انفاق در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است به طوری که بیش از ۱۲۰ آیه از قرآن مجید به موضوع انفاق در قالب زکات[۱]، صدقه و انفاق اشاره می نمایند. قرآن کریم در ده ها مورد با تعابیر مختلف آن را هم ردیف نماز قرار داده است. خداوند(ج) در سوره ی توبه در مورد وجوب أخذ انفاق از ثروتمندان فرموده است:

خُُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِم بِهَا[۲]یعنی: (ای پیامبر) از اموالشان زکات بگیر تا بدین وسیله آنان را پاک و مزکّی گردانی.

در اوایل سوره ی بقره هم در توصیف تقوا پیشگان فرموده است:

الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَ یقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ینْفِقُونَ.[۳] یعنی: کسانی که به غیب ایمان می آورند و نماز به پای می دارند و از آن چه روزیشان کرده ایم انفاق می کنند.

و بالاخره در جای دیگری در همین سوره فرموده است:

وَ أقِیمُواْ الصَّلَوةَ وَ آتُواْ الزَّکَاةَ وَ ارْکَعُواْ مَعَ الرَّاکِعِینَ.[۴] یعنی: و نماز را به پا دارید و زکات را بپردازید و با نماز گذاران نماز بخوانید.

در قرآن جهاد با مال بیش از جهاد با نفس مطرح گردیده است چون جهاد با مال، علاوه بر این که همراه جهاد نفس مطرح گردیده، در آیات فراوانی به تنهایی نیز، به آن اشاره شده است. از جمله:

وَمَا لَکُمْ أَلَّاتُنفِقُواْ فِی سَبِیلِ اللهِ وَ لِلهِ مِیراثُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَا یسْتَوِی مِنکُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَل َأُوْلَئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِینَ أَنفَقُواْ مِن بَعْدُ وَ قَاتَلُواْ وَ کُلًّاوَعَدَ الله ُالْحُسْنَی وَاللهُ بِما تعمَلونَ خبیرٌ[۵] یعنی: چرا در راه خدا نباید ببخشید و خرج کنید ، و حال این که برجای مانده ی آسمان ها و زمین به خدا می رسد، کسانی از شما که پیش از فتح (مکّه) بخشیده اند و جنگیده اند، برابر و یکسان نیستند ، آنان درجه و مقامشان فراتر و برتر از درجه و مقام کسانی است که بعد از فتح بذل و بخشش نموده اند و جنگیده اند .اما به هر حال، خداوند به همه، وعده ی پاداش نیکو می دهد، و او آگاه از هر آن چیزی است که می کنید.

هم چنان که دیدیم در قرآن کریم و نیز در سنّت صحیح نبوی نماز و بخشش مال همواره در کنار هم ذکر شده اند، چرا که ارتباط محکمی میان این دو وجود دارد و اسلام بدون آن ها معنی پیدا نمی کند، چون نماز به عنوان ستون دین مطرح است که هر کس آن را به پا دارد، دین را به پا داشته است و هر کس آن را منهدم سازد، دین خود را منهدم ساخته است. انفاق به عنوان پلی به سوی اسلام مطرح است که هر کس از آن عبور کند نجات پیدا می کند و هر کس نسبت بدان بی توجه باشد، هلاک می شود.

قرآن کریم بخشش مال را از اوصاف مؤمنان و نیکوکاران و تقوا پیشگان و منع آن را از اوصاف مشرکان و منافقان قرار داده است. انفاق در واقع محک ایمان و دلیل اخلاص و وجه تمایز بین اسلام و کفر، ایمان و نفاق و تقوی و فجور است.[۶]

بدون پرداخت زکات، انسان در زمره ی مؤمنان رستگار قرار نمی گیرد، چرا که خداوند متعال یکی از اوصاف مؤمنان رستگار را پرداخت زکات معرفی کرده و فرموده است:

ذلِکَ الْکِتَابُ لَارَیبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَ یقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ.[۷] یعنی: این کتاب که هیچ تردیدی در آن نیست هدایت برای تقوا پیشه گان است. آن کسانیکه به غیب ایمان می آورند و نماز را بر پا می دارند و از آن چه که روزیشان کرده ایم انفاق می نمایند.

هم چنین بدون پرداخت انفاق، انسان در زمره ی نیکوکاران راه یافته قرار نمی گیرد، چون یکی از اوصاف آنان پرداخت انفاق است. خداوند متعال می فرماید:

هُدًی وَ رَحْمَةً لِّلْمُحْسِنینَ، الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ.[۸] یعنی: (آیات قرآن) هدایت و رحمت برای نیکوکاران است، کسانی که نماز را اقامه کرده و زکات را می پردازند و به آخرت یقین دارند.

قرآن کریم عدم پرداخت انفاق را یکی از اوصاف مشرکان و منافقان قرار داده و فرموده است:

وَیلٌ لِّلْمُشْرِکینَ، الَّذِینَ لَا یؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةٍ هُمْ کَافِرُونَ.[۹] یعنی: وای به حال مشرکان، کسانی که زکات را نمی پردازند و به آخرت هم کفر ورزیده اند.

انفاق باعث می شود که انسان مشمول رحمت واسعه ای قرار گیرد که خداوند(ج) برای مؤمنان تقوا پیشه در نظر گرفته است:

وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیءٍ فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یتَّقُونَ وَ یؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنَا یؤْمِنُونَ.[۱۰] یعنی: و رحمت من همه چیز را در بر گرفته است و آن را برای کسانی مقرر خواهم داشت که تقوا پیشه می کنند و زکات را می دهند و آنان که به آیات ما ایمان می آورند.

انفاق در اسلام بذل و بخششی نیست که ثروتمندان به وسیله ی آن بر فقرا و ثروتمندان منّت نهند، بلکه یک فریضه ی دینی است که انکار آن منجر به کفر و اهمال آن موجب فسق می شود. از این روی خداوند متعال کسانی که انفاق را نمی دهند، با عذابی دردناک مورد تهدید قرار داده و فرموده است:

وَالَّذِینَ یکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لَا ینْفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللهِ فَبَشِّّرْهُم بِعَذابٍ ألِیمٍ، یوْمَ یحْمَی عَلَیهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَذَا مَا کَنَزْتُمْ لِأَنفُسِکُمْ فَذُوقُواْ مَا کُنتُمْ تَکْنِزُونَ.[۱۱] یعنی: و کسانی که طلا و نقره را اندوخته می کنند وآن را در راه خدا انفاق نمی نمایند، آنان را به عذابی دردناک بشارت ده، روزی که این سکه ها در آتش دوزخ تافته می شوند و با آن ها پیشانی ها، پهلوها و پشت هایشان داغ می گردد. ( و بدیشان گفته می شود:) این همان چیزی است که برای خویشتن اندوخته می کردید، پس بچشید مزه ی آن چه را که می اندوختید.

پیامبر(ص) در حدیثی که بخاری از ابوهریره(رض) روایت کرده است می فرماید:

«مَنْ آتاهُ اللهُ مالاً فَلَمْ یؤدِّ زکاتَهُ، مُثِّلَ لَهُ یومَ الْقِیامَةِ شَجاعاً أقْرَع، لَهُ زَبِیبَتانِ، یطَوِّقُه یوْمَ الْقِیامَةِ، ثُمَّ یأخُذُ بِلِهْذَمَتَیهِ ثُمَّ یقُولُ: أنَا مالُک، أنا کَنزُک» یعنی: «کسی که خداوند به او مالی بدهد و زکات آن را پرداخت نکند در روز قیامت مالش به صورت مار کچلی در می آید که دو نقطه سیاه بر روی دو چشم دارد و خود را به دور گردن او می پیچد. سپس بنا گوش هایش را می گیرد و می گوید : «من مال شما و گنجینه ی شما هستم.» سپس پیامبر(ص) این آیه را تلاوت کرد که:[۱۲]

وَ لَا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ یبْخَلُونَ بِمَا ءَاتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَیراً لَّهُم بَلْ هُوَ شَرٌ لَّهُمْ سَیطَوّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یوْمَ الْقِیامَةِ[۱۳] یعنی: آنان که بدانچه خدا از فضل و نعمت خود بدیشان عطا کرده است، بخل می ورزند، گمان نکنند که این کار برای آنان خوب است، بلکه این کار برای آنان بد است (و به زیان آنان تمام می شود) در روز قیامت آن چه که بدان بخل ورزیده اند، طوق گردن آنان می گردد.

نظر به اهمیت خاص بخشش مال نزد خداوند متعال، زکات (انفاق) یکی از پنج رکن اسلام است:

«بُنِی الاسلام علی خمسٍ: شهادة أن لا اله الاّ الله و أنَّ محمداً رسولُ الله و إقام الصلوة و ایتاء الزکوة و حج البیت و صوم رمضان»[۱۴] یعنی: «.........»

نیز به خاطر همین جایگاه والای انفاق در اسلام بود که وقتی عده ای در زمان خلافت ابوبکر صدّیق(رض) از پرداخت انفاق خودداری کردند، ایشان به شدّت با آنان برخورد کرد و در پاسخ به مخالفان جنگ با مانعین زکات، سخن جاودانی از خود به جای گذاشت و فرمود:

«وَالله لَأُقاتِلُنََّّ مَنْ فَرَّقَ بَینَ الصَّلَوةِ وَ الزَّکاةِ فَإنَّ الزَّکاةِ حَقُّ الْمالِ، وَاللهِ لَوْمنَعَونی عقالاً کَانُوا یؤَدُّونَه الی ِرَسُولِ اللهِ لَقاتَلْتُهُمْ عَلی مَنْعِه»[۱۵]یعنی: «به خدا قسم با کسی که نماز و زکات را از هم جدا سازد خواهم جنگید، چون زکات حق مال و ثروت است. به خدا قسم اگر ریسمانی را که به پیامبر(ص) می دادند از من منع کنند، به خاطر آن، با آنان می جنگم.»[۱۶]

منابع

[۱]- واژه‌ی زکات از کلمه‌ی زَکَا الشَی‌ءُ یزکُو، به معنی رشد و نمو کردن است، گفته می‌شود زَکَا الزَّرعُ وَ زَکَتِ التِّجارَةُ یعنی کشاورزی و تجارت و رشد و نمو کردند. هم‌چنین واژه‌ی زکات به معنی پاکیزگی به کار می‌رود؛ خداوند متعال می‌فرماید: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا» (شمس/ ۹) یعنی: «قطعاً آن کس که نفس را [از گناهان و بدی‌ها] پاک کرد، رستگار شد.» اما در اصطلاح شرع، زکات عبارت است از مقدار مشخصی از بعضی اموال که واجب است هنگام تکمیل شروط آن – که ذکر خواهد شد - به گروه‌های مشخصی، داده شود. این مقدار مال به این دلیل زکات نامیده می‌شود که موجب رشد و نمو و برکت دارایی است و زکات گیرنده برای صاحب مال دعای برکت می‌کند؛‌ هم‌چنین به مثابه‌ی پاکیزگی باقی مانده‌ی مال، از شبهات است و موجب رهایی از حقوق متعلّق به مال، به ویژه حقوق فقرا و نیازمندان است. (الخن مصطفی و البغا مصطفی و الشربجی علی، فقه منهجی در مذهب امام شافعی جلد اول، مترجم: محمد عزیز حسامی و فرزاد پارسا، انتشارات کردستان، چاپ اول ۱۳۸۴، ص ۲۹۷.)

[۲]- توبه / ۱۰۳

۱- بقره/ ۳

۲- بقره / ۴۳

[۵] - حدید/ ۱۰

[۶]- دکتر یوسف قرضاوی، مشکلة الفقر و کیف عالجها الإسلام، چاپ نهم، بیروت، موسسه الرسالة، ۱۹۹۱ م، ص ۷۰.

[۷]- بقره / ۳-۲

[۸]- لقمان / ۴ – ۳

[۹]- فصلت / ۷ – ۶

[۱۰]- اعراف / ۱۵۶

[۱۱]- توبه / ۳۵ - ۳۴

[۱۲]- دکتر یوسف قرضاوی، فقه الزکاة، ج ۱، چاپ بیستم، بیروت، الرسالة، ۱۹۹۱ م، ص ۷۵.

[۱۳]- آل عمران / ۱۸۰

[۱۴]- متفقٌ علیه

[۱۵]- صحیح بخاری.

[۱۶]- ابوالحسن ندوی، الأرکان الأربعة، چاپ سوم، کویت، دار القلم، ۱۹۷۴م، صص ۱۵۵ - ۱۵۴