۲) نقد عنصر دوم

عنصر دوم به طور خلاصه عبارت بود از اهمیت دادن به آزادی، به ملاک اعتماد بر استعداد و توانایی فرد در ساختن یک زندگی سالم. این عنصر هم با واقعیت های انسانی تطبیق نمی کند; هر چند انسان با فطرتی پاک آفریده شده اما در او هم گرایش به خیر وجود دارد و هم گرایش به شر گو این که در اصل شناخت خیر و شر واقعی خود نیز محتاج راه نمایی ها و دست گیری های آفریننده و هستی بخش خیرخواه خویش است که هم او و هم خیر و شر حقیقی او را به نحو تمام و کمال می شناسد. صرف نظر از این حقیقت، اگر انسان به تقویت گرایش خیر در وجود خویش بپردازد، به کمال و سعادت حقیقی می رسد که: «من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیاهٔ طیبهٔ (۱۹) ; هر کس کار شایسته ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده می داریم » و از آن طرف اگر گرایش به شر را تقویت کند به ورطه سقوط و هلاکت ابدی خواهد افتاد که «ثم کان عاقبهٔ الذین اساءوا السوای ان کذبوا بآیات الله (۲۰) ، و سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند». بنابراین اگر بشر به حال خود رها شود اولا، در اصل شناخت خیر واقعی و حقیقی خویش دچار مشکل می شود و ثانیا ممکن است با شناخت خیر حقیقی نیز به تقویت گرایش های شرارت آمیز خود روی آورد که نتیجه آن اسارت در بند شهوات و هواهای نفسانی است. از این رو آزادی واقعی که اهمیت آن به ملاک حق و رسیدن به حقیقت است که سعادت حتمی و ابدی انسان در آن است در پرتو تعالیم انبیای راستین الهی، بویژه پیامبر بزرگوار اسلام به دست می آید که: «یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم (۲۱) ; او بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آن ها بود، (از دوش و گردنشان) بر می دارد».

۳) نقد عنصر سوم

عنصر سوم، شعار مساوات طلبی در مورد ارزش های بنیادین اخلاقی بود، که باید دید این «مساوات » به چه معنی است، اگر به معنای برابر کردن افراد در پاداش ها و نعمت ها است، به تعبیر استاد شهید مطهری رحمه الله، این اولا شدنی نیست، ثانیا ظلم و تجاوز است، ثالثا اجتماع خراب کن است. (۲۲) شدنی نیست; چون بسیاری از تفاوت هایی که در خلقیات و روحیات اخلاقی افراد وجود دارد و موجب متفاوت شدن ارزش اخلاقی آن ها می شود در دست ما نیست که آن ها را با هم برابر کنیم. هر چند همگان در اصل انسانیت با هم برابر هستند، اما مجرد انسانیت منشا ارزش اخلاقی نیست، مگر براساس مبنای اومانیستی که نقد آن گذشت. و اما ظلم و تجاوز است; چون اگر بنا باشد لیاقت های افراد در نظر گرفته نشود، حق واقعی آن ها ادا نشده و مورد تجاوز قرار گرفته است. و اجتماع خراب کن است; چون بی توجهی به امتیازاتی که افراد با تلاش و جدیت خود به دست آورده اند و کنار هم گذاشتن فرد تلاش گر و فرد انگل و نادیده گرفتن تفاوت ها و تمایزات طبیعی و تکوینی آدمیان موجب از بین رفتن انگیزه کار و تلاش در جامعه خواهد شد. پس این مساوات، عین بی عدالتی است.

اما اگر مساوات به معنای رعایت حقوق برابر افراد، با در نظر گرفتن استحقاق ها و لیاقت های آنان، باشد این همان عدالتی است که مورد تایید عقل و دین است; اما از آن جا که لیبرالیسم، انسان مؤمن و کافر، گناه کار و بی گناه را یکسان ارزیابی می کند، قطعا چنین معنایی از مساوات را در نظر ندارد. در حالی که ایمان براساس تفکر دینی موجب افزایش لیاقت فرد در کسب ارزش های اخلاقی انسانی می شود، و در مقابل، گناه و کفر، استحقاق ارزش را در او می کاهد و یا از بین می برد. پس نباید این گونه افراد به طور یکسان ارزش گذاری شوند.

۴) نقد عنصر چهارم

در نقد عقل گرایی لیبرالیسم، ابتدا باید دانست که مقصود لیبرال ها از عقل، عقل ابزاری بشری است نه عقل شهودی و ارزشی الهام گرفته از وحی، و به اصطلاح «عقل مؤید به نور وحی ». و این مطلبی است که آنان خود به آن تصریح می کنند: ماکس وبر (۱۹۲۰ ۱۸۶۴)، جامعه شناس، نظریه پرداز و تعریف گر نامدار عقلانیت مدرن، سبب ظهور و زایش سرمایه داری جدید و مدنیت معاصر را غلبه عقلانیت ابزاری بر سایر عقلانیت ها می داند و معتقد است حرف اصلی خردسالاری تکنولوژیک، عقلانیت ارزشی است. چون عقلانیت ارزشی، به کارگیری سنجش عقلانی برای دست یابی به اهداف و ارزش های نامحدود آتی است; اما عقلانیت ابزاری و فنی، محاسبه هدفمند ابزار کار برای دست رسی به هدف (یعنی حداکثر سود) از طریق عمل قاعده مند و حساب گرانه است. وبر رفتار را زمانی عقلائی می انگارد که اهداف شخصی معینی را دنبال کند و هدف از آن «ابزار» باشد و نتایج ثانوی آن به شکل عقلانی در نظر گرفته شده و سنجیده شده باشند. و بنابراین در ملاحظه اهداف و نتایج ثانوی عمل نیز باید ملاحظه و سنجش سود بشری در کار باشد. (۲۳)

آنتونی آربلاستر می نویسد: «فرد از دیدگاه هابز، هیوم و بنتام، به این مفهوم که هدف ها و مقاصد خود را به حکم عقل برگزیند، عاقل نیست. به عکس، این شهوات، خواهش ها، تمنیات و بیزاری ها هستند که به فرد جان می بخشند، و انگیزه لازم برای حرکت در سمت و سوی معینی را فراهم می آورند، با قبول این تلقی از پویش های بشر، عقل را فقط می توان خدمتکار، یا به قول هیوم، «برده » شهوات و خواهش ها قلمداد کرد.» (۲۴) هر چند آربلاستر در ادامه نگرش مثبت تری از عقل را از قول اسپینوزا و کانت نقل می کند اما در آن بینش نیز مقصود از محاسبه و سنجش هدف ها و مقاصد عقلی، همان مقاصد بشری و دنیوی و ابزاری است.

ایراد چنین عقلانیتی این است که اولا، به دلیل محدودیتی که دارد برای راهنمایی و هدایت انسان کافی نیست. شناخت های حسی و عقل آدمی در یافتن و پیمودن راه حقیقی سعادت و کمال جاودانی او کفایت نمی کند، چرا که شناخت های حسی بسیار محدودند و جز اموری را که با ما ارتباط مستقیم دارند در بر نمی گیرد; دانستنی های حاصل از شناخت حسی، هر چند به نوبه خود بسیار مفید و ضروری هستند، اما به تنهایی نمی توانند مسیر سعادت جاودانه را برای آدمی تعیین کنند. نیروی عقل بشری هم تنها قادر به درک یک سلسله مفاهیم کلی و روابط میان آن ها است; و در ترسیم جزئیات راه صحیح زندگی و نحوه ارتباط دنیا و آخرت عاجز بوده لاجرم محتاج دستگیری منبع وحیانی الهی می باشد.

ثانیا، این عقلانیت مدرن به تصریح خود محققان و نویسندگان غربی، پی آمدهای مخربی برای انسان عصر ما به دنبال داشته که از آن جمله ماشینی شدن و به قول هربرت مارکوز: تک ساحتی شدن انسان است; او می نویسد: «... فرد نسبت به زندگی و حتی مرگ خویش در این جامعه ها [جوامع صنعتی ] چندان صاحب اختیار نیست و امنیت شخصی و ملی او، به تصمیم هیات حاکمه بستگی دارد و او را نسبت بدان دخالتی نیست. بردگان تمدن صنعتی ظاهرا انسان هایی والا مقامند ولی همچنان به بردگی تن در داده اند; می توان بردگی [صنعتی] را بدین گونه تعریف نمود: نه اطاعت کورکورانه، نه کار توان فرسا، تنها تنزل مقام بشری و ابزار و وسیله شدن انسان;.. در حقیقت باید گفت شکل رابطه فرد و جامعه، دور باطل است، جامعه با وجود تسلط بر فرد، برده ی مدنیت صنعتی است و هر دو در این جهان محدود گرفتار آمده اند.» (۲۵) یعنی تکنولوژی برای انسان، انسان اسیر جامعه و جامعه گرفتار تکنولوژی! دور مضمر باطل.

جالب است که لیبرالیسم برای آموزش چنین عقلانیتی به انسان ها به پدیده تحصیل و یادگیری خردورزی نیز اهمیت می دهد و برای آن نقش اساسی قایل است. و دلیل آن را نیز این می داند که چون فرد هم غایت و هم وسیله هر گونه پیشرفت اجتماعی به شمار می رود، بدیهی است که پیشرفت اجتماعی به کیفیت ابزار به کار گرفته شده (یعنی همان فرد) نیز بستگی دارد. لذا باید برای ارتقای کیفیت این ابزار به آموزش و تعلیم او همت گماشت (۲۶) اما به قول رنه گنون پایه چنین آموزشی بر این استوار است که مثلا در کار صنعتی، کارگر نباید از خویشتن خود چیزی مایه بگذارد و حتی اگر کوچک ترین قصد چنین کاری را داشته باشد، با دقت تمام او را منع می کنند. (۲۷) و بنابراین فرد باید مطالب دیکته شده دولت، به اصطلاح، مبعوث اکثریت مردم را بپذیرد و باور داشته باشد. اینجاست که اولین قربانی عقلانیت ابزاری رسمی، هویت فردی آحاد انسانی و نخستین حق به یغما رفته آدمی، آزادی او، و اولین صفت انکار شده بشر، آزادگی اوست. این چنین است که نفی ولایت خدا به بهانه اصالت انسان و به انگیزه پذیرش ولایت جمعی بشر از اسارت در سیطره سیستم و جمادات و اشیاء سر بر می آورد، بلکه خود انسان نیز در فرایند پیچیده ماشینیسم شیئی می شود و این یعنی استبداد مضاعف; ابزار ابزارها شدن آدمی و در نتیجه انسان مدرن نه تنها از خدا بلکه از خود نیز بیگانه شده است.

پی آمد دیگری که در کلمات نویسندگان غربی به صراحت ذکر شده است، بحران معنویت و سیطره کمیت بر کیفیت است. رنه گنون فرانسوی، تمدن کنونی را به حق «تمدن کمی » نامیده است; سیطره کمیت از بزرگ ترین آفاتی است که گریبان گیر بشر امروز شده است. (۲۸) اصولا در حیات عقلانی مدرن و فرهنگ آمارگرای آن، به اقتضای آن چه گنون آن را «جنون آمارگیری » می نامد (۲۹) ، همه چیز شمارش و ثبت می شود، افراد انسانی هم به مثابه آحاد عددی صرف به شمار می آیند! و صحنه اجتماع صفحه شطرنج است; همه به حساب می آیند، اما بی آن که اراده کرده باشند، باید بازی کنند، و گرنه از دور حیات خارج خواهند شد.