پژوهش «پدیدار شناسی دین» برای «ابتكار در گزینش موضوع و در عین حال بهره گیری از منابع اصلی بویژه مآخذ خارجی و نثر و ادبیات مناسب فارسی» به عنوان اثر برگزیده انتخاب شد، بویژه آن كه نخستین گام در این زمینه بود. خاتمی در مقدمه خودبر این كتاب آورده است: «پدیدارشناسی دین Phenomenology of religion رهیافتی است با اهمیت در دین پژوهی معاصر كه به لحاظ تاریخی، محصول تلفیق دو جریان فكری پژوهشی پدیدار شناسی هوسرل». او هدف خود را در این كتاب این چنین بیان كرده است: «نیت اصلی نگارنده آن بوده تا به پدیدار شناسی دین نگاهی متناظر یكMetatheoritic كند و شرحی در باب جایگاه و محتوای پدیدارشناسی دین بیان نماید».

كتاب «پدیدارشناسی دین» را سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر كرده است. این كتاب در ۷ فصل، به این مباحث:

۱) مطالعات دینی: درآمدی به دین پژوهی معاصر

۲) پدیدارشناسی دین: زمینه ها

۳) پدیدارشناسی كلاسیك دین

۴) پدیدارشناسی هرمنوتیك دین

۵) دین و محاكات

۶) دین و محاوره

۷) پدیدارشناسی و حقیقت دین.

خاتمی تحصیلات حوزوی نیز دارد و تحصیل علوم اسلامی معمول را تا اجتهاد در حوزه گذرانده است. او عضو فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران نیز هست و در گروه اندیشه این مركز سال هاست كه حضور پیوسته داشته است.

از دیگر ویژگی های خاتمی، كه او را با اكثریت همنسلان خویش در حوزه فلسفه جدا می كند،همانا تسلط او در تألیف دیدگاه های نظری خویش به زبان غیر فارسی است. تألیف كتب Sadraean Meditation، Basic Issues in Islamic Philosophy و ... حضور او در جغرافیایی فراتر از مرزهای داخلی فلسفه در ایران را به ثبت رسانده است.

خاتمی همچنان كه حوزه تدریس و تحقیق شخصی را دنبال می كند از حضور در محافل دانشگاهی و سمینارها و كنفرانس های مرتبط با رشته كاری خویش نیز غافل نمانده است.او در سومین دوره از سمینارهای تخصصی گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی درباره «امكان بحث از علیت ذهنی در اندیشه صدرایی» سخن می گفت.

به گفته خاتمی علیت در قالب ذهنیت مدرنیته، منحصر به علیت فاعلی از نوع فیزیكیش می شود. در نهایت نمی توانیم رابطه بین امور ذهنی از لحاظ علی و امر ذهنی و امر فیزیكی را تعیین كنیم: «تا كنون سه راه حل كلی برای این مسأله عنوان شده است: یكی این كه امر فیزیكی می تواند علت امر ذهنی قرار گیرد، اما بالعكس آن ممكن نیست. امر ذهنی از خود هیچ خاصیتی ندارد. ماشین علت سایه است، اما سایه علت ماشین نیست.

(فیزیكالیسم حرف اول را می زند.) دیگری آن كه امر ذهنی می تواند علت واقع شود. باور من به وجود جن در اتاق علت ترس و فرار من می شود. تئوری بعدی تئوری دیویدسون است كه بیش ترین تئوری های دوران معاصر را پوشش می دهد. شما می توانید قائل شوید كه ارتباطی بین امر فیزیكی و ذهنی وجود دارد، ولی نمی توانید نشان دهید كه چگونه چنین ارتباطی ممكن است. برای تبیین علیت، نیازمند قوانین دقیقی هستیم كه فقط مختص فیزیك و ریاضی است. پس خلاصه حرفش این است كه حتی اگر هم چنین ارتباط علّی وجود داشته باشد، قابل تبیین نیست.

حال پرسش ما این است كه نظریه ملاصدرا كجا قرار می گیرد؟

بحث علیت برای او یك معنای وسیع دارد. گاهی سبب شرط را هم پوشش می دهد. گاهی معنای خاص تری از علت (فاعلی) مراد می كند به این معنا كه علت وجود چیزی را اقتضا می كند و لذا جنبه انتولوژیك پیدا می كند. علیت فاعلی جنبه فیزیكی را در بر گرفته و علیت فاعلی فیزیكی امری مكانیكی است، در حالی كه اینجا علیت فاعلی انتولوژیك داریم. این چگونه ممكن است؟

ملاصدرا از سوی دیگر در باب مسأله جوهریت سخن می گوید. او جوهریت نفس را قبول دارد. دوآلیسم ذهن و بدن در ملاصدرا وجود ندارد. رابطه نفس و بدن اتحادی است و این اتحاد هم وجودی است. پس یك واقعیت است كه ما تعبیر نفس و بدن را از آن می كنیم. اگر همین را قبول كنیم آیا دچار فیزیكالیسم حداقلی در ملاصدرا نیستیم؟

در فیزیكالیسم حداقلی دیویدسون هم امر ذهنی مع الواسطه (physical property) است. خاتمی همچنان كه حوزه تألیف و تدریس را دنبال می كند،مسائل و مشكلات آموزش فلسفه در ایران را نیز پی گرفته و دیدگاه های سازنده ای در باره آن دارد. او در مقاله «بررسی مشكلات آموزش فلسفه غرب به دانشجویان سال اول فلسفه» كه در همایش اَسما ارائه كرد، راهی برای معرفی مكاتب و نحله های فلسفی برای دانشجویان، قبل از شروع مطالعات تخصصی شان پیشنهاد كرده بود.

او می گوید: « یك ترم انتقالی پیشنهاد دادم شامل ۱۰ واحد نظری و ۸ واحد كارگاهی به منظور آگاهی ورودی ها با طرح كلی و فضای فلسفه، قبل از ورود به مطالعه و مباحث تخصصی. اصلاح برنامه های آموزشی، آموزش زبان خارجی روان برای مكالمه و مطالعه، ارائه مجالس سخنرانی های برنامه ریزی شده، كارگاه اندیشه، ایجاد ارتباط با مراكز آموزشی و پژوهشی دنیا و نظیر این ها نیز از راه های تغییر مسیر فلسفه از وضع كنونی آن در دانشگاه ها و بهینه شدن آن است». خاتمی تاكنون مقالات بسیاری را در حوزه فلسفه به فارسی و انگلیسی نوشته و بسیاری از این مقالات او در معتبرترین نشریات فلسفی دنیا چاپ و منتشر شده است.برایش آرزوی توفیق و طول عمر می كنیم.