● انسان سالم; مسؤولیت پذیر و پیشرو

انسان سالم مانند خاشاکی نیست که باد او را به هر کجا بخواهد ببرد, آنان انسانهایی مسؤولیت پذیرند. آنان نه تنها در مقابل کجروی,انحراف, جهالت و فساد سکوت نمی کنند و یا در جریان آن حل نمی شوند, بلکه در برابر حرکت جامعه وخانواده و نزدیکان خویش, خود را م سؤول می دانند. آنان از این که دیگران در منجلاب فساد و بیراهه های سرگردانی به سوی نابودی درحرکت باشند رنج می برند. انسان سالم در منطق قرآن, کسی است که خود وخانواده خود را ازشعله های سوزان نجات دهد.

(یا ایها الذین آمنوا قوا أنفسکم و أهلیکم ناراً وقودها الناس و الحجارة) تحریم / ۶ ای کسانی که ایمان آورده اید خودتان و کسان تان را ازآتشی که سوخت آن مردم و سنگها هستند حفظ کنید… مهم ترین ویژگی انسانهای سالم که از زیان و ناسلامتی رسته اند, بعد از ایمان, عمل صالح یعنی کار و رفتار شایسته ذکر شده و مهم ترین مصادیق عمل صالح نیز توصیه دیگران به حق و پایداری (… و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر)

انسانهای سالم, از راه نیافتن دیگران چنان رنج می برند که گاه خود را به زحمت می اندازند, خداوند به پیامبر می فرماید: (لعلّک باخع نفسک ألاّ یکونوا مؤمنین) (شعراء/ ۳) شاید تو از (اندوه) این که (مشرکان) ایمان نمی آورند, جان خود را تباه سازی.

در آیه دیگر به آن حضرت یادآور می شود که تو تنها وظیفه ات اشاره و رساندن پیام الهی است (و ما علی الرسول الا البلاغ) (عنکبوت / ۱۸) و تو نمی توانی پیام روشن الهی را به مردگان و کران بشنوانی… این می رساند که پیامبر چقدر ازجهالت و انحراف و بیماری فکری و روانی مردم زمان خود و آیندگان رنج می برده است.

از سوی دیگر, انسانهای سالم دوست دارند که پیشرو حرکت به سوی راه راست و سلامتی افراد وجامعه باشند. حضرت ابراهیم, این اسوه قرآنی, نه تنها در مقابل وظیفه امامت و رسالتی که خدا بر عهده او گذاشته شکرگزار است, بلکه برای فرزندان خویش چنین آرزویی دارد, آرزوی پیشو ایی انسانهای سالم و شایسته. (و اذا ابتلی إبراهیم ربّه بکلمات فأتمّهنّ قال إنّی جاعلک للناس إماماً قال و من ذرّیّتی قال لاینال عهدی الظالمین) بقره / ۱۲۴ و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود, و وی آن همه را به انجام رسانید (خداوند به او) فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم. ابراهیم پرسید و از دودمانم چطور؟ فرمود: پیمان من به بیدادگران نمی رسد.

● استواری و پایداری انسانهای سالم

انسانهای سالم, که راه و روش خود را نه با تقلید, بلکه با تفکر و بصیرت انتخاب کرده اند, به تدریج به ژرفای بیش تری در اقیانوس حقایق راه می یابند, و گستره بیش تری فرا روی آنان قرار می گیرد. به همین دلیل آنان به سرچشمه های یقینی دست می یابند و این سبب می شود که بر عقیده و راه روش زندگی خویش استوار بمانند. آنان از این که اکثریت مردم (لایعقلون) , (لایعلمون) , (لایتفکرون) و… هستند, و نه تنها آنان را که در اقلیت هستند مورد تمسخر و استهزاء قرار می دهند, بلکه به شدت علیه آنان موضع گیری می کنند و شکنجه و آزا رشان می دهند, هراسی ندارند. همچنان استوار می مانند و در برابر مخالفت ها و موانع سرخم نمی کنند, در این حال ازخداوند نیز استمداد می کنند تا بتوانند همچنان پایدار و استوار بمانند.

خداوند در داستان حضرت موسی, وقتی از راهیابی جادوگران به حق سخن می گوید, که سبب ایمان آنها شد, از پایداری آنان نیز یاد می کند. فرعون آنها را تهدید کرد, اما آنان نه تنها موضع خود را عوض نکردند و جاخالی نکردند, بلکه مردانه پای دریافت خود از حقیقت, و جهان بی نی درستی که به آن دست یافته بودند, ایستادند:

(قالوا إنّا الی ربّنا منقلبون. و ما تنقم منّا إلا أن آمنّا بآیات ربنا لما جاءتنا ربنا أفرغ علینا صبراً و توفّنا مسلمین) اعراف / ۱۲۶ (جادوگران فرعون که با دیدن اعجاز حضرت موسی ایمان آورده بودند در مقابل تهدید او) گفتند: ما به سوی پروردگارمان باز خواهیم گشت. و تو ما را به کیفر نمی رسانی جز برای این که ما به (معجزات موسی و) آیات پروردگارمان ـ وقتی برای ما آمد ـ ایمان آوردیم. پروردگارا! بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان بمیران.

در داستان مبارزه طالوت و جالوت نیز خداوند از زبان مؤمنان مخلصی که برای مبارزه آماده شده بودند نقل می کند که: (و لما برزوا لجالوت وجنوده قالوا ربنا أفرغ علینا صبرا و ثبّت أقدامنا و انصرنا علی القوم الکافرین) بقره / ۲۵۰ و هنگامی که (مؤمنان) با جالوت و سپاهیانش رو به رو شدند, گفتند: پروردگارا!, بر دلهای ما شکیبایی فرو ریز, وگامهای ما را استوار دار, و ما را بر گروه کافران پیروز فرما.

کسانی که در راه جهان بینی توحیدی پایداری کنند به روشن بینی ویژه ای می رسند که درآن حالت دیگر (بیم) و (اندوه) دست از سر آنان بر می دارد, آنان با دیدن دست امداد الهی دیگر از کسی و چیزی ترس به دل راه نمی دهند و هیچ چیزی نیز در این راه آنان را اندوهگین نخواه د کرد: (ان الذین قالوا ربّنا الله ثم استقاموا فلاخوف علیهم و لاهم یحزنون) احقاف / ۴۶ به تحقیق کسانی که گفتند: (پروردگار ما خداست) سپس ایستادگی کردند, بیمی بر آنان نیست و غمگین نخواهند شد.

البته در منطق قرآن, بشارت اساسی مربوط به جهان آخرت است, و به دنبال این آیات مژده بهشت جاودان به آنان داده خواهد شد, اما اثر روحی و روانی چنین حالتی نیز مورد توجه است, رهایی از (ترس) و (اندوه) .

در آیتی دیگر تفکیک نتایج هر دو جهانی استقامت در راه اعتقاد درست, که در منطق قرآنی همان اعتقاد توحیدی است, بیان شده است: (ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزّل علیهم الملائکة الاتخافوا و لاتحزنوا و أبشروا بالجنة التی کنتم توعدون. نحن أولیاءکم فی الحیوة الدنیا و فی الآخرة و لکم فیها ما تشتهی أنفسکم و لکم فیها ما تدّعون… ) فصلت / ۳۱ ـ ۳۰ در حقیقت, کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست, سپس ایستادگی کردند, فرشتگان بر آنان فرو می آیند و می گویند: هان, بیم مدارید و غمین مباشید, و به بهشتی که وعده یافته بودید شاد باشید, در زندگی دنیا و در آخرت دوستان تان ماییم, و هر چه دلهایتان بخواهد در بهشت برای شماست, و هر چه خواستار باشید در آنجا خواهید داشت…

شما قیاس کنید این نوع زندگی را با زندگی کسی که نه تنها خود, بلکه جهان و انسان را به خود وا نهاده می داند, و به خصوص درباره انسان می پندارد که موجودی است رها شده, و هیچ چیزی ندارد که بر آن تکیه کند, و پایان زندگی را در همین مرگ دنیوی می داند, عوامل بسیاری برای ترس او وجود خواهد داشت, ترس از مرگ هیچ گاه او را آرام نخواهد گذاشت, مگر این که به فکر چیزی دیگر خود را (مشغول) کند, یا به عوامل تخدیری و سکرآور پناه ببرد و ترس از مرگ, ترس از بیماری بی درمان و… به فشار روحی شدیدی بینجامد.

بنابراین, نتیجه پایداری و استواری در راه جهان بینی الهی, که همان یافتن کلید رمز جهان هستی است صرف نظر از نتیجه اصلی, رستگاری و نعمات جاودان, آرامش روحی و روانی در دنیا و یافتن تکیه گاهی درخور اطمینان و رهایی از هر گونه (بیم) و (اندوه) در این جهان نیز خوا هد بود, درست همان مشکل بزرگی که انسان امروز را به پرتگاه نابودی نزدیک کرده است. فشارهای روحی و روانی, انسانهای بریده از مذهب را در عین رفاه و داشتن امکانات رفاهی فراوان و مستمر, به موجوداتی قابل ترحم تبدیل کرده است… .

برای چنین انسانهای سالم حتی مرگ نیز نگران کننده و دلهره آور نخواهد بود, زیرا آن نیز مرحله ای دیگر از زندگی است, و بازگشت به سوی آفریدگار: (انا لله و انا الیه راجعون) در مقابل اینان کسانی هستند که به تعبیر قرآن مذبذب هستند, و پایگاه فکر و اعتقادی محکمی ند ارد, و یا آنان که بعد از رسیدن به حق به انحراف می گرایند و به جاهلیت بر می گردند.

انسان سالم از ضعف انسان آگاهی دارد, اشتباه و لغزش او را بیدار می کند, اما ناامید, هرگز! انسان سالم می داند که (خلق الانسان ضعیفاً) و این یعنی امکان لغزش و اشتباه.

این یکی از اساسی ترین عناصر جهان بینی قرآنی درباره انسان است: ضعف در خلقت و امکان لغزش, فرق مؤمنان و متقیان با غیر آنان در این است که آنان از شرک و گناهان کبیره دوری می کنند, و هرگاه لغزشی از آنها سربزند, که بیش تر لغزشهای کوچک است, بی درنگ درصدد جبران آ ن بر می آیند. جبران خطا بدون ناامیدی, و خود را به دست یأس و قنوط نسپردن, ویژگی مهم انسانهای سالم قرآنی است, و در مقابل, اصرار بر خطا, تلاش نکردن برای جبران خطاها, بازنگشتن به مسیر درست, ناامیدی, یأس و قنوط از ویژگیهای منافقان, کفار و دیگر انسانهای ناسالم است.

(و لئن أذقنا الانسان منا رحمة ثم نزعناها منه إنّه لیؤس کفور. و لئن أذقناه نعماء بعد ضرّاء مسّته لیقولنّ ذهب السیئات عنّی انّه لفرح فخور. إلا الذین صبروا و عملوا الصالحات أولئک لهم مغفرة و أجر کبیر) هود / ۱۱ ـ ۹ و اگر از جانب خویش نعمتی به انسان بچشانیم, سپس آن را از او بگیریم, بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود! و اگر بعد از شدت و رنجی که به او رسیده نعمتهایی به او بچشانیم, می گوید: مشکلات از من برطرف شد, و دیگر باز نخواهد گشت! و غرق شادی و غفلت و فخرفروشی می شود… مگر آنها که (درسایه ایمان راستین) صبر و استقامت ورزیدند و کارهای شایسته انجام دادند; که برای آنها, آمرزش و اجر بزرگی است!

این انسان با دیدن نعمتی چنان خوشحال و مغرور شود که دیگران را کوچک بشمارد و بر آنان فخر بفروشد و روزهای سخت خود را فراموش کند, یا این که شخصی بادیدن مشکلات و سختی ها چنان خود را ببازد که جهان در نظرش تیره و تار شود و هیچ نور امیدی افق چشم او را روشن نکند, نشانه ناهماهنگی شخص با سازمان هستی و درک نکردن مسایل بزرگ تری است که درک آنهاانسان را در معصیت و خوشحالی در حال اعتدال نگه می دارد. به همین دلیل مؤمنان شایسته کار که صبر و استقامت جوهره شخصیت آنها را از زنگارهای گذرا پاکیزه کرده از چنین حالتهایی به دورن د.

در آیات ۱۴ و ۱۵ سوره مبارکه فجر حال کسانی به تصویر کشیده شده که وقتی به تعبیر قرآن (مبتلا) به نعمت می کند و آن را اکرام می کند و مورد نعمت قرار می دهد, سربالا می گیرند که: (ربی اکرمن) (پروردگارم مرا گرامی داشته). اما تا پای آزمایش پیش می آید و روزنه روزی آنان تنگ تر می شود فریادشان بلند می شود که: (ربی أهانن)! (پروردگارم مرا خوار کرده است). و اینان آنهایی هستند که به مسایل اجتماعی و پیرامون خود توجه ندارند, مال یتیم رامی خورند و سخت به مال اندوزی همت گمارده اند… در مقابل آنان از دارندگان (نفس مطمئنة) سخ ن می گوید که به هر بادی نمی لرزند و همواره از خداوند راضی هستند و خداوند از آنان راضی است.

به هر حال, اگر کسی دچار سختی شد, یا لغزشی از او سرزد, اگر انسان سالمی باشد (تسلیم یأس و قنوط) نمی شود. (ثم إنّ ربّک للذین عملوا السوء بجهالة ثم تابوا من بعد ذلک و أصلحوا إنّ ربّک من بعدها لغفور رحیم) نحل / ۱۱۹ اما پروردگارت نسبت به آنها که از روی جهالت بدی کرده اند, سپس توبه کرده و در مقام جبران برآمده اند, پروردگارت بعد ازآن آمرزنده و مهربان است.

و از زبان حضرت یعقوب(ع) که یوسف عزیزش را گم کرده بود, اما همچنان امیدوار یافتن او بود و یا در مورد بشارت فرزند که به حضرت ابراهیم(ع) دادند, سخنانی امیدوارانه از ایشان نقل می کند. بدین سان, امید در امور مربوط به زندگی این جهان و آن جهان از ویژگیهای انسانهای سالم است واین یعنی استواری و پایداری شخصیت سالم در برابر خوشحالی و سختی. به همین دلیل آنان کسانی نیستند که تنها در هنگام سختی به یاد خدا و عبادت او باشند بلکه در هنگام نعمات نی ز در حال خشوع و عبودیت هستند, بر خلاف انسانهای ضعیف و ناسالم.

قرآن در آیات بسیاری, تضرع, دعا و روی آوردن به خدا در هنگام بیم و اضطرار و دشواری, و روی گرداندن از او را در هنگام خوشی و رفاه, به شدت تقبیح می کند و حتی گاه لحنی طنزآلود دارد و چنان برخوردی را خنده آور تلقی می کند.

البته نفس تضرع درحال شدت نه تنها بد نیست, بلکه یکی از فلسفه های امتحان الهی است (انعام / ۴۲) به شرط این که حالت توجه پس از رهایی از شدت فراموش نشود, اما آن گاه که شخص پس از رهایی از مشکلات به یکباره همه چیز را فراموش می کند و خدا از یادش می رود و (غفلت) تمام وجود او را فرا می گیرد, زشتی آشکار می شود… و این یعنی ناسلامتی روانی و شخصیتی.

انسانهای سالم, در اقلیت اکثریت مردم از دیدگاه قرآن, کفور, نابخرد, بی ایمان و… در یک سخن ناسالم اند, فقط اقلیتی ازمردمان می توانند با روشن نگه داشتن چراغ خرد خویش, راه درست را انتخاب کنند و در مسیر صحیح گام بگذارند, و آن سان که شایسته است نیروهای جسمی و فکری خویش را به کارگیرند.

بنابراین,متفکران, اولوا الالباب, دارندگان بصیرت و انسانهای شکرگزار که چشم بینا, گوش شنوا و قلبی سالم داشته باشند, و در این مسیر ـ راه سلامتی ـ حرکت و پایداری کنند اندک هستند, اما اقلیت بودن خودشان و کثرت ناسالمان, آنها را به تردید و دو دلی نمی کش اند و سبب عقب نشینی آنان در برابر روش و فرهنگ عامه مردم نمی شود.

انسان سالم همان گونه که درباره جهان بیرون به اندیشه, مشاهده, ارزیابی, تفکر و نتیجه گیری می پردازد, در مورد شناخت خود و نفس و روان خویش نیز با جدیت ومداومت تلاش می کند و اگر لازم باشد در نفس خود تغییرمی دهد. (انّ الله لایغیّر ما بقوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم) رعد / ۱۱ (و ذلک بأنّ الله لم یک مغیّراً نعمة أنعمها علی قوم حتی یغیّروا ما بأنفسهم) انفال / ۵۳ انسان سالم به جایی می رسد که می تواند از بالا به مسایل نگاه کند, نگاه کلی نگری که هر چیزی را در ساختار کلی آن می بیند و جایگاه وظیفه او را درک می کند, او در گرداب مسایل کوچک غرق نمی شود, نه این که آنها را جدی نگیرد, بلکه ازآن جهت که جزئی بودن آنها را در کلیت هستی درک می کند. با این دید است که مصیبت ها و دشواریها و حتی مرگ, مسایلی جزئی, کوچک و حل شده به نظر می رسند, و انسانهای سالم در سراء و ضراء و حین البأس مقاوم و پایدارند.

● روحیه برابری و برادری

درحیات اجتماعی نیز انسان سالم خود را عضوی از پیکر اجتماع می داند و به دیگران با دیدی عطوفانه و برادرانه نگاه می کند و دیگر انسانها را خواهران و برادران خود می داند. آیات فراوانی در این زمینه هست از جمله: (انّما المؤمنون اخوة) حجرات / ۱۰ انسانهای سالم قرآنی کسانی هستند که (یؤثرون علی انفسهم و لوکان بهم خصاصة) (حشر/ ۹) و این بسیار طبیعی است که (برادران) در یک خانواده ـ یا در مقیاس بزرگ تر, جامعه سالم قرآنی ـ خود را سهیم درد و رنج و مسؤول برآورده سازی نیازهای جامعه بدانند و حتی فراتر از آن عمل کنند, یعنی تا ایثار و مواسات.

آنان تبلور عقیده و تفکری هستند که دارند, و بین رفتار و گفتار آنان دوگانگی وجود ندارد, زیرا دوگانگی در گفتار و رفتار نشان دهنده دوگانگی شخصیت انسانهاست, در حالی که انسانهای سالم به وحدت شخصیت رسیده اند.

قرآن, انسانهای ناسالم را, که حقیقت را حتی درک هم می کنند اما فقط برای دیگران خوب می دانند, دیگران را به کار نیک دعوت می کنند و خود به آنچه می گویند پایبند نیستند, به شدت توبیخ می کند: (یا ایها الذین آمنوا لم تقولون مالاتفعلون. کبر مقتاً عند الله أن تقولوا ما لاتفعلون) صف / ۲ ـ ۳ انسانهای سالم سرانجام به درک خویش می رسند. درک خود ازجمله نیازمند درک مقام (خلیفة اللهی) انسان است. این درک او را وا می دارد که تمام استعدادهای الهی خویش را شکوفا کند, خلاقیت, زیبایی و نکویی و این یعنی نخستین حلقه کمال.

البته مراحل پیشین نیز هر یک پله ای برای رسیدن به بام کمال است, اما پس از یافتن کلید رمز جهان هستی, شناخت و اعتقاد به جهان آفرین, شخص تلاش می کند خود را آن گونه که شایسته است بسازد, خدا گونه شود; خواستار پاکیها و زیبایی ها. و سرانجام نزدیک شدن به آن کمال و زیبایی و نیکویی مطلق. این تلاش آگاهانه (مرحله ایمان پس از مرحله اسلام (حجرات/۱۴) ) پای گذاشتن بر اولین پله کمال است.

به همین دلیل است که انسانهای سالم قرآنی تلاش می کنند سلامتی خود را حفظ کرده و خود را به مرحله کمال برسانند, تا جایی که اسوه و الگو و پیشوای انسانهای سالم قرار گیرند, و نه تنها خود که برای ذریه خود نیز این آرزو را دارند. (بقره/ ۱۲۴)

آنچه گذشت, برخی از ویژگیهای فکری, اعتقادی, ارزشی و عملی انسانهای سالم است که علاوه بر رهنمون شدن شخص و جامعه انسانی به سوی رستگاری, آثار ارزشمند روانی و اجتماعی نیز دارد / سکینه, اطمینان و مفاهیمی ازاین دست که نشان دهنده آرامش و تعادل شخصیت است وحیات طیب ه که در برابر (معیشت ضنک) قابل توجه است. (معیشة ضنکاً) نتیجه روی گردانی از خداست, که اثر دنیوی آن, این است و اثر اخروی آن نیز کیفر سخت الهی.