مقدّمه

مسئله گرایش به دین و دین باوری همواره یكی از دغدغه های اصلی بشر بوده است. در طول تاریخ، آیین ها و مكاتب گوناگون با باورها و دیدگاه های متفاوت به وجود آمده اند كه محققان تنها بعضی از آن ها را لایق نام «دین» می دانند و بقیه را صرفاً یك آیین یا مكتب می دانند.

از طرف دیگر، مسئله كیفیت ارتباط عقل و دین یكی از سؤالات اصلی دین باوران بوده است و مكاتب گوناگونی در ارتباط با این مسئله پدید آمده اند.

« دئیسم» (Deism) مكتبی است كه در قرن ۱۷ م پدید آمد و در قرن ۱۸ رو به افول نهاد. این مكتب، كه رویكردی عقل گرایانه داشت، دین را از جهات جدیدی مورد بررسی قرار داد.در این مقاله، مكتب «دئیسم» و مسائلی همچون تعریف، عوامل پیدایش، اصول تفكر، انواع، مشكلات و اهمیت دئیسم مطرح شده اند.

واژه شناسی لفظ «دئیسم»

واژه انگلیسی Deism از نظر ریشه شناسی با Theism هم ریشه است. «Theism» از یك كلمه یونانی یعنی Theos كه به معنای خداست، گرفته شده و Deism از یك كلمه لاتینی یعنی deusكه این هم به معنای خداست، مشتق شده. هر دو كلمه به اعتقاد به وجود یك خدا یا خدایان اشاره دارند و از این رو، متضاد الحاد۱ هستند. با این حال، چنان كه در مورد مترادف ها معمول است، این دو كلمه كم كم از نظر معنایی از هم جدا شدند. theismفضای ارتدوكسی مذهبی خود را حفظ كرد (یعنی همان معنای خداباوری)، اما deism یك معنای صنفی غیر ارتدوكسی مذهبی به خود گرفت و در نهایت، یك معنای منفی پیدا كرد.۲

تعریف «دئیسم»

«دئیسم» مكتبی است كه تعاریف متفاوتی از آن ارائه شده است. بعضی از این تعاریف، اولیه و اصلی و بعضی دیگر ثانویه و احیاناً منحرف شده اند. در مجموع، تا حدّی این مكتب دارای ابهام است. به بعضی از تعاریفی كه از این مكتب ارائه شده است، اشاره می شود:

ایان باربور می نویسد:« deismاعتقاد به اینكه عقل انسان می تواند بدون توسّل یا تكیه به الهام، وحی و تعهد به مذهب، به وجود خداوند آگاهی و اذعان داشته باشد. این قول در عصر روشنگری (قرن هجدهم) طرفداران بسیاری داشت. سابقه این نگرش در آثار اومانیست های دوره رنسانس و حتی پیش تر از آن هم، وجود داشته.»

در جای دیگر، با اشاره به نظریه آكویناس، اشاره ای نیز به باور دئیست ها می كند: «آكویناس خداوند را به عنوان پروردگار و مدبّر همیشگی طبیعت تعریف می كرد و نه صرفاً آفریدگار و مبدع آن، و این نظر به ویژه با آنچه بعدها در خداپرستی طبیعیِ (= دئیسم) نهضت روشنگری (Enlightenment) عصر روشنگری [=روشن فكری ] یا عصر عقل (جریانی عقل گرایانه و علم گرایانه و آزادیخواهانه و غیردینی و اومانیستی رایج در اروپای قرن هجدهم كه تأثیر ماندگاری بر علم و فلسفه غربی باقی گذارده است) مطرح شد، تضاد دارد.»۳ میرچا الیاده در دائرهٔالمعارف دین می گوید: «دئیسم، در معنای اصلی اش به معنای اعتقاد به خدای یگانه و یك عمل دینی، كه تنها بر عقل طبیعی (نه وحی فوق طبیعی) استوار است، می باشد.» از این رو، ویرت (Viret)، ویژگی دئیست ها را چنین برمی شمرد: «آن هایی كه به خدا به عنوان خالق آسمان و زمین اقرار می كنند، اما مسیح و آموزه های او را رد می كنند. مقدّمه جان دریدن (John Dryden) بر شعرش با نام "(Religio Laici" ۱۶۸۲) دئیسم را به عنوان "نظریه آن ه كه یك خدا را قبول دارند بدون پذیرش هرگونه دین وحیانی" تعریف می كند.»

رواج این اصطلاح در قرن ۱۸، بدون شك توسط مقاله ویرت در كتاب Dictionnaire historique et critique(۱۶۹۷) اثر پیربیل (Pierre Bayle) زیاد شد. دئیسم در چندین معنا غیر از معنای اصلی اش استفاده می شد. این واژه غالباً یك اصطلاح مبهم و بدون هیچ معنای معیّنی بود. بعضی از معانی ثانوی اصلی یا معانی منحرف شده این اصطلاح، عبارتند از:

۱) اعتقاد به یك وجود متعالی كه هیچ گونه صفات شخصی مثل عقل و اراده ندارد.

۲) اعتقاد به یك خدا ولی انكار هرگونه تدبیر الهی نسبت به جهان؛

۳) اعتقاد به یك خدا، اما انكار هرگونه زندگی پس از مرگ؛

۴) اعتقاد به یك خدا، ولی ردّ هرگونه مواد دیگر اعتقاد دینی. (ساموئل جانسون (Samuel Johnson) در دیكشنریش چنین تعریف كرده است) .

بعضی دئیست ها كاملاً همه ادیان كلیسایی و وحیانی را رد می كردند و رویكردهای ضدّ كشیشی اتخاذ می كردند. آن ها شریعت وابسته به كتاب مقدّس را به چالش می كشاندند و قابل اعتماد بودن حكایت های خارق العاده را مورد تردید قرار می دادند یا حتی عهد جدید را با عنوان جعلی یا دغل كاری رد می كردند. این است كه ادوارد استیلینگ فلیت (Edward stilling fleet) (اسقف شهر وستر)، مخاطب خود در اثر جنجال برانگیزش با نام نامه ای به یك دئیست۴ (۱۶۷۷) را با عنوان "یك شخص خاص كه به وجود و مشیّت الهی اعتراف می كند، اما برای كتب مقدّس و دین مسیحیت احترام و اعتباری قایل نیست" توصیف می كند. با این حال، تعدادی از متفكران برجسته انگلیسی قرن ۱۷ و ۱۸ خود را با عنوان "دئیست های مسیحی"۵ توصیف می كردند؛ چرا كه آن ها، هم دین مسیحیت را، كه بر وحی فوق طبیعی استوار است، می پذیرند، و هم یك دین دئیستی را، كه تنها بر عقل طبیعی كه با مسیحیت سازگار است (اما از هرگونه مرجعیت وحیانی مستقل است.) و با وجود این، حتی مفهوم اصلی «دئیسم» كه به اعتقاد به خدا بدون اعتقاد به وحی فوق طبیعی اشاره می كند اساساً مبهم است. نمی توان خط فارق مشخصی بین مسیحیت یا دئیست های معتقد به وحی و دئیست هایی كه هیچ وحیی را قبول ندارند، كشید. گروه اول غالباً وحی مسیحی را دقیقاً می پذیرند... اما گروه دوم غالباً هر نوع احترام كم برای كتب مقدّس مسیحی را رد می كنند. علاوه بر این، خطّ مشخصی نیست كه دئیست های مسیحی و متكلّمان مسیحی ارتدوكس را از هم جدا كند. «مثل توماس آكویناس (Thomas Aquinas) یا دانس اسكوتوس (Duns Scotus) كه قایلند بخشی از آموزه های مسیحی را می توان با عقل طبیعی فهمید.»۶

دائرهٔالمعارف روتلج نیز ضمن ارائه دو معنا از «دئیسم»، آن ها را باهمه مقایسه می كند: «دئیسم» در معنای معروفش، اظهار می دارد كه یك موجود متعالی جهان را آفریده، اما سپس مانند یك مالك غایب از ملك، آن را رها كرده تا خودش به كار خود ادامه دهد. دئیسم در معنای صحیحش به یك خالق الهی برای جهان اعتراف می كند، اما هر نوع وحی الهی را رد می كند و اعتقاد دارد عقلِ بشر به تنهایی كافی است تا برای ما یك زندگی دینی و با اصول اخلاقی صحیح فراهم كند...

ارتباط بین معنای معروف و معنای صحیح دئیسم چیست؟ كسی كه اعتقاد دارد كه خدا جهان را آفریده، اما جهان و سكنه اش را رها كرده تا برای خود آن را تغییر دهند، مطمئناً تكذیب می كند كه خدا وحی خاصی را برای ما منظور كرده است. بنابراین یك دئیست در معنای معروف، یك دئیست در معنای صحیح نیز خواهد بود. اما ممكن است كسی یك دئیست در معنای صحیح باشد، اما یك دئیست در معنای معروف نباشد؛ كسی كه به خدا اعتقاد دارد، اما وحی الهی را انكار می كند ممكن است با این حال، قایل باشد كه عقل بشر كافی است یا قایل باشد كه خدا نسبت به خلقش كنترل الهی اعمال می كند. در واقع، یك دئیست در معنای صحیح، حتی ممكن است بر این نكته تأكید كند كه عقل به ما نشان می دهد كه آن موجود متعالی، كه جهان را آفریده، نه تنها كنترل الهی خود را بر خلقش اعمال می كند، بلكه كاملاً خیّر و عادل است و برای زندگی پس از مرگِ انسان ها، پاداش و مكافات در نظر گرفته است.

بنابراین، نكته اصلی و مشتركی كه دئیست ها را از خداباوران سنّتی جدا می كند، موضوع وحی الهی است. دئیست انكار می كند كه خدا به ما حقایقی را وحی می كند؛ حقایقی كه اعتقاد به آن ها برای ما اهمیت دارد، اما عقل بشر نمی تواند خودش به آن ها دست یازد. (بعضی دئیست ها حاضر بودند وجود یك وحی را اجازه دهند، اما به شرط آن كه مفاد آن كاملاً برای عقل مرموز نباشد. آن ها ادعا می كردند كه خدا نمی خواهد چیزهایی كه ما نمی توانیم آن ها را بفهمیم، به ما وحی كند.) این دئیسم اصلی است...

«دئیستی كه خدا را به عنوان خالق جهان، اما بی اهمیت نسبت به آینده آن و سعادت سكنه آن می بیند، دئیست اصلی است.»۷

پل ادواردز در دائرهٔالمعارف فلسفه، پس از مقایسه deism و theism، ابهامات موجود در تعریف دئیسم را چنین برمی شمرد: «شرایط با یك تفسیر متافیزیكی فنی از دئیسم، كه مربوط به قرن ۱۸ و ۱۹ است، پیچیده شد. در این تفسیر، معنا منحصر شد در اعتقاد به یك خدا یا علهٔالعللی كه جهان را خلق كرده و قوانین عمومی و تغییرناپذیر بنیان نهاده... كه این قوانین تغییرناپذیرند و مانع حضور خدا هستند. (به طور خلاصه، مفهوم خدایی كه مانند مالك غایب از ملك است.) پیچیدگی بیشتر، پذیرش دین طبیعی (یعنی دینی كه می توان آن را با عقل بشری به دست آورد) توسط بسیاری از متكلّمان مسیحی ممتاز... بود. این متكلّمان به وحی و مداخله شخصی الهی در زندگی انسان اعتقاد داشتند. این نظریه توسط توماس آكویناس، واضح و معتبر شد. هیچ خط فاصلی نمی توان بین آموزه های چنین متكلّمانی عقل گرا و آموزه های دئیست ها ترسیم كرد، بخصوص آن ها كه خود را "دئیست های مسیحی" می نامیدند. این نیز صحیح نیست كه بگوییم: دئیست های تاریخی (كه عمدتاً مربوط به قرن ۱۷ و ۱۸ بودند) مثل دئیست های فیلسوف، همگی حضور خدا را انكار می كردند، هرچند آن ها گرایش داشتند كه هرنوع وحیی و خصوصاً وحی مسیحی عبری را انكار كنند. بنابراین، لازم است بین این دو دئیست تمایز قایل شویم... با این حال، می توان حكم كلی صادر كرد كه هر گرایشی، كه از دگماتیسم دینی و ایمان تلویحی و رموز دورباشد و در جهت آزادی فكر درباره موضوعات دینی باشد، تا حدّی نشانه دئیسم است.»۸

در پایان این قسمت، تذكر این نكته لازم می نماید كه در فارسی، برای واژه deism، معادل های گوناگونی ذكر شده است، از جمله:

پرویز بابایی در كتاب فرهنگ اصطلاحات فلسفه چنین می نویسد: «خداگرایی طبیعی، خداگرای عقلانی، عقیده به این كه خدا جهان را آفریده و آن را به عمل قوانین (deism) آن واگذاشته است و در خیر و شر امور آن دخالتی ندارد. نمایندگان بارز این نظریه، ولتر و روسو بودند.

خداگرای طبیعی، خداگرای عقلانی: deist؛ طبیعت گرایی لاهوتی۹: deistic naturalism.»

فرهنگ اصطلاحات فلسفه و علوم اجتماعی، اثر ماری بریجانیان، نظر نویسندگان و مترجمان در مورد معادل این واژه ها را چنین برمی شمرد: خداگرایی طبیعی (آریانپور، فلسفه)، خداشناسی طبیعی، دئیسم (بهاءالدین خرّمشاهی، علم و دین)، خداباوری عقلی (آشوری، از فیخته تا نیچه)، اعتقاد به وجود خدا (حداد عادل، تمهیدات)، خداشناس تعقّلی، خداگرو تعقّلی، خداشناس استدلالی (ادیب سلطانی، سنجش خرد ناب): deist؛ خداشناسانه عقلانی، خداگروانه عقلانی، خداشناسانه تعقّلی (ادیب سلطانی، سنجش خرد ناب).

طبیعت گرایی لاهوتی (آریانپور، فلسفه) naturalism deistic:؛

طبیعت گرای لاهوتی (آریانپور، فلسفه)۱۰ .naturalist deistic:

به نظر می رسد واژه های «خداگرایی طبیعی»، «خداشناسی طبیعی» و «دین طبیعی» برای اشاره به واژه deismمناسب تر هستند، هرچند بهتر آن بود كه معادل این لفظ در فارسی، تنها یك واژه می بود؛ چرا كه تعدّد اصطلاحات معادل احیاناً موجب خلط مكاتب با یكدیگر می گردد. البته شاید یكی از علل این تعدّد، نبود یك اصول و اعتقاد مشترك و كلّی برای مكتب دئیسم است و همین باعث شده كه هر نویسنده ای به سلیقه خود، معادلی برگزیند و این مؤیّد همان ابهامی است كه تا حدّی در تعریف این لفظ وجود دارد (كه به آن اشاره شد.)

البته برای اشاره دقیق به deism و عدم خلط معانی، می توان از واژه «دئیسم» نیز استفاده كرد.

اولین كاربرد واژه «deist»

اولین استفاده معروف كلمه «deist» توسط نظریه پرداز كالوینیستی، پیر ویرت (Pierre viret) در كتابش با عنوان ساختار مسیحیت۱۱ (۱۵۶۴)، ج ۲ بود. وی می نویسد: «من شنیده ام كه او از گروهی است كه خود را دئیست می نامند؛ یك كلمه كاملاً جدید كه شاید آن را در مقابل Atheist (ملحد) به كار برده اند.» در جای دیگر، دئیست را چنین معرفی می كند: «دئیست كسی است كه به خداوند به عنوان خالق بهشت و زمین معتقد است، اما منكر عیسی مسیح و تعالیم او می باشد و هیچ تلقّی از دین وحیانی ندارد.»۱۲

به گفته پل ادواردز، این تفسیر از طریق نقل قول پیربیل در مقاله اش درباره ویرت در Dictionnaire historique et ،critique(۱۶۹۷ ترجمه انگلیسی: ۱۷۱۰) انتشار فراوانی یافت.

در مورد ظهور كلمه deist در انگلیس، پل ادواردز چنین می نویسد: «كلمه deist تا سال ۱۶۲۱ در انگلیس ناشناخته باقی ماند كه در آن سال، این كلمه در كتاب بورتن (Bur ton) با نام Anatomy of melancholyظاهر شد. بورتن پس از بحث درباره ملحدان و افراد نزدیك به آن ها ادامه می دهد: "همفكران این ها، بسیاری از فلاسفه و دئیست های بزرگ هستند" كه هرچند خوب و اخلاقی اند، اما ملحدند. این عبارت "فلاسفه و دئیست های بزرگ" نیز بدون توصیف و شرح و تعریف باقی ماند. یك قرن و نیم بعد، هیوم در كتاب تاریخ انگلیس،۱۳ شجاعانه افرادی همچون جیمز هرپنگتون (James Harrington)، الگرنون سیدنی (Algernon sidney)، سرجان وایلدمن (sir john wildman) و دیگران را به عنوان رهبران مشهور دئیست نام برد... به نظر می رسد اولین ظهور دئیسم در پیشگفتار دریدن (Dryden) بر شعرش با نام Religio Laici(۱۶۸۲) باشد كه در آن دئیسم را با دین طبیعی برابر شمرد...»۱۴

ظاهراً چارلز بلونت (Charles Blount) انگلیسی اولین كسی است كه در قرن ۱۷ آشكارا اعتراف كرد كه یك دئیست است.۱۵

نویسنده:مرتضی كریمی

پی نوشت ها

۱. atheism.

۲. See: paul, Edwards, The Encyclopedia of philosophy, V. ۱&۲, P. ۶۲۳ / Elide Mircea, The Encyclopedia of Religion, V. ۳&۴, P. ۲۶۲

و نیز ر.ك: علی‌اصغر هادوی‌نیا، «دئیسم و اصول نظام سرمایه‌داری»، فصلنامه كتاب نقد، ش ۱۱.

۳- ایان باربور، علم و دین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مركز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۲، ص ۲۵.

۴. Letter to a Deist.

۵. Christian Deists.

۶. Eliade Mircea, Op.cit, p.p. ۲۶۲- ۳۶۲.

۷. OcraiG Edward, Rout \\ Encyclopedia of philosophy, V. ۲, p. ۳۵۸.

۸. Edwards paul, Op.cit V.۱&۲, P ۷۲۳.

۹- پرویز بابایی، فرهنگ اصطلاحات فلسفه، نگاه، ۱۳۷۴، ص ۸۷.

۱۰-ماری بریجانیان، فرهنگ اصطلاحات فلسفه و علوم اجتماعی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۱، ج ۱، ص ۲۰۸ و ۲۰۹.

۱۱. Instruction chretienne.

۱۲. see: Edwards, paul, Op.cit, V.۱&۲, p. ۷۲۳ / Mircea Eliade, Op.cit, V. ۳&۴, P. ۳۶۲

و نیز ر.ك: علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۱۳. History of England.

۱. Edwards Paul, Op.Cit, V. ۱&۲, P. ۷۲۳.

۱. Edwards Paul, Op.Cit, V. ۱&۲, P. ۷۲۳.

۱۶- علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۱۷- علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۱۸- علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۱۹. Edward paul, Op.Cit, V. ۱&۲, P. ۷۲۳.

۲۰. Age of Reasow

۲۱. Enlighteane.

۲۲. reasonable assuption.

۲۳. dogma.

۲۴. rational religion.

۲۵. overlapping.

۲۶. Anology of religion, natural and Revealed

۲۷- ایان باربور، پیشین، ص ۷۱- ۷۶ / ص ۷۸ - ۷۹.

۲۸- ایان باربور، پیشین، ص ۷۱- ۷۶ / ص ۷۸ - ۷۹.

۲۹. Eliade Mircea, Op. Cit, V. ۳ & ۴, p. ۳۶۲.

۳۰- ر.ك: علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۳۱- نویسنده مقاله «دئیسم و اصول نظام سرمایه‌داری»، تمثیل به «ساعت‌سازی لاهوتی» را منشأ یك انحراف بزرگ می‌داند. او می‌نویسد: «یكی از روش‌های رایج در علوم كه پس از قرون وسطا، بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، روش قیاس و تمثیل می‌باشد.» تمثیل‌هایی همچون "ساعت‌سازی لاهوتی" توسط رابرت بویل و یا "دست راهنما" توسط هوجسن و "دست نامرئی" از موارد بارز استفاده از این روش می‌باشد. اما باید دید كه روش مزبور دارای چه كاستی می‌باشد و چگونه تمثیل «ساعت سازی لاهوتی» مبتلا به انحرافی گردید كه بهترین زمینه را برای تبیین خداشناسی طبیعی و عدم مداخله پروردگار ارائه می‌كند. ایان باربور درباره كیفیت این انحراف، چنین می‌گوید: «بویل همانند دكارت، بر آن بود كه (اگر نازی كند از هم فرو ریزد قالب‌ها) یعنی اگر قادر متعال حمایت و عنایت خودش را از جهان باز گیرد، عالم هستی فرو خواهد ریخت و می‌گفت: امداد مستمر الهی لازم است؛ زیرا قانون یك قدرت واقعی نیست، بلكه فقط الگویی برای نظام بخشیدن است.» ولی تمثیل ساعت بود كه تفسیری از جهان همچون یك ماشین كامل، خود گردان [خودمختار] و خود بسنده به دست داد كه علل طبیعی‌اش مستقل از خداوند عمل می‌كند. «حفظ الهی» كه ابتدا امداد و عنایت فعل او شمرده می‌شد، رفته رفته به سكوت برگزار شد و سپس فراموش گردید. البته كراراً به تسلط و تدبیر خداوند اشاره می‌شد، ولی تفسیری كه از این دو كلمه می‌كردند، آن را فقط به عمل اولیه آفرینش منطبق می‌ساخت. تمثیل «ساعت‌ساز لاهوتی» مبتلا به ابهامی بود كه از ظهور تصور «ساعت» ارتداعی «خودكار بودن آن» را سرچشمه می‌گرفت.

۳۲- ر.ك: عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، درآمدی بر الهیات تطبیقی اسلام و مسیحیت، كتاب طه، ۱۳۸۱، ص ۳۹ به نقل از: جان هیك، فلسه دین، ص ۲۷ - ۲۸ / تقی صوفی نیاركی، «نقدی بر مقاله خط اعتدال در نهضت مشروطیت ایران»، حكومت اسلامی، سال ششم، ش ۳.

۳۳- همان. البته به گفته روتلج در تقسیم دئیسم به چهار نوع، بعضی از این انواع، تدبیر الهی را می‌پذیرند.

۳۴- همان. البته به گفته روتلج در تقسیم دئیسم به چهار نوع، بعضی از این انواع، تدبیر الهی را می‌پذیرند.

۳۵. Ocraig Edward, Op.Cit, V.۲, P. ۳۵۸.

۳۶- برگرفته از: پژوهشكده حوزه و دانشگاه، تاریخ فلسفه غرب، ج ۲، ص ۷۴- ۸۰.

۳۷. Edward Paul, Op, Cit, V. ۱&۲, P. ۸۲۳.

۳۸. Humanitarian.

۳۹- علی‌اصغر هادوی‌نیا، پیشین.

۴۰. Edward Paul, Op, Cit.

۴۱. Craig Edward, Op.Cit,V.۲, P. ۴۵۸.

۴۲- ایان باربور، پیشین، ص ۷۶.

۴۳. Super stition.

۴۴- ولتر (۱۶۹۴- ۱۷۷۸) فیلسوف، نویسنده و موّرخ فرانسوی كه یكی از شخصیت‌های برجسته روشنگری بود.

۴۵- ایان باربور، پیشین، ص ۷۶-۷۷.

۴۶. craig Edward, Op, cit, V.۲, P. ۵۵۸.

۴۷. The Legacy of Deism.

۴۸. Free thinker.

۴۹. Unitarianism.

۵۰. "fabian socialism"

انجمنی كه در سال ۱۸۸۴ در انگلیس پایه‌گذاری شد.

۵۱. dogmatism.

۵۲. Edwards paul, Op, Cit, V. ۱&۲, P. ۴۳۳ - ۵۳۳.

۵۳- ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۱۹، ۳۷۲ و ۳۸۸ / همو، آموزش عقاید، چ هفدهم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷، ج ۱و۲، ص ۹۰.

۵۴- ر.ك: همو، آموزش عقاید، ج ۱و۲، ص ۲۱۲- ۲۱۶.

سایر منابع‌

- پژوهشكده حوزه و دانشگاه، تاریخ فلسفه غرب، ج ۲، ۱۳۷۹؛

- تقی صوفی نیاركی، مجله حكومت اسلامی، سال ششم، ش ۳، مقاله «نقدی بر مقاله "خط اعتدال در نهضت مشروطیت ایران"».


شما در حال مطالعه صفحه 1 از یک مقاله 4 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.