طی سال های گذشته که هر روز دیش های ماهواره ها در پشت بام خانه های ایرانی مانند قارچ سمی سبز می شد، برخی بدون این که به عمق علت به وجود آمدن چنین پدیده ای فکر کنند با آن به شکلی قهری برخورد کردند.

همین مساله باعث شد از برنامه ریزی وسیعی که در آن سوی مرزها برای ایجاد راهی که بتواند به صورتی نرم افکار داخلی را به سمت و سوی مطلوب آنان هدایت کند، غافل شدند و همین موضوع موجب رشد شبکه های مختلف از خبری و رسانه ای تا سرگرمی و علمی شد تا بتواند دیش های ماهواره هایی را که بارها جمع آوری شدند همچنان روی بام های فکری جامعه ثابت نگاه دارد و اگر بخواهیم نگاهی واقع بینانه داشته باشیم باید بگوییم تعداد آنها نیز رو به گسترش است.

پس از جنگ جهانی دوم که میان کشورها آتش بس برقرار شد، طبیعت جنگ و منازعه میان ۲ اردوگاه ایدئولوژیک شرق و غرب، آنچه به ظاهر پایان درگیری ها و آتش بس نامیده می شد را در یکی از ابعاد خود از جنگ و درگیری گرم به سوی آنچه جنگ سرد نامیده می شود، کشانید و در نهایت باعث گستردگی رسانه ها بخصوص در جهان غرب شد. از سوی دیگر، رواج دموکراسی و سهم خواهی های مردمی از قدرت و رشد سریع آن به سبب روشنگری ها و بلوغ علمی به وجود آمده در قرن ۱۸ و ۱۹، سبب شد اهمیت متغیر جدیدی به نام مردم در قالبی به نام افکار عمومی روزافزون شود.

خوی قدرت خواهی و افزایش دامنه آن در غرب باز هم نگاه ها را به سوی مناطق استراتژیک جهان ازجمله خاورمیانه سوق داد و زمینه فرار از استعمار و استعمارگری در این منطقه که آمیخته به اندیشه های عمیق مذهبی و استقلال خواهی بود، جنگ دوم جهانی را برای به دست آوردن دوباره منطقه به سمت جنگ نرم با ابزار نوینی به نام رسانه هدایت کرد، در حالی که در کشور های منطقه خاورمیانه به دلیل شرایطی که استعمار گران پس از جنگ جهانی دوم در آنها به وجود آورده بودند، چندان صدای گام های جنگ نرم شنیده نشد و این کشور ها خاموش و بی هراس مشغول رتق و فتق درگیری های داخلی خودشان شدند که با دستان ماهر همان استعمار در گام اول اجرای سناریوی جنگ نرم طراحی شده بود.

استعمارگران غربی ابتدا و با اتکا به شیوه های کهن استعماری خود از حکومت های دیکتاتوری حاکمان نظامی در منطقه حمایت کردند تا بتوانند روند استقلال خواهی را در منطقه متوقف کنند و این در حالی بود که با مشاهده عدم امکان مهار جنبش ها و نهضت های مردمی در کشورهای مختلف و بویژه جهان سوم و منطقه خاورمیانه به این نتیجه رسیدند که نه تنها با اتکا به قدرت نظامی، بلکه با تدوین و تطبیق نظام سرمایه داری به صورت یک ایدئولوژی جایگزین و در عین حال جذاب برای اقشار مختلف می توانند خلا‡ فکری موجود در این جوامع را با آنچه برای خودشان مطلوب است، پر کنند.

جمهوری اسلامی ایران به عنوان مهم ترین کشور منطقه خاورمیانه که موج عظیمی را با انقلاب سال ۱۳۵۷ تجربه کرده بود، به دلیل تغییرات بنیادین در سیاست خارجی و به کارگیری شعار استقلال کامل سیاسی، بیش از دیگر کشور های منطقه خاورمیانه، در مقابل این هجمه عظیم جنگی، اما نه با سلاح گرم قرار گرفت که طرف های مقابل آن دارای تجارب زیادی در زمینه تاثیر بر افکار عمومی دنیا و ادامه جنگ و استعمار با روش های نوین بودند.

در واقع رویارویی ایران با ۲ ابرقدرت شرق و غرب بویژه با ادبیاتی جدید، جایگاه ایران را در چارچوب دیپلماتیک جهان پیچیده تر کرد. در ۳۰ سال پس از انقلاب اسلامی ایران به دلیل ماهیت جدیدی که در منطقه خاورمیانه تحت تاثیر ایران شکل گرفته بود، روند جنگ نرم با رنگ و بوی پررنگ تری دنبال شد. استعمارگران غربی به صراحت و وضوح میزان تاثیر گذاری ایران را روی افکار داخلی خود و بویژه روی دیگر ساکنان این منطقه مهم و استراتژیک که به گفته بسیاری از کارشناسان سیاسی، ژئوپلیتیک ترین منطقه در کل جهان برای تمامی اهداف استعماری به شمار می رود، لمس می کردند و با توجه به دورانی که موسوم به جنگ سرد بود و با وجود به راه انداختن جنگ های وسیع نظامی در منطقه نیز نتوانسته بودند از میزان این اثر گذاری بکاهند، اندک اندک به این نتیجه رسیدند که برای از دست نرفتن بیش از پیش اهداف استعماری شان در منطقه از طریق نقش ایران به عنوان مهم ترین کشور فارسی زبان، ابزار های جنگ نرم را بیش از قبل برای مقابله با این روند رو به رشد به کار بگیرند.

از سوی دیگر، علاقه ویژه ایرانیان به تماشای برنامه های دیگر کشورها و کم تحرکی سیاستگذاران رسانه ای در کشور بخصوص در ۲ دهه اول انقلاب و گوش هایی که چندان تمایلی به شنیدن صدای پای جنگ نرم را نداشتند، مزید بر علت شد و زمینه مساعدی را فراهم کرد که بسیاری از فعالان رسانه ای در آن سوی مرزها، به فکر تاسیس شبکه هایی بیفتند که با جلب مخاطبان فارسی زبان خوراک فکری مطلوب برنامه ریزان را برای آنها به ارمغان بیاورد تا بلکه از این ره آورد بتوانند این قدرت نوظهور را در منطقه استراتژیک خاورمیانه مهار کنند.

این موضع بویژه از ابتدای دهه اول قرن ۲۱، منجر به تاسیس تعداد زیادی رسانه های فارسی زبان شد که علاوه بر ایفای نقش در ظاهر رسانه ای، گام های بعدی جنگ نرم را به صورتی کاملا ماهرانه پیش بردند. در حال حاضر بیش از ۳۰ شبکه فارسی زبان از آمریکا و اروپا برای ایرانیان و دیگر فارسی زبانان در منطقه و بیرون از آن برنامه پخش می کنند و از طریق میلیون ها گیرنده ماهواره ای پیام هایشان را در قالب فیلم، تحلیل، گزارش و خبر با بهره گیری از آخرین متدولوژی های روز دنیا برای ایجاد جذابیت های رسانه ای می فرستند.

حجم عظیم سرمایه گذاری و توجه به جنگ نرم با استفاده از غول های رسانه ای دنیا بخصوص در دوران پس از جنگ دوم جهانی موجب تغییرات سیاسی زیادی در معادلات فکری کشور ها شده است و به همین دلیل نیز جنگ نرم هر روز با یک الگو و روش برای جلوبردن اهداف، خودش را نشان می دهد.

در سال های ابتدایی انقلاب اسلامی ایران، بیشتر شبکه هایی که از آن سوی مرزها به برنامه سازی با زبان فارسی می پرداختند، اغلب دارای محتوایی بسیار ضعیف، کوچه بازاری و بعضا در پی ایجاد یا زنده کردن خاطرات برای برخی سلطنت طلبان داخلی بوده یا در نهایت به ناسزاگویی یا زیر سوال بردن مداوم اصول نظام تازه نوپای ایران به امید واهی بازگشت به نظام و ساختار قبلی می پرداختند.

اما از ابتدای دهه سوم انقلاب اسلامی روش های کهنه، فرسوده و نخ نما شده رسانه های زرد تک نفره تک بعدی آرام آرام جای خود را به رسانه هایی فعال تر، به روز تر و هوشمندتری دادند که خود را بسرعت، از حالتی منفعل به رسانه هایی تقریبا تاثیرگذار در میان افکارعمومی منطقه تبدیل کردند و به جای پخش برنامه های رقص و آواز لس آنجلسی و حمله مداوم با عباراتی سبک به جمهوری اسلامی ایران، ژستی کاملا ژورنالیستی و تحلیلی به خود گرفته و سعی کردند در وادی متعارف تری متناسب با افزایش فرهنگی جامعه ایرانی و فارسی زبان که نسبت به ۲ دهه گذشته از سطح علمی و تحصیلی و به تبع آن فرهنگی بالاتری برخوردار شده بودند، اهداف خود را دنبال کنند و با رعایت الگو های شیک و مدرن برنامه سازی و رسانه ای روز دنیا، افکار خود را به مخاطبان القا کنند.

حجم عظیم سرمایه گذاری و توجه به جنگ نرم با استفاده از غول های رسانه ای دنیا موجب تغییرات سیاسی زیادی در معادلات فکری کشور ها شده استشبکه های مختلفی مانندصدای آمریکا (VOA) شبکه بی بی سی فارسی که بویژه در آستانه انتخابات ریاست جمهوری با بودجه ۱۵ میلیون پوندی یا ۲۲ میلیون دلاری، تاسیس شد با اهداف استعماری پا به عرصه رسانه گذاشتند. شبکه بی بی سی فارسی که با بودجه مستقیم وزارت خارجه انگلستان و در لندن فعالیت می کند از سال آخر فعالیت دولت نهم و در ژانویه سال گذشته به طور رسمی کار خود را آغاز کرد. نوع شکل گیری این شبکه که در ادامه تاسیس شبکه های غیرانگلیسی زبان کمپانی بزرگ بی بی سی تاسیس شد را باید اندکی بیشتر از دیگر شبکه های خبری فارسی زبان خارجی مورد تامل قرار داد.

از ابتدای سال ۱۳۷۹ که تقریبا در اول راه همه گیرشدن اینترنت در ایران بود، سایت خبری بی بی سی فارسی با تولید اخبار و اطلاعات و تحلیل و خبر آغاز به کار کرد. این سایت خبری که در ایران نیز جزو سایت های فیلتر شده و تقریبا غیرقابل دسترس با سهولت، برای مخاطبان عام بود از همان ابتدا در قالب دوره های خبری که با عنوان دوره های آموزش خبرنگاری در کشور های مختلف فعالیت می کرد، با دعوت از خبرنگاران رسانه های مختلف داخلی به این دوره ها تلاش کرد تا بتواند از این میان به میزان توانایی ها و ظرفیت های مغفول مانده خبری در ایران پی ببرد.

در انگلستان سیاستگذاران رسانه ای تبحر زیادی در انتخاب هدفمند راهبرد رسانه ای بویژه در مورد آغاز به کار و ایجاد جذابیت های دیداری و شنیداری برای جلب مخاطب آن دارند که تاثیر گذاری بلندمدت خود را از طریق ظرفیت سازی های اندیشه ای و نه از طریق عملکرد های رفتاری که لزوما در زمانی کوتاه نتیجه دهی سریع و مشخص را داشته باشد، دنبال می کنند و به همین علت سرمایه گذاری و بسترسازی کاملا پیچیده و عظیمی را دقیقا در زمان افول اثر گذاری دیگر شبکه های فارسی زبان خبری در حد اختصاص بودجه اولیه ۱۵ میلیون پوندی به عنوان پشتوانه تاسیس این شبکه قرار دادند.

این شبکه فارسی زبان با ظرافت در پی بردن به خستگی عمیق مخاطبان خود از دریافت اطلاعات با سبکی کسل کننده و نه چندان توانمند برای کشش مخاطب، تمامی اندیشه های استعماری موسسان و سرمایه گذاران خود را در لایه های انبوهی از آخرین و تکنیکی ترین روش های مخاطب شناسی رسانه ای و الگوهای رفتاری و ادارکی پنهان کرد و به جلب مخاطب از طریق آنچه دائما در تیزرهای تبلیغاتی اش بر آن تاکید می کرد یعنی «گزارشات بی طرفانه» پرداخت.

همچنین شبکه هایی که در حال توسعه خودشان هستند، شبکه MBC PERSIA با مالکیت عربستان، TV PERSIA و شبکه هایی از این دست را نیز می توان با چنین ماموریت ها و اهدافی که با بودجه هایی کلان اداره می شود، مورد توجه قرار داد.

گفته شده در سال ۲۰۱۰ شبکه های جدید فارسی زبان، قطعا با اهداف جدید در راهند. بنا بر اخباری که تاکنون منتشر شده TRT ترکیه یک تلویزیون به زبان فارسی راه اندازی می کند که با توجه به این که روابط ایران و ترکیه در شرایط خوبی قرار دارد روندی ناهمسو با نظام ایران را پیگیری نخواهد کرد.

شبکه EuroNews نیز صدای فارسی را برای اخبار خود راه اندازی می کند و ۲۴ France قرار است تا پایان ۶ ماه اول ۲۰۱۰، حداقل ۳ ساعت در روز برنامه به زبان فارسی پخش کند.

BBC Persian پیش بینی کرده در اوایل تابستان ۱۳۸۹، ۴ ساعت به زمان برنامه های خود اضافه کند و روزانه ۱۲ ساعت برنامه از ساعت ۱۳ تا یک بامداد به صورت زنده داشته باشد.

همچنین DW آلمان قرار است تا عید امسال، ۳ روز در هفته به مدت یک ساعت و نیم اخبار و برنامه های تحلیلی به زبان فارسی پخش کند.

۲ Tv Persia هم تا نوروز امسال راه اندازی می شود. شبکه تلویزیونی استار یکی از زیرمجموعه های غول رسانه ای «نیوز کورپوریشن» نیز که در نیویورک فعالیت می کند، بزودی برنامه های خود را به زبان فارسی راه اندازی می کند. در ماه های اخیر هم شبکه فارسی وان به عنوان یکی از شبکه هایی که به پخش سریال هایی با دوبله فارسی می پردازد نیز از قاعده جمع آوری شگفت آور مخاطب خالی نیست.

همه این شبکه ها که بدون تعارف داخل کشور و در سطح منطقه در میان فارسی زبانان، مخاطبان زیادی را نیز یافته است، همگی به دنبال یک هدفند و آن القای دیدگاهی است که در این ۳۰ سال نتوانسته بود در میان باور های اجتماعی و فرهنگی مردم جای بگیرد. در دهه اخیر تاسیس ۳شبکه مهم خبری در داخل کشور شامل شبکه بین المللی خبر، شبکه عربی زبان العالم و شبکه خبری انگلیسی زبان پرس تی وی گام مهمی برای مقابله با تهدیدات آغاز شده جنگ نرم برداشتند، اما بجز ماه های اخیر که به نظر می رسد در شناسایی ذائقه بشدت تغییریافته مخاطب داخلی گام هایی را برداشته اند، اما در گذشته به دلیل عدم باور جدی به حضور قدرتمند رکن چهارم دموکراسی یعنی رسانه که ابزار مهم جنگ نرم است از قافله جلب استراتژیک مخاطبان عام و خاص تا حد زیادی جا مانده اند که باید بسرعت و با دقت زیادی به پیاده سازی درست و مطابق با آخرین الگوهای روز جامعه شناسی سیاسی و الگوهای رفتاری روان شناختی به بازگشت و جلب دوباره مخاطبان فارسی زبان بپردازند و این مساله در زمان جنگ سرد از اهمیت زیادی برخوردار است.

امید است که سیاستگذاران داخلی رسانه ای که به برنامه سازی می پردازند و افکار عمومی را در اختیار دارند، به ظرافت های جنگ نرم بیش از پیش پی ببرند و سریع تر خود را تمام قد به ابزار جنگ نرم مجهز کنند. رهبر معظم انقلاب فرمودند: «رسانه مهم ترین ابزار جنگ نرم است» باید این ابزار را بیش از پیش مورد توجه قرار داد و از آن به نفع منافع کشور بهره برداری کرد.