از آنجا که بحث تربیت در بین همه مردم بحثی رایج است در این نوشتار به این بحث می پردازیم که:

اولا مفهوم تربیت چیست، ثانیا مشکل تربیت چه نوع مشکلی است و ثالثا اینکه چه روش هایی را برای تربیت می توان در نظر گرفت و در این راستا به بررسی نظرات استاد ارجمند مرحوم علی صفایی حائری می پردازیم.

● مفهوم تربیت

در نظر استاد علی صفایی حائری مفهوم تربیت به این معنا است که از آهن ماشین ساختن و از بشر آدم آفریدن. مراد از انسان، موجود اجتماعی ابزارساز و یا حیوان ناطق و انتخاب کننده و آزاد و خلاق نیست که این همه تعریف بشر است. این استعدادها و غرایز فردی و عالی و اجتماعی، توضیح آدم است. آدم کسی است که بر تمام استعدادهایش حکومت دارد و رهبری دارد و به آنها جهت می دهد.

با این توضیحی که از استاد بیان شد روشن می شود که مراد ما از تربیت، تربیت خاص است نه تربیت بدنی و تربیت قومی و قبیله ای. منظور از تربیت خاص این است که استعدادهای بشر تا حد انسانی رشد کند.

حال منظور ما از انسان چه موجوی می باشد؟

منظور موجودی است که غریزه های خود را رد کرده است و به مرتبه بالاتری آمده است و در آن حد که وظیفه را در زندگی یعنی دین که لباس او، غذای او، هوس او، رفاقت او و نشستن و برخاستن او از غریزه الهام نمی گیرد و هیچ چیزی نمی تواند در او اثر کند و او را به تلاطم بیندازد.

استاد علی صفایی در مورد وظیفه چنین فرموده اند که “جز وظیفه آن هم وظیفه ای از خدای او در او حرکت نمی آفریند.

بهتر است که این طور بیان شود که حیوان است که به خاطر غریزه زندگی می کند، غذا می خورد، راه می رود، اما انسان باید از سطح غریزه بالاتر بیاید و حرکت کند به سوی بالا.

حرکت انسان نباید به سوی آنچه که مساوی خود است باشد بلکه باید به سوی وجودی برتر و بالاتر و بی نیاز و نامحدود باشد نه به سوی وجودی پایین تر و نیازمند و محدود.

نظر استاد علی صفایی این است که: “تربیت آن نظامی است که از بشر انسان می سازد. انسانی که بار امانت را می تواند به دوش بگیرد و قدرت ها و صنعت ها و تکنیک های پیشرفته در دست او و در زیر پای او، او را بالاتر و جلوتر می آورد و این قدرت و ثروت و علم و صنعت برای او غروری نمی آفریند که وظیفه ای می سازد اینها بار امانت است نه بال افتخار.

بعد از اینکه مفهوم تربیت مشخص شد باید به سراغ نوع یا شکل تربیت برویم که آیا تربیت انسان همانند تربیت دام ها و درخت ها است و یا با آنها تفاوت خواهد داشت؟

بله تربیت انسان با تربیت دیگر حیوانات و نباتات تفاوت دارد تربیت باید با دست خود انسان صورت گیرد و با انتخابی که خود انسان می کند شروع شود نه تربیت های تلقینی و تقلیدی و تحمیلی و سنتی چون این تربیت ها هیچ ارزشی به همراه خود ندارند بلکه ضد ارزش هم می باشند و در آخر باعث عصیان می شوند.

تربیت انسان به قول استاد صفایی این است که “هنگامی که می خواهیم فردی را بسازیم و یا جامعه ای را بازسازی کنیم، ناچاریم که در اعماق بکاویم و ریشه ها را پیدا کنیم”

حال که مفهوم و نوع تربیت مشخص شد باید ببینیم برای تربیت چه روش هایی موجود می باشد.

استاد صفایی چهار روش را معرفی می کنند که عبارتند از “

۱) با شعارها داغ کردن و با تلقین حرارت دادن

۲) شاخ و برگ دادن و در سطح کاویدن

۳) به دوش کشیدن و بغل کردن

۴) کلیدها و ملاک ها و روش ها را به دست دادن و روشنی دادن و ریشه دادن و زنجیرها را باز کردن”

از بین این چهار روش می توان گفت که روش چهار بهترین روش می تواند برای تربیت انتخاب شود برای اینکه با روش اول آنهایی که با شعارها داغ شده اند تا جایشان عوض می شود و در محیط دیگر قرار می گیرند زود سرد می شوند و از بین می روند و با روش دوم آنهایی که شاخ و برگ دارند با آمدن توفانی سنگین شاخ و برگ های خود را می ریزند و از بین می روند.

و آنهایی که طبق روش سوم بغل کرده ایم و به جلو برده ایم بغلی شده اند و اگر آنها را هم همان جا رها کنیم جیغ و داد می کنند و نق می زنند و همان جا می مانند و به خواب می روند.

استاد صفایی در این مورد می گویند که: “ما افراد را مثل استخری به آب بسته ایم،به جای آنکه همچون چشمه ای کاویده باشیم و این است که آنها به مرور زمان رنگ عوض می کنند و کرم در می آورند. آخر نمی شود که آنها را از هوس هایی که در خونشان ریخته و در اعماقشان ریشه دارد با چند شعار اخلاقی و مقداری نصیحت، جدا کرد”.

همان طور که گفته شد باید برای تربیت از ریشه ها شروع کرد. وقتی که ما می خواهیم رفتار، لباس، گفتار کسی را عوض کنیم باید همان طور که استاد فرمود علاقه ها و عشق هایش را عوض کنم که بعد مجبور هستیم که فکرش و بعد شناختش را عوض کنیم که به گفته استاد ادامه تفکر، شناخت است و ادامه شناخت، عشق و ادامه عشق عمل.

ما اگر لباس کسی را عوض کردیم. نماز خوانش کردیم و با یکسری از شعارها داغش کردیم بدون اینکه علاقه ها و عشق هایش را عوض کنیم و باعث روشنی درونش بشویم اگر در محیط دیگر قرار گیرد خیلی زود سرد می شود و از دوباره به حالت اول خود برمی گردد.

استاد در این باره می گویند که: “این برگ هایی که ما به افراد می چسبانیم، در برابر نسیمی دوام نخواهند آورد، چه رسد به توفان های کوه افکن این قرن. ریزش برگ های پاییزی به من درسی داد که در هنگام خواب ریشه ها، برگ ها می ریزند حتی با نسیمی اما در بهارهای سبز و همراه بیداری ریشه ها از چوب خشک مرده، از چوب سخت و متراکم جوانه ها و شکوفه ها می جوشند و بارور می شوند.”از این صحبت ها می توان نتیجه گرفت که تربیت باید به دست خودمان صورت گیرد و اگر غیر از این باشد جواب نمی دهد و باعث از بین رفتن می شود و مطلب دیگر اینکه تربیت را باید از ریشه آغاز کرد باید علاقه ها و عشق ها را عوض کرد، باید شناخت ها و فکرها را عوض کرد، باید در درون روشنایی ایجاد کرد تا باعث تربیتی صحیح و سالم گردد.