تربیت یک ضرورت اجتناب ناپذیر در زندگی اجتماعی انسان است. آدمی برای ادامه حیات انسانی و نیل به کمال لایق خود ناگزیر است با دیگران بیامیزد و عضو جامعه بشری باشد و در فعالیت های اجتماعی با آنان همکاری نماید. تربیت، تجربیات نسل های گذشته را به نسل های بعد منتقل می کند و راه و رسم زندگی را به بشر می آموزد، تربیت برنامه هماهنگی فرد با اجتماع است، تربیت عواطف و احساسات را اندازه می گیرد و تمایلات انسان را به راه صحیح هدایت می نماید و روابط شخص را با اجتماع بر اساس شیوه صحیح منظم می سازد. تربیت صحیح یکی از مهمترین ارکان سعادت بشر است، تربیت رمز کامیابی و خوشبختی انسانها در طول ایام زندگی است. تربیت صحیح شخص را انسانی معتدل و قابل معاشرت می سازد، غرائزش را براساس مصلحت اندازه گیری می کند و به آنها شکل سازگاری با جامعه می بخشد و آدمی را در ارضای تمایلات نفسانیش از افراط و تفریط مصون می دارد. بحث تربیت از مباحث بسیار وسیع و پردامنه ای است که از جهات متعدد قابل بررسی و تحقیق است. چنانچه استاد مطهری(ره) در این خصوص نظراتی ابزار داشته اند که در ذیل به آنها اشاره می گردد:

۱) فرق تربیت با صنعت:

تربیت با صنعت یک فرق دارد که از همین فرق انسان می تواند جهت تربیت را بشناسد. صنعت عبارت است از ساختن به معنی اینکه شی یا اشیایی را تحت یک نوع پیراستن ها و آراستن ها قرار می دهند و میان آنها ارتباط برقرار می کنند و میان قوای اشیا در جهت مطلوب انسان قطع و وصل هایی صورت می دهند. آن وقت این شی می شود مصنوعی از مصنوع های انسان. استاد شهید مطهری برای آنکه بتواند مفهوم مذکور را در ذهن خواننده ملموس نماید از طلا مثال می زند و می گوید فرض کنید که از طلا یک حلقه انگشتر یا زیور دیگری می سازیم. واضح است که این حلقه را ما شکل می دهیم و یا به قول معروف پرداخت می کنیم و آن وقت این حلقه می شود مصنوع ما، ولی تربیت عبارت است از پرورش دادن، یعنی به فعلیت درآوردن استعدادهای درونی که در یک شی هست.قطعا با چنین تفسیری تربیت: اولا فقط در مورد جاندارهایی مثل گیاه، حیوان و انسان صادق است. ثانیا اگردر مورد غیر جاندار این کلمه به کار گرفته شود، مجازی به کار رفته است نه به مفهوم واقعی. ثالثا تربیت باید تابع و پیرو فطرت باشد، یعنی تابع و پیرو طبیعت و سرشت آن شی باشد. به عنوان مثال، استعداد درس خواندن در یک مرغ وجود ندارد یعنی ما نمی توانیم یک مرغ را تعلیم بدهیم که مثلا ریاضیات یادبگیرد و مسائل حساب و هندسه را حل بکند، استعدادی که در او وجود ندارد نمی شود بروز داد. یا در مورد انسان ها باید بدانیم که ترس وارعاب و تهدید عامل تربیت نیستند(۱) و لذا اگر تربیت را به همان معنی پرورش بگیریم، مسلما نمی توان استعدادهای هیچ انسانی را از راه ترساندن، از راه زدن، از راه ارعاب، از راه تهدید و پرورش داد.همین جور که یک غنچه گل را نمی شود به زور به صورت گل درآورد.

۲) اساس تربیت:

استاد شهید مطهری(ره) معتقد است تربیت انسان باید برای شکوفا کردن روح باشد. این معلم فرزانه اعتقاد دارد تاثیر تربیت در دوره های مختلف عمر آدمی یکسان نیست و هر دوره ای با دوره دیگر فرق دارد و بعضی دوره ها را برای شکوفا شدن استعدادها ارجح و مناسب دانسته است.

به عنوان مثال سن شکوفا شدن روح آدمی را از نظر انواع استعدادها، استعداد علمی یا استعداد دینی و یا استعداد اخلاقی از هفت سالگی تا سنین سی سالگی مناسب می داند و براین باور است که این دوران در یک محیطی قرار می گیرد که روز به روز بر معلوماتش، افکارش، اندیشه اش، ذوقیاتش و عواطفش افزوده می شود.

۳) تائید تربیت جسم:

انسان دارای جسم است ویک سلسله قوای جسمانی و دارای روح و یک سلسله قوای روحانی. مطلب اساسی این است که آیا مراد از مفهوم تربیت تنها پرورش جسم است یا روح؟! گروهی معتقدند جسم به هیچ وجه نباید تربیت بشود چون موجب تن پروری گشته و این مذموم است؛ حکیم فرزانه استاد شهید مطهری(ره) در این زمینه اعتقاد دارد که اولا این مغالطه لفظی است. ثانیا تن پروری به مفهوم صحیح خود کلمه نه تنها مذموم نیست بلکه ممدوح هم هست و همگان وظیفه دارند جسم خود را تقویت و نیرومند نموده و سالم نگه دارند و بدون شک فلسفه بسیاری از دستورات بهداشتی به همین موضوع بازگشت دارد. ثالثا آن چیزی را که ما عجالتا اسمش را تن پروری گذاشته ایم و مذموم می دانیم همان نفس پروری و به عبارت دیگر شهوت پروری است که در تضاد با دستورات بهداشتی می باشد و قطعا تن پروری با این مفهوم از مذمومات خواهد بود.

۴) عوامل تربیت صحیح در دین مبین اسلام:

تربیت صحیح آثار و نتایج درخشانی را به وجود می آورد. در این جریان فرد از لحاظ فکری به نحوی محسوس رشد می کند. او نه تنها مطالب تازه ای را می آموزد بلکه آنچه را که آموخته است می فهمد و می تواند نسبت به درستی و یا نادرستی آن اظهار نظر کند. بنابراین فرد هم مطالب علمی وادبی را فرا می گیرد و هم نحوه ارزیابی، تفکر، قضاوت و تمیز نظر مدلل از نظر غیرمنطقی را. بنابراین وقتی تربیت مبتنی بر تفکر باشد نتیجه امر از قبل قابل پیش بینی نیست. در جریان تفکر یا استدلال آنچه منطقی است پذیرفته می شود نه آنچه از اول مربی یا گوینده در نظر داشته است به عبارت دیگر در این جریان فرد بدون دلیل امری را که از ابتدا پیشنهاد شده است نمی پذیرد، اگر آنچه را گوینده یا نویسنده یا دانشمند مطرح می کند منطقی باشد فرد آن را می پذیرد. اکنون با عنایت به توضیحات مذکور، عوامل تربیت صحیح را از دیدگاه فیلسوف شهید معلم بی بدیل علم و اخلاق علامه گرانسنگ مطهری(ره) فهرست وار در ذیل مورد اشاره و مداقه قرار می دهیم:

▪ عامل اول تعقل، تفکر و تعلم:

فرد نه تنها آنچه را که ارائه شده است، درک می کند بلکه به ارزیابی آن می پردازد و نسبت به درستی یا نادرستی آن نیز قضاوت می کند. در تعلیم و تربیت واقعی در هر دوره از تحصیل و در هر مرحله از رشد معلم یا مربی کمک می کند تا آنچه را که می خواند یا می شنود مورد تحلیل قراردهد، دلایل و مدارک یک نظر یا یک فرضیه یا یک تصمیم را بررسی کند و آن گاه درباره موضوع موردبحث قضاوت نماید. در هر صورت تعقل و تفکر برای روشن شدن است

▪ عامل دوم تقوا و تزکیه نفس:

این عامل موجب پرورش اراده انسان می شود و اراده را آماده می کند برای به کار بستن، یعنی روشن شدن به تنهایی کافی نیست باید روشن شد واقتدار پیدا کرد.

▪ عامل سوم مسئله عبادت:

عبادت برای تقویت عشق و علاقه معنوی و ایجاد حرارت ایمانی در انسان است. ایمان خودش به نوبه خود منشاء عبادت است. عبادت هم تقویت کننده ایمان است. ایمان و عمل تاثیر متقابل در یکدیگر دارند. در پیکره عبادت برخی از واجبات و مستحبات وجود دارد و رعایت آنها الزامی به شمار می آید که ممکن است با عبادت زیاد ربطی نداشته باشد ولی در تعلیم و تربیت موثر واقع شود و اثر خاص تربیتی در پی داشته باشد مثل موضوع غسل، وضو، طهارت بدن و لباس نمازگزار و مکان آن و رعایت حقوق مردم و عامل ▪ چهارم کرامت نفس (عزت نفس:)

اساسا مسئله عزت و قاهریت و سیادت آنقدر ارزش والایی دارد که اصلا زندگی بدون آن معنی ندارد واگر باشد مهم نیست که تن انسان روی زمین حرکت کند یا نکند واگر نباشد دیگر حرکت کردن روی زمین حیات نیست. شعار معروف حضرت سیدالشهدا(ع) به همین معنی است که در روز عاشورا فرمودند: “الموت اولی من رکوب الغاری(۲) مرگ از متحمل شدن ننگ بالاتر است واین یعنی اینکه من فقط عزت می خواهم، یا جمله دیگر آن حضرت: هیهات منا الذله(۳)

باور عزت نفس آدمی را صبور می کند، از تندخویی باز می دارد، از دروغ و عجز و ناتوانی دور می کند، در حسن سیرت متواضع می نماید، غیرت می بخشد، حریت و آزادی می دهد و شرافتش را محفوظ می دارد.

عامل پنجم وجدان عمومی: منظور از وجدان عمومی فقط دوست داشتن همه انسانها نیست بلکه بالاتر از آن است. دوست داشتن همه چیز و همه اشیا و در عین حال در عمل (چون نه انسان و نه کل عالم موجودات توقفی نیستند) در مسیر تکامل باید موانع را از پیش پا برداشت. در این زمینه باید به اصول انسانیت توجه داشت نه به فرد و شخص.

▪ عامل ششم محبت:

محبت باید عاقلانه و منطقی و موافق با مصلحت باشد محبت موافق با مصلحت شامل زمان حال و آینده هر دو می شود یعنی همین طور که همیشه خیر و سعادت خود را می خواهیم، خیر و سعادت عموم مردم را بخواهیم.