موضوع مشاوره در اسلام از اهمیت خاصی برخوردار است چنانچه پیغمبر اکرم اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ با قطع نظر از وحی آسمانی آنچنان فکر نیرومندی داشت که هیچگاه نیاز به مشاوره پیدا نمی کرد، ولی برای اینکه از یک سو مسلمانان را به اهمیت مشورت متوجه سازد تا آن را جزء برنامه های اساسی زندگی خود قرار دهند و از سوی دیگر نیروی فکر و اندیشه را در افراد پرورش دهد، در امور عمومی مسلمانان که جنبه ی اجرای قوانین الهی داشت (نه قانونگزاری) جلسه ی مشاوره تشکیل می داد و مخصوصاً برای رأی افراد صاحب نظر ارزش خاصی قائل بود تا آنجا که گاهی به احترام آنها از رأی خود صرف نظر می کرد، چنانکه نمونه ی آن در جنگ «احد» اتفاق افتاد و می توان گفت که یکی از عوامل موفقیت پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ در پیشبرد اهداف اسلامی همین بود.

در این بحث به پنج موضوع توجه فرمائید:

۱ـ آیات و روایات پیرامون شورا.

۲ـ با چه اشخاصی می توان مشورت کرد؟

۳ـ نتایج ثمر بخش مشورت.

۴ـ وظیفه ی مشاور.

۵ـ مذمت استبداد.

آیات:

۱ـ «فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِی اْلأَمْرِ فَاِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ اِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلینَ[۱]؛ از پرتو رحمت الهی در برابر آنها نرم (و مهربان) شدی و اگر خشن و سنگ دل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند، بنابراین آنها را عفو کن و برای آنها طلب آمرزش نما و در کارها با آنها مشورت کن، اما هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توکل کن زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.»

۲ـ «وَالَّذینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ اَاقمُوا الصَّلوهَ وَ اَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ[۲]؛ و آنان که دستورات پروردگار را اجابت و اطاعت کردند و نماز به پا داشتند و کارشان را با مشورت یکدیگر انجام دادند و از آنچه روزی شان دادیم انفاق می کنند.»

روایات: از پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نقل شده که فرمود: «اِذا کانَ أمَرائُکُمْ خِیارَکُمْ وَ اَغْنِیائُکُمْ سُمَحائُکُمْ وَ اَمْرُکُمْ شُوری بَیْنَکُمْ فَظَهْرُ ألاَرْضِ خَیْرٌ لَکُمْ مِنْ بَطْنِها وَ اِذا کانَ أمَرائُکُمْ شِرارَکُمْ وَ اَغْنِیائُکُمْ بُخَلائَکُمْ وَلَمْ یَکُنْ اَمْرُکُمْ شُوری بَیْنَکُمْ فَبَطْنُ اْلاَرْضِ خَیْرٌ لَکُمْ مِنْ ظَهْرِها[۳]؛ هنگامی که زمامداران شما، نیکان شما باشند و توانگران شما سخاوتمندان، و کارهای نیک با مشورت انجام گیرد، در این موقع روی زمین، از زیر زمین برای شما بهتر است (یعنی شایسته ی حیات و زندگی هستید) ولی اگر زمامدارانتان بدان و ثروتمندان افراد بخیل باشند ودر کارها مشورت نکنید در این صورت زیر زمین از روی آن برای شما بهتر است.»

امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ در اثناء خطبه می فرماید: «وَلا مُظاهَرَهَ اَوْثَقُ مِنَ الْمُشاوَرَهِ[۴]؛ هیچ پشتیبانی مطمئن تر از مشورت نیست.» از امام باقر ـ علیه السّلام ـ نقل شده: در تورات چهار جمله آمده: «مَنْ لایَسْتَشیرُ یَنْدِمُ وَ الْفَقْرُ الْمَوْتُ اْلأَکْبَرِ وَ کَما تَدینُ تُدانُ وَ مَنْ مَلَکَ اِسْتَأْثَرَ[۵]؛ کسی که مشورت نکند پشیمان می شود، فقر مرگ بزرگ است، هر چه کنی با تو همان خواهد شد و کسی که مالک شود استبداد می ورزد یعنی نوعاً اینها از تبعات این خصلت ها است.»

با چه اشخاصی باید مشورت کرد؟

مسلم است که هر کس نمی تواند طرف مشورت قرار گیرد، زیرا گاه بعضی از اشخاص نقاط ضعفی دارند که مشورت با آنها مایه ی بدبختی و عقب افتادگی است و از این جهت در روایات خاندان عصمت و طهارت صفاتی را برای مستشار ذکر نموده اند:

الف) از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده: مشورت تحقق نمی گیرد مگر با شرائطش و اگر کسی آن شرایط را نداند در مشورت ضرر می کند. پس اولین آنها عبارت است از اینکه مستشار عاقل باشد و دومین شرط این است که آزاد مرد و متدین باشد و شرط سوم عبارت است از اینکه مستشار دوست حقیقی باشد و شرط چهارم عبارت است از اینکه بتوانی او را آگاه کنی از امور پنهانی خود و علم آن نسبت به موضوع مانند علم خودت باشد که به افراد دیگر نرسد.[۶]

ب) از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «اِسْتَشِرْ فی اَمْرِکَ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ[۷]؛ مشورت کنید در پیش آمدها (از) کسانی که می ترسند از پروردگارشان.»

ج) از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده که فرمود: (با سه طایفه مشورت نکن) «وَلا تُدْخِلَنَّ فی مَشْوَرَتِکَ بَخیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْرَ وَلا جَباناً یُضْعِفُکَ عَنِ اْلاُمُورِِ وَلا حَریصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَّهَ بِالْجَوْرِ[۸]؛ با افراد بخیل مشورت نکن زیرا ترا از بخشش و کمک به دیگران باز می دارند و از فقر می ترسانند (و نیز) با افراد ترسو مشروت نکن زیرا آنها ترا از انجام کارهای مهم باز می دارند (و همچنین) با افراد حریص مشورت نکن که آنها برای جمع آوری ثروت و یا کسب مقام، ستمگری را در نظر تو جلوه گر می سازند.»

د) از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «اِیّاکَ وَ مُشاوَرَهَ النِّساءِ اِلاّ مَنْ جَرَّبْتَ بِکَمالِ عَقْلٍ...[۹]؛ خودداری کن از مشورت با زنان، مگر آنان که رشد عقلی و فکری شان به تجربه ثابت شده باشد.»

هـ ) از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «لاتَشِرْ عَلَی الْمُسْتَبِدِّ بِرَایِهِ[۱۰]؛ مشورت نکن با کسی که استبداد رأی دارد.»

نتایج مشورت:

اصولاً مردمی که کارهای مهم خود را با مشورت و صلاح اندیشی یکدیگر انجام می دهند، کمتر گرفتار لغزش می شوند به عکس، افرادی که گرفتار استبداد رأی هستند و خود را بی نیاز از افکار دیگران می دانند، هر چند از نظر فکری فوق العاده باشند، باز هم غالباً گرفتار اشتباهات خطرناک و دردآگین می شوند، از این گذشته استبداد رأی، شخصیت را در توده ی مردم می کشد و افکار را متوقف می سازد و استعدادهای آماده را نابود می کند و به این ترتیب بزرگ ترین سرمایه های انسانی یک ملت از دست می رود.

به علاوه کسی که در انجام کارهای خود با دیگران مشورت می کند، اگر مواجه با پیروزی شود کمتر مورد حسد واقع می گردد، زیرا دیگران، پیروزی وی را از آن خودشان می دانند و معمولاً انسان نسبت به کارهایی که خودش انجام داده، حسد نمی روزد و اگر احیاناً با شکست مواجه گردد، زبان اعتراض و ملامت و شماتت بر او بسته است، زیرا کسی به نتیجه ی کار خودش اعتراض نمی کند، و نه تنها اعتراض نخواهد کرد بلکه دلسوزی و غمخواری نیز می کند.

یکی دیگر از فوائد مشورت این است که انسان ارزش شخصیت افراد و میزان دوستی و دشمنی آنها را با خود درک خواهد کرد و این شناسائی راه را برای پیروزی او هموار می کند و شاید مشورت های پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با آن قدرت فکری فوق العاده که در حضرتش وجود داشت به خاطر مجموع این جهات بوده است و در این روایات نیز به این مطلب اشاره شده است.

۱ـ از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «مَنِ لَمْ یَسْتَشِرْ یَنْدَمُ[۱۱]؛ کسی که مشورت نکند پشیمان می شود.»

۲ـ از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرأْیِهِ هَلَکَ وَ مَنْ شاوَرَ الرِّجالَ شارَکَها فی عُقُولِها[۱۲]؛ کسی که مستبد به رأی خویش باشد هلاک می گردد و کسی که مشورت کند با افراد بزرگ، در عقل های آنها شریک شده است.»

۳ـ از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «ما عُطِبَ امْرِءٌ اِسْتَشارَ[۱۳]؛ سرزنش نمی شود کسی که مشورت کرده است.»

وظیفه مشاور:

همان طوری که در اسلام، درباره ی مشورت کردن دستور مؤکّد داده شده، به افرادی که مورد مشورت قرار می گیرند نیز تأکید شده که از هیچگونه خیرخواهی ای فروگذار نکنند و خیانت در مشورت یکی از گناهان بزرگ محسوب می شود، حتی این حکم درباره ی غیر مسلمانان نیز ثابت است، یعنی اگر انسان، پیشنهاد مشورت را از غیر مسلمانی بپذیرد، حق ندارد در مشورت نسبت به او خیانت کند و غیر از آنچه تشخیص می دهد به او اظهار نماید. در «رساله ی حقوق» که از امام سجاد ـ علیه السّلام ـ نقل شده چنین آمده: «وَحَقُّ الْمُسْتَشیرِ اِنْ عَلِمْتَ لَهُ رَأْیاً اَشَرْتَ عَلَیْهِ وَ اِنْ لَمْ تَعْلَمْ اَرْشَدْتَهُ اِلی مَنْ یَعْلَمُ وَ حَقُّ الْمُشیرِ عَلَیْکَ اَنْ لا تَتَّهِمَهُ فیما لا یُوافِقُکَ مِنْ رَأْیِهِ فَاِنْ وافَقَکَ حَمِدْتَ اللهَ[۱۴]؛ حق کسی که از تو طلب مشورت می کند این است که اگر عقیده و نظری داری در اختیار او بگذاری و اگر درباره ی آن کار چیزی نمی دانی او را به کسی راهنمایی کنی که می داند و اما حق کسی که مشاور تو است، این است که که در آنچه که با تو موافق نیست، او را متهم نسازی پس اگر با تو موافق بود، شکر خدای گویی». و از امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «مَنْ غَشَّ الْمُسْلِمینَ فی مَشْوَرَهٍ فَقَدْ بَرِئْتُ مِنْهُ[۱۵]؛ کسی که در مشورت به مسلمانان خیانت کند پس به حقیقت من از او بیزارم.»

و نیز از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «مَنِ اسْتَشارَ اَخاهُ فَلَمْ یَنْصَحْهُ مَحْضَ الرَّأْیِ سَلَبَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَأْیَهُ[۱۶]؛ کسی که مشورت کند با برادر خویش و او خیر و حقیقت را به او نگوید، خداوند رأی و درک او را می گیرد.

روایاتی پیرامون مذمت استبداد به رأی

الف) از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده: «اَلْمُسْتَبِدُّ بِرَأْیِهِ مَوْقُوفٌ عَلی مَداحِضِ الزُّلَلِ[۱۷]؛ استبداد به رأی (انسان را) حبس می کند بر (مطالب) باطل و خطا».

ب) و نیز فرمود: «لا تَشِرْ عَلَی الْمُسْتَبِدِّ بِرَأْیِهِ[۱۸]؛ با مستبد به رأی مشورت مکن.

ج) و باز فرمود: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ[۱۹]؛ کسی که در رأی خویش استبداد داشته باشد، هلاک می گردد.

[۱] . سوره‌ی آل عمران، آیه‌ی ۱۵۹.

[۲] . سوره‌ی شوری، آیه‌ی ۳۸.

[۳] . تحت العقول، ص۲۶.

[۴] . نهج البلاغه، کلمات قصار ۱۱۳.

[۵] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۰.

[۶] . وسائل، ج۸، ص۴۲۶.

[۷] . وسائل، ج۸، ص۴۲۶.

[۸] . نهج البلاغه، فرمان امام به مالک اشتر.

[۹] . بحار، ج۱۰۳، ص۲۵۳.

[۱۰] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۵.

[۱۱] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۴ ـ ۱۰۰.

[۱۲] . وسائل، ج۸، ص۴۲۵.

[۱۳] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۴ ـ ۱۰۰.

[۱۴] . تفسیر نمونه، به نقل از تفسیر نور الثقلین، ج۱، ص۴۰۵.

[۱۵] . بحار، ج۷۵، ص۹۹.

[۱۶] . وسائل، ج۸، ص۴۲۷.

[۱۷] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۵.

[۱۸] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۵.

[۱۹] . بحار، ج۷۵، ص۱۰۴.