سرزمین های برجای مانده از کمونیسم هنوز با معضلی بنام خلأ ایدئولوژیک دست به گریبان هستند. در شرق اروپا و ناحیه اوراسیا جدالی شدید میان کاتولیسم تحت حمایت واتیکان و ارتدوکس ها جریان دارد. گفته می شود در گرماگرم جدال امریکا و روسیه بر سر تسلط بر فضای سیاسی و ژئوپلیتیک اوراسیا، کلیسا ها و مراکز تبشیری نیز چتر نفوذ خویش را در این مناطق گسترده اند. به همان میزانی که امریکا و بازیگران سیاسی غرب در پی حضور در کانون های نفتی و سرزمین های زرخیز بالتیک و اوراسیا هستند تشکیلات مسیحی سرمایه گذاری گسترده در عرصه های فرهنگی و آموزشی این کشورها به عمل می آورند.

زمانی چنین تصور می شد که رقابت بر سر «غلبه ایدئولوژیک» در قلمرو شوروی سابق فقط میان هواداران مذهب اسلام و مسیحیت است. اما در این مرحله چالش اصلی میان دو شاخه مسیحیت جریان دارد کاتولیک ها و ارتدوکس ها. کاتولیک ها در این کارزار به صورت نیروی مهاجم و متروپل عمل می کنند که در تلاشند از غیبت کمونیسم برای ترویج اندیشه خویش بهره کافی ببرند و ارتدوکس ها در روسیه جبهه دفاعی گرفته اند و برای جلوگیری از توسعه طلبی ایدئولوژیک و استحاله مذهبی جوامع شوروی سابق تلاش می کنند.

البته این رقابت ایدئولوژیک بی ارتباط با رقابت های سیاسی میان دولت های غربی و روسیه نیست. رهبران کرملین اکنون پیوند خویش را با سران و اسقف های ارتدوکس تقویت کرده اند. ولادیمیر پوتین و دیمیتری مدودف ارتباطی مستمر با روحانیون بلندپایه کلیساها دارند. آنها به صراحت از نفوذ ایدئولوژی های دیگر در قلمرو شوروی سابق ابراز نگرانی کرده اند. کرملین برای فعال کردن کلیسا های ارتدوکس در برابر کاتولیک ها حتی به نقد بی مهری کمونیسم نسبت به مذهب پرداخته و خود را هوادار تثبیت مذهب ارتدوکس نشان می دهند.

به جز جمهوری های آسیای مرکزی و قفقاز که اغلب زیر چتر ایدئولوژی اسلام قرار دارند بقیه سرزمین های شوروی سابق عمدتاً به شاخه ارتدوکس تعلق دارند. رقابت اصلی میان کاتولیک های تحت نفوذ واتیکان با ارتدوکس های تحت امر سراسقف روسیه در همین نقاط متمرکز است.

البته واتیکان پیش تر از این برنامه گسترش به شرق را در دستور کار داشت و سرمایه گذاری مالی و معنوی انبوهی برای جذب پیروان تازه از سرزمین های برجای مانده از شوروی سابق اعمال کرد.

به همین دلیل الکسی دوم رهبر وقت ارتدوکس ها چاره اندیشی برای این موضوع را که بشدت حیات کلیسای ارتدوکس را تهدید می کرد در دستور کار خویش قرار داد. او در این زمینه مشی تسامح دیگر اسلاف خویش را کنار نهاد و به صورت علنی نارضایتی اش را نسبت به توسعه طلبی واتیکان بیان کرد.

الکسی دوم در دنبال کردن این سیاست از همراهی و حمایت سایر رهبران ارتدوکس نیز بهره مند شد به گونه ای که همه کلیسا های ارتدوکس در گرجستان و دیگر سرزمین های شرقی بر این مسئله اتفاق نظر پیدا کردند که متصدی تبلیغ دینی در این سرزمین، ارتدوکس است و تبلیغ کاتولیک ها در این سرزمین امری مذموم و غیرقابل قبول است.

اختلاف دو جریان ارتدوکس ها و کاتولیک ها هر چند پس از فروپاشی شوروی سرباز کرد اما ماجرایی تاریخی است که ریشه در هزاره گذشته دارد. کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس تا سال ۱۰۵۴ نیز با یکدیگر متحد بودند اما از آن زمان بر سر تقدم پاپ اختلاف های متعددی میان این دو مذهب شکل گرفت و منشأ شکافی شد که تاکنون باقی مانده است. این تضاد تاریخی اکنون با اشکال تازه در مناطق ارتدکس نشین بویژه در شرق اروپا بروز کرده است.الکسی دوم دارای این دیدگاه هوشمندانه بود که چنین تضاد عمیق و ریشه دار با یک دیدار یا گپ سیاسی قابل رفع نیست لذا پیش از رفع اختلاف های دیرینه نباید برای آشتی اقدام کرد و با شعارهای وحدت گرایانه رایج مخالف بود. تکثر را امتیاز می خواند و نقص بزرگ کاتولیک ها را در این می دید که برای تغییر عقاید دیگران و تحمیل رهبری خویش تلاش کرده اند. این را باید از ویژگی های برجسته او شمرد که جهان شمولی و توسعه طلبی ایدئولوژیک را که در عصر ما باب شده است برنمی تافت. حریم و حدود مذاهب را به رسمیت می شناخت.

لذاکلیسای ارتدکس روسیه تا زمان حیات پاتریاک قدرتمند روسیه به کرات اعلام کرد دیدار پاپ و الکسی دوم پیش از رفع مسائل مناقشه برانگیز صورت نخواهد گرفت.

● یکی از میراث های سیاسی پاپ

متهم اصلی سیاست گسترش گرایی آئین کاتولیک به سرزمین های شرقی پاپ ژان پل دوم بود که همه روس ها این رهبر لهستانی تبار را حریف بزرگ خویش در جبهه لیبرال ها می دیدند. اسناد منتشره از دوران جنگ سرد نیز دلالت بر این دارد که پاپ ژان پل دوم در کارزار غرب با جهان کمونیسم نقش به سزا ایفا کرد و در فردای فروپاشی اردوگاه بلوک شرق همراه کاروان تجار و سرمایه گذاران امریکا و اروپا، اکیپ های تبشیری خویش را به جمهوری های شوروی سابق گسیل داشت. طرح کلان او وارد کردن خیل شهروندان این جمهوری ها به ورود جرگه پیروان کاتولیک بود و این سیاست را به صورت آشکار در دهه ۹۰ به اجرا درآورد.

اما این نوع سیاست وحدت گرایی پاپ ژان پل دوم زمان چندانی نکشید که به عنصر بزرگ تضاد میان دو سوی جهان مسیحی تبدیل شد. میزان اعتراض ها و نارضایتی ها به اندازه ای اوج گرفت که گویی جنگ سرد تازه میان واتیکان و کلیسای ارتدوکس روسیه نقش بسته است. حتی وقتی میخائیل گورباچف و بوریس یلتسین ژان پل دوم را به روسیه دعوت کردند در دوره رهبری الکسی دوم او چنین اجازه ای را به پاپ نداد. از زمان انتخاب پاپ بندیکت شانزدهم در سال ۲۰۰۵ واتیکان سعی کرد این اختلاف به ظاهر حل شود اما سیاست مصالحه جویی بندیکت شانزدهم بیشتر جنبه سمبلیک داشت و او اولین سیاست خویش را دلجویی و ترمیم مناسبات با ارتدوکس ها اعلام کرد. حتی کتاب خویش را نیز بر این محور با عنوان «چندین دین، یک پیمان» تألیف کرد و در تیراژ بالا در روسیه و جمهوری های شوروی سابق منتشر کرد. او در این کتاب از منظر الهیاتی گفت وگوی بین دینی را تحلیل کرده و چالش ها و امیدهای پیش روی مسیحیت را توصیف کرد.اما گره اختلاف جهان کاتولیکی که پاپ ژان پل دوم معماری کرده بود با ارتدوکس ها در دوره پاپ بندیکت شانزدهم نیز گشوده نشد.

اساس مشکل پاپ جدید در تعامل با پاتریاک روسیه نیز به این جا برمی گشت که بندیکت شانزدهم نیز در بحث وحدت مسیحیت و بهبود شکاف فرقه های مسیحی برای اولویت پاپی می کوشید و این چیزی نبود که از نگاه کلیسای ارتدوکس پنهان بماند در واقع پاپ جدید در ذیل این اندیشه نزدیکی دو شاخه مسیحیت همچنان بر نظریه سیادت اسقف رم پافشاری کرد. این تضاد در آئین جشن های سنت پل واتیکان آشکار شد وقتی که دعوت برای پاتریاک روسیه با جواب نه روبه رو شد و همه رسانه ها این موضوع را به عنوان اولین شکست پاپ بندیکت شانزدهم ثبت کردند. و عجیب تر این بود که الکسی دوم با وجود پیغام ها و چراغ سبزهای پاپ بندیکت شانزدهم برای آمدن به مسکو حاضر به دعوت او به روسیه نشد.

آن روز ایگور ویشانوف متصدی امور روابط خارجی پاتریاک مسکو گوشزد کرد که سفر بندیکت به مسکو نیز نمی تواند مشکلات گذشته را حل کند بلکه ممکن است موجب دامن زدن به مشکلات تازه ای شود. دستیار دیپلماسی الکسی دوم به صراحت اعلام کرد که بسیاری از مؤمنان در روسیه نسبت به کاتولیک ها بی اعتماد هستند که بخشی از این بی اعتمادی به تلاش های تبلیغاتی واتیکان در سرزمین های شرقی برمی گردد و بخشی دیگر به تصورات برتری بینانه مرکزیت کاتولیک.

پاتریاک مسیحیان ارتدوکس روسیه از واتیکان خواست به تبلیغ دینی کاتولیک ها میان ارتدوکس ها و سایر اقداماتی که در راه نزدیکی کلیساها ایجاد مانع کرده، خاتمه دهند. بعد از این نیز الکسی دوم به مناسبت های مختلف، واتیکان را به تغییر سیاست خارجی اش ترغیب کرد او در دیدار با کاردینال راجر اتشگاره نایب رئیس انجمن کاردینال های واتیکان گفت: فکر می کنم این امر حائز اهمیت است که فعالیت نهادهای کلیسای کاتولیک در کشور روسیه و کشورهای مشترک المنافع آن به تبلیغ دینی میان ارتدوکس ها تبدیل نشود. او در این دیدار کلیسای کاتولیک رم را به عملیات تبشیری در سرزمین هایی متهم کرد که اکثریت جمعیت آن را ارتدوکس ها و مسلمانان تشکیل داده اند. اما واتیکان در پاسخ این اظهارات الکسی دوم کل ماجرا را تکذیب و اظهار داشت که مبلغان کاتولیک در این کشور صرفاً پاسخگوی نیاز معنوی کاتولیک ها هستند .

● از تضاد سیاسی تا تقابل ایدئولوژیک

نکته قابل تأمل ارتباط معناداری است که میان مذاکرات طولانی و بدون نتیجه دیپلمات های روسیه و غرب با مذاکرات کش دار روحانیون اسقف های روسیه با سران واتیکان وجود دارد. هر دو طرف از بهبود روابط و تنش زدایی سخن می گویند اما در عمل هیچ اتفاق روشنی رخ نمی دهد. به نظر می آید سیاست و انگیزه های سیاسی زیر پوست همه مناسبات دو سوی جهان مسیحیت خزیده است. درست همان روزهایی که دیمیتری مدودف پس از انتخاب به عنوان رهبر روسیه به خبرنگاران مسیحی تبار ایتالیا اعلام می کرد: «روسیه و واتیکان باید روابط دیپلماتیک خود را در سطح سفارتخانه های دو کشور تقویت کنند» سراسقف ارتدوکس روسیه به صورت بی پروا سیاست توسعه گرایی واتیکان را به چالش می کشید. آنچه روشن است دامنه تضادهای ایدئولوژیک میان روسیه ارتدوکس با اروپای واتیکان هم عمیق تر و هم ریشه دارتر از اختلاف مسکو با پایتخت های اروپایی است.

رد پای این تقابل را حتی می توان در دوران تزارها جست وجو کرد. بنابراین حتی اگر برای آینده روابط سیاسی غرب با روسیه چشم انداز روشنی به دست بیاید مشخص نیست تنش حاکم بر روابط میان واتیکان و ارتدوکس های روسیه برطرف شود زیرا در این رشته از اختلاف پای یک ادعای بزرگ در میان است اختلافی که در آن کلیسای ارتدوکس روسیه، کاتولیک های رم را در کرسی اتهام تغییر مذهب می نشاند اتهامی که تجربه تاریخ نشان داده که به سادگی از ذهن ها و مناسبات ملت ها پاک نمی شود.

مدتی پاپ بندیکت شانزدهم به ظاهر از سیاست گسترش گرایی دوره پاپ سابق فاصله گرفت اما او به دلیل تفکر سنت گرایانه خویش حاضر نشد تفسیر و تلقی اش از تقدم پاپی در جهان مسیحیت را کنار بگذارد. بر پایه این برداشت که در قالب یک مانیفست توسط کمیسیون الهیاتی تدوین گردیده رم جایگاه نخست شرعی کلیسا را در میان مقر قسطنطنیه، اسکندریه، انطاکیه وبیت المقدس دارد، بنابراین اسقف رم (پاپ) نسبت به سایر پاتریاک ها تقدم دارد. حتی کاتولیک ها در کمیسیون مشترک با گروهی از ارتدوکس ها که به منظور بهبود شکاف یک هزار ساله میان کلیساهای کاتولیک و ارتدکس فعالیت می کنند توافقنامه ای را امضا کردند که بر پایه آن پاپ نسبت به تمام اسقفها برتری و تقدم دارد.

اما این توافق نه تنها بر روی کاغذ ماند بلکه بدبینی های پاتریاک ها را شدیدتر کرد زیرا بلافاصله پس از انتشار متن توافقات، دستیاران آلکسی دوم در بیانیه ای رسمی اعلام کردند که هیچ کدام از مقام های صلاحیت دار ارتدوکس ها در این کمیسیون حضور نداشته اند.

البته به این نکته دیگر نمایندگان کلیساهای ارتدوکس اصرار کرده اند که مسئله تقدم و رهبری مسیحیان با آن که از اهمیت برخوردار است اما در سطح کلیسای جهانی این جایگاه نمی تواند از تقدم برخوردار باشد. نماینده کلیسای ارتدوکس روسیه در اروپا در این باره می گوید: این مسئله برای پاتریاک مسکو سازش ناپذیر بود و حتی تأکید کرده بود که هدف از گفت وگوی الهیاتی، مصالحه در این رابطه نیست بلکه هدف آن درک حقیقی و شناخت تقدم است. تأکید می کند که از دیدگاه ما و به لحاظ تاریخی جایگاه اسقف رم در کلیسای مسیحیت تنها احترام آمیز بوده که این امر دربرگیرنده اختیار قانونی نمی باشد. بدین معنا که اختیارات قانونی پاپ نباید هرگز در مورد تمام کلیساهای مسیحی مورد استفاده قرار می گرفت.

به این صورت دامنه اختلاف ها میان دو جبهه جهان مسیحیت در دو سال اخیر اوج گرفت در این مرحله حتی برخی از اسقف های اعظم مبادرت به میانجیگری کردند از جمله اسقف اعظم چریسوستوموس رهبر ارتدوکس های قبرس اما این میانجیگری ها نیز راه به جایی نبرد و درهای کلیسا های ارتدوکس روسیه هنوز به روی مقام اول کاتولیک ها بسته مانده است.