتی است که علیرغم نام فریبندة خود و تحت فشار مشکلات و دشواریهای عملی، توانسته این هدف را در مقابل خود قرار دهد که با وضع قوانین مشروط، ایده های عدالت، انسانیت و بیش از هر چیز آزادی را در چارچوب قانونیت، تا آنجا که مقدور است متحقق سازد. در هر صورت دمکراسی ها در تلاشند که با قوانین مشروط و تأسیسات ساختاری مانع شوند تا جباریت سربرآورد، اگر چه این تلاشها همواره قرین موفقیت نبوده است.

پوپر، عشق به آزادی را تمایلی ابتدایی می داند که آن را حتا می توان در کودکان و نیز حیوانات و از جمله حیوانات خانگی تشخیص داد. اما آزادی در گسترة سیاست با مشکلاتی همراه است، چرا که آزادی بی قید و شرط فردی، در همزیستی با انسانهای دیگر ناممکن است. کانت تلاش کرد این مشکل را از طریق این مطالبه حل کند که دولت باید آزادیهای فردی را فقط تا آنجا محدود سازد که همزیستی انسانها ایجاب می کند و همگان حتی المقدور به یک اندازه از محدودیت آزادی خود متضرر شوند. از نظر پوپر، این راه حل و اصل کانتی نشان داد که مشکل آزادی سیاسی لااقل از نظر مفهومی قابل حل است، اما سنجیداری برای آزادی سیاسی در اختیار ما نمی گذارد. چرا که ما اغلب نمی توانیم تعیین کنیم که آیا فلان اقدام محدود کنندة آزادی ضروری است و آیا همگان را به یک اندازه شامل می شود یا خیر. بدین منظور باید به دنبال سنجیدار دیگری با کاربردی ساده تر بود.

سنجیداری که پوپر در این زمینه به دست می دهد، چنین است: نظامی از نظر سیاسی آزاد است که نهادهای سیاسی آن به شهروندانش این امکان عملی را بدهد که در صورت ارادة اکثریت بتوان حاکمان را بدون خونریزی برکنار کرد. به عبارت دیگر ما هنگامی از نظر سیاسی آزادیم که بتوانیم حاکمان خود را بدون خونریزی برکنار کنیم. پوپر نام چنین نظامی را که در دمکراسی های غربی وجود دارد «جامعة باز» می گذارد. مهمترین ویژگی جامعة باز، علاوه بر سنجیدار یادشده، رقابت آزاد بر سر نظریات علمی و شفافیت در آن است. جوامع باز نقطة مقابل جوامع بسته و توتالیتاریستی است که در آنها به جای رقابت آزاد بر سر نظریه های علمی، منظومة کاملی از عقاید ایدئولوژیک و فلسفی حاکم است که ادعای انحصار حقیقت را دارد. در جوامع باز، روش نقد خردگرایانه، به نابودی منتقد نمی انجامد و خشونت در حذف نظریات و فرضیه های مخالف و نادرست، نقشی ندارد. نقد عاری از خشونت، راه را برای انکشاف خرد می گشاید.

پوپر در مورد دمکراسی غربی تصریح می کند که باید از خود بپرسیم بیلان نیکی و بدی که این نظام تا کنون دربر داشته چگونه است؟ آیا نیکی های چنین نظامی بر بدیهای آن می چربد؟ او می افزاید: اگر چه دمکراسی غربی بهترین نظام قابل تصور و از نظر منطقی بهترین نظام ممکن نیست و در بسیاری از زمینه ها می توان و باید به آن انتقاد کرد، اما این نظام از نظر تاریخی بهترین نظام سیاسی است که ما سراغ داریم. این امر به آن معنا نیست که ما نباید این نظام را مورد انتقاد قرار دهیم. دمکراسی غربی به نقد زنده است و دستاوردهای آن را نمی توان همیشگی و بازگشت ناپذیر دانست. این خطر همواره وجود خواهد داشت که این نظام به سرعت آنچه را که به دست آورده از دست بدهد.

پوپر هشدار می دهد که ما اجازه نداریم دمکراسی و آزادی را با رفاه و معجزة اقتصادی یکی بگیریم. خطای بزرگی است اگر برای مردم چنین تبلیغ کنیم که آزادی برای همگان رفاه و دمکراسی برای جامعه اعتلای اقتصادی به همراه خواهد آورد. آزادی هرگز به معنای رفاه و خوشبختی تک تک انسانها نیست. این امر تا حدود زیادی به شانس و اقبال و شاید به طور نسبی به لیاقت و تلاش و فضیلتهای دیگر وابسته است. آنچه که می توان دربارة دمکراسی و آزادی گفت، در بهترین حالت این است که آنها تأثیر لیاقت شخصی فرد را بر روی رفاه او تا حدودی نیرومندتر می سازند. لذا ما نباید آزادی را به این دلیل برگزینیم که از آن انتظار زندگی راحتی داریم، بلکه به این دلیل که خود آزادی نمودار ارزشی است که آن را هرگز نمی توان به ارزشهای مادی تقلیل داد. پوپر این سخن دمکریت فیلسوف یونان باستان را یادآور می شود که: «زندگی تنگدستانه در دمکراسی، به زندگی متمولانه در یک حکومت جبار برتری دارد، چرا که آزادی از بندگی برتر است». پوپر تأکید می کند که ما آزادی سیاسی را برای این برنمی گزینیم که این یا آن چیز را به ما وعده می دهد، ما آن را برمی گزینیم زیرا که تنها شکل انسانی همزیستی میان افراد بشر را ممکن می سازد؛ تنها شکلی که در آن ما می توانیم مسئولیت کامل خود را عهده دار شویم. اما اینکه آیا ما قادر خواهیم شد امکاناتی را که آزادی در اختیارمان می گذارد متحقق سازیم، به عوامل بسیاری و پیش از همه به خود ما بستگی دارد.

● فلسفه تاریخ

کارل پوپر را بی تردید می توان بزرگترین منتقد مکاتب فلسفی تاریخگرا نامید. خود او تاریخگرایی (۳۲) را آن نحلة فکری معرفی می کند که دارای فلسفة خاصی از تاریخ و بر این باور است که تکامل جامعه، طبق قوانین جهانشمول و ضرورتمند صورت می پذیرد و کافیست انسان این قوانین را بشناسد تا بتواند مسیر تاریخ و روند تکاملی آن را پیش بینی کند. اما پوپر پیشگویی جریان تاریخ بشری را از راههای علمی یا هر روش استدلالی دیگر نا ممکن و اعتقاد به سرنوشت تاریخی را خرافة مطلق می داند.

پوپر، از جمله روش مارکس و دیگران را در پیشگویی آیندة تاریخ سترون می شمرد و خاطر نشان می سازد که ادعای قانونمند بودن حرکت تکاملی جامعه بشری به سوی کمونیسم، غیرعلمی است، چرا که در حوزة پندار و ابهام قرار دارد و در گسترة آزمون و سنجش، هیچ حاصلی از آن به دست نمی آید. پوپر استدلال می کند که جریان تاریخ بشری به شدت از پیشرفت شناخت انسانی متأثر است و ما قادر نیستیم با روشهای علمی و استدلالی، پیشرفت آتی معرفت علمی خویش را پیش بینی کنیم. به عبارت دیگر اگر چیزی به نام پیشرفت و رشد شناخت بشری وجود داشته باشد، پس ما امروز نمی توانیم پیش بینی کنیم که فردا چه چیز خواهیم دانست.

پوپر، تاریخگرایی را اندیشه ای کهن می داند و یادآور می شود که رؤیای خبر دادن از آینده، از زمانهای دور همراه بشر بوده و این باور وجود داشته است که در پشت فرامین ظاهرا" کور سرنوشت، غایاتی نهفته است. به عقیدة وی، تاریخگرایان تلاش می ورزند که با تفسیر گذشته، آینده را پیشگویی کنند. آنان در عین حال که خود خواستار جهانی بهترند، بر این باورند که روند تکاملی تاریخ، به شکلی مقدر بشریت را به سوی جامعه ای آرمانی سوق می دهد. اما به عقیدة پوپر چنین نظری به معنی باور داشتن به معجزات سیاسی و اجتماعی است و منکر آن می شود که خرد انسان توان آن را دارد تا جهان بهتری بسازد. تاریخگرایان چنین تبلیغ می کنند که انتقال از وضع کنونی به جهانی بهتر، از طریق قوانین کور و اجتناب ناپذیر توسعة اجتماعی امکان پذیر است و به این ترتیب باید این قوانین را شناخت و در مقابل آنها سر تعظیم فرود آورد و این از نظر پوپر چیزی جز اعتراف به شکست عقل نیست.

تاریخ از نظر پوپر، چیزی نیست جز مجموعة رویدادهای گذشته، به صورتی که واقعا" اتفاق افتاده است. لذا ما در رابطه با بررسی تاریخ، با مشکل برابرایستاها و رویکردهای بینهایت روبرو هستیم و ناگزیریم تاریخ را همواره به تاریخ چیزی معین محدود کنیم؛ برای مثال تاریخ قدرت سیاسی، تاریخ روابط اقتصادی، تاریخ فنآوری، تاریخ هنر، تاریخ ریاضیات و غیره. لذا ما در بررسی های تاریخی خود، همواره ناگزیر از تن دادن به اصول گزینشی و رویکردهای معین بر پایة علایق مشخص هستیم. به این مفهوم هرگز نمی توان از تاریخ رویدادهای گذشته در کل آن سخنی به میان آورد. فقط می توان از تفسیرهای تاریخی صحبت کرد که هیچگاه نهایی نیست و هر نسلی حق دارد تفسیرهای معین خود را از رویدادهای تاریخی ارائه دهد.

به عقیدة پوپر، تاریخگرا نمی تواند ببیند که این ما هستیم که برپایة علایق و رویکردهای خود، رویدادهای تاریخی را گزینش و منظم می کنیم و آنها را مورد بررسی قرار می دهیم. تاریخگرا می پندارد که این خود تاریخ یا تاریخ بشریت است که با قوانین درونی خود، مشکلات و رویکردها و آینده ما را متعین می سازد. پوپر تصریح می کند که آنچه به عنوان تاریخ جهان یا تاریخ بشر شناخته می شود، چیزی نیست جز تاریخ قدرت سیاسی و این تاریخ نیز چیزی نیست مگر تاریخ جنایات و کشتارهای جمعی، که در مدارس آن را به سطح تاریخ بشریت ارتقاء داده اند. پوپر در توضیح این مسأله که چرا تاریخهای دیگری مانند تاریخ هنر یا ادبیات از چنین جایگاهی برخوردار نیست، تصریح می کند که علت این امر، همانا در اینست که قدرت سیاسی همگان را تحت تأثیر خود قرار می دهد، در حالی که در مورد هنر و ادبیات چنین نیست. دیگر اینکه بسیاری از انسانها پرستندة قدرتند و آن را به جایگاه بت ارتقاء می بخشند، اما این بت پرستی نشانگر یکی از بدترین غرایز و حقیرانه ترین اشکال بندگی انسانهاست. پرستش قدرت، زاییدة ترس و تجلی احساسی است که به حق باید آن را خوار شمرد. دلیل سومی نیز برای این امر وجود دارد و آن اینکه قدرت سیاسی همواره در مرکز توجه تاریخ نویسان بوده است و قدرتمداران همواره آرزو داشته اند که مورد تحسین و ستایش واقع شوند. آنان در این زمینه ابزار لازم را نیز در اختیار داشته اند و لذا بسیاری از تاریخ نویسان در خدمت و زیر نظر سلاطین و حکام مستبد و دیکتاتورها، به این امر گردن نهاده اند.

به نظر پوپر، تاریخ ناظر بر هیچ هدف و غایتی نیست و به این مفهوم هیچ معنایی ندارد. در تاریخ سیاسی جهان نیز هیچ معنا و گرایش درونی پنهان وجود ندارد و لذا کلیة نظریه های مبتنی بر پیشرفت و پسرفت و زوال تاریخی، کاملا" بر خطا هستند. اما ما می توانیم با درس آموزی از معضلات پیکار قدرت، تاریخ را از دیدگاه تلاش خود در راه استقرار جامعة باز و حاکمیت خرد و در راه دفع جنایات بین المللی تفسیر کنیم. ما می توانیم مطالعة تاریخ را با این پرسش همراه سازیم که در گذر تاریخ چه بر سر ایده های ما و بویژه ایده های اخلاقی ما، یعنی ایده های آزادی و رهایی خویشتن از طریق دانش آمده است؟ ما می توانیم از حدیث تاریخ بدینسان معنایی مستفاد کنیم که از خود بپرسیم کدامین پیشرفتها را کرده ایم و این پیشرفتها را با چه قیمتی به دست آورده ایم؟ از این طریق است که ما می توانیم به تاریخ معنایی ببخشیم و برای آن هدفی تعیین کنیم، آنهم معنایی و هدفی شایستة انسان. از نظر پوپر، چنین امری ناممکن نیست، مشروط بر آنکه ما در هدفگذاری خود تکثر را بپذیریم و به آزادی و عقیدة انسانهای دیگر احترام بگذاریم. پوپر تصریح می کند: اینکه آینده با خود چه خواهد آورد را نمی دانیم و به آنانی که فکر می کنند آن را می دانند نباید باور کرد. اما می توان از گذشته و حال آموخت و دلیلی در دست نداریم که امید و تلاش برای دنیایی بهتر را فروگذاریم.

بهرام محیی

توضیحات:

۱ـ Karl Raimund Popper

۲ـ Wiener Kreis

۳ـ Rudolf Carnap

۴ـ Logik der Forschung

۵ـ The Open Society and its Enemies

۶ـ The Poverty of Historicism

۷ـ Conjectures and Refutations

۸ـObjective Knowledge

۹ـ Philosophy and Physics

۱۰ـDie Zukunft ist offen

۱۱ـAuf der Suche nach einer besseren Welt

۱۲ـAlles Leben ist Problemlösen

۱۳ـ Kritischer Rationalismus

۱۴ـ hypothetisch

۱۵ـ Induktion

۱۶ـ Szientisten

۱۷ـ Skeptiker

۱۸ـ Kriterium

۱۹ـ Relativismus

۲۰ـ Dogmatismus

۲۱ـ Einbildungskraft

۲۲ـ پوپر در توضیح جهان ۲، از اصطلاح آلمانی Erlebnis استفاده می کند که می توان آن را در فارسی به تجربة ذهنی، ماجرا، پیشامد و آزموده ترجمه کرد. در تفاوت این اصطلاح با اصطلاح آلمانی Erfahrung که آن نیز به معنای تجربه است، می توان گفت که اگر دومی شامل تجربه اعم از فردی و جمعی و آگاهانه و قابل انتقال باشد، اولی را می توان به تجربة شخصی، مستقیم و غیرقابل انتقال تعبیر نمود. در این مقاله در برگردان اصطلاح آلمانی Erlebnis همه جا معادل «تجربة زنده» به کار رفته است.

۲۳ـ Urknall-Hypothese

۲۴ـ emergent

۲۵ـ Menschwerdung

۲۶ـ Ritual

۲۷ـ Entwicklung

۲۸ـ beschreibende Sätze

۲۹ـ Darstellungsfunktion

۳۰ـ argumentative Funktion

۳۱ـ Tyrannei

۳۲ـ Historizismus

منابع مورد استفاده از آثار پوپر:

Die offene Gesellschaft und ihre Feinde, Bd. ۱,۲, Tübingen ۱۹۶۹

Das Elend des Historizismus, Tübingen ۱۹۶۹

Ausgangspunkte. Meine intellektuelle Entwicklung, Hamburg ۱۹۹۵

Objektive Erkenntnis. Ein evolutionärer Entwurf, Hamburg ۱۹۹۸

Auf der Suche nach einer besseren Welt, München ۱۹۹۹

Alles Leben ist Problemlösen, München ۲۰۰۰


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.