غرق شدن برخی از جنبشهای اسلامی در مشكلات مربوط به یك سرزمین از جهان اسلام یكی از وجوه بارز پدیدهٔ اقلیم گرایی است. از آنجایی كه اكثریّت كسانی كه در این جنبشها حضور دارند به سرزمینی خاص مربوط می شوند لهذا فعّالیتهای جنبش نیز به طور كامل در جهت رفع مشكلات همان سرزمین شكل می گیرد. و این درحالی است كه ساكنان دیگر اقالیم جهان اسلام از مشكلاتی مشابه رنج می برند. بی توجّهی جنبشهای مذكور به مسائل و معضلات اقالیم دیگر موجب ناخشنودی مسلمانان آن مناطق می گردد و گاه نیز غرق شدن در مشكلات خود و بی توجهی به وضعیّت دیگران را – به اعتبار آنكه این جنبشها از جمله مراكز فعّال اسلامی هستند – اقدامی ناپسند تلقّی می كنند.

فعّالیت سیاسی اسلامی در داخل خود با مشكلات پیچیده ای همچون مشكل گسترش و موجودیّت روبرو است... اوضاع نابسامان حاكم بر مسلمانان، در دوره های تاریك برای آنان وضعیّتی پدید آورده كه در درون خود با موانع و حصارهایی مواجه شده كه سبب جدایی ایشان از یكدیگر می گردد. لذا هر قطعه ای از سرزمین اسلامی برای خود از شخصیّت، منافع، دیدگاهها، مشكلات و راه حلهای خاصّی قائل است. بعید نیست كه دامن زدن به چنین ذهنیّتی یكی از عواملی باشد كه مخالفان جریان اسلامی از آن برای محدود ساختن و محاصره كردن فعّالیت اسلامی كمك می گیرند... تا آنجا كه امروزه احساس می كنیم فعّالیت اسلامی از تكاپو افتاده است... از این رو لازم است ما با آرامش و طمأنینه به بررسی این پدیده بپردازیم و راه حلّ خردمندانه ای برای این معضل بیابیم. پدیده «شخصیّت اقلیمی» آن است كه افراد یك اقلیم خاص جغرافیایی با ویژگیهای تاریخی و اجتماعی معیّن، دارای گرایشها و احساسات مشابه و خاصی هستند كه در شكل گیری شخصیّت و روابط انسانی آنها اثر عمیقی بر جای می گذارد. اگر یك موضعگیری با ویژگیهای مذكور سازگار باشد پیامدهای مثبت به دنبال دارد و اگر ناسازگار باشد پیامدهای آن منفی خواهد شد... این اثر مثبت یا منفی چندان عمق می یابد كه مانند حلقه ای مستحكم پیرامون افراد یك منطقه را می گیرد و آنان را از احساسات و تمایلات دیگر افراد جدا می سازد... این مسأله آنچنان شدّت می یابد كه شخصیّت ساكنان هر منطقه و اقلیم با شخصیّت مردمان اقالیم دیگر تفاوت فراوان می یابد و مبنای روابط بر جدایی از یكدیگر قرار می گیرد و همكاری و برقراری روابط تنها در صورتی رخ می دهد كه حادثه ای خاص و فوق العاده رخ بدهد و آنان را به یكدیگر پیوند دهد.

●استعمار و موجودیّت سیاسی

انگیزه های سیاسی و برساختهٔ استعمار كافر نیز این فاصله ها را به شكل جدی تر و آشكارتری رسمیّت بخشید... و با ایجاد موجودیّتها و نظامهای سیاسی، هر اقلیم را به یك موجودیّت مستقل كه دارای قومیّت، رنگ و سرزمین خاصی است تبدیل ساخت. لذا ما مشاهده می كنیم كه در اثر این بازی استعماری، ویژگیهای مذكور عمق و تنوّع بیشتری یافته و احساس جدایی را میان ساكنان مناطق مختلف افزایش داده است.

... بدین ترتیب فعّالیت اسلامی كه با ایدهٔ تغییر وضع موجود شكل گرفته بود با حساسیتهای برخاسته از پدیدهٔ اقلیم گرایی روبرو شد؛ فعّالیت اسلامی در یك كشور در مواجهه با فعّالیت اسلامی كشور دیگر – تحت تأثیر همین حس منطقه گرایی – از زاویهٔ رهبری جدا و سرزمین مستقل برخورد كرد و طرفداران هر جنبش با این استدلال كه نمی توان در امور دیگران دخالت نمود از گسترش فعّالیت اسلامی كشور دیگر در كشور خود جلوگیری نمودند. چنان كه گویی یك حكومت مستقل قصد دارد در امور داخلی یك حكومت مستقل دیگر دخالت كند.

طبیعتاً در چنین جوی فعّالیتهای اسلامی به نهادها و قالبهای محدودی تبدیل می گردد كه هر یك بر استقلال و جدایی خود از نهادهای دیگر تأكید دارد و حاضر نیست گامی به سوی وحدت بردارد... لذا اگر یكی از فعّالیتهای اسلامی در داخل مرزهای سرزمین خود پیروزی و موفّقیتی كسب كند حسّاسیت خاصّ اقلیمی مانع از آن می شود كه فعّالیتهای اسلامی دیگر را نیز به سوی آن پیروزی هدایت نماید. چرا كه شخصیّت و هویّت اقلیمی، مرزها و افقها را چنان ترسیم كرده كه قابل نادیده گرفتن نیستند... بدین ترتیب عملیات تجزیهٔ حركتهای اسلامی آغاز شد. اینها برخی از مشكلاتی بود كه فعّالیت اسلامی در اثر پیدایش پدیدهٔ اقلیم گرایی با آن روبرو است؛ حال باید دیدكه چه راه حلّی برای این مسأله می توان ارائه داد؟

●اقلیم گرایی، عامل تضعیف و تناقض آفرینی

... چه بسا برخی شعارِ از میان برداشتن مرزها و خصوصیات اقلیمی را مطرح نموده و بر این عقیده باشند كه باید همهٔ مسلمانان به دنبال حركت اسلامی واحدی باشند و از طریق احساسات كلّی و فرا اقلیمی گرایشهای مذكور را مهار گردانند...

ولی به اعتقاد ما چنین طرح سهل الوصولی برای رفع این معضل چیزی جز یك ساده لوحی دور از واقع نیست. زیرا ویژگیهایی كه موجب جدا شدن مسلمانان و سرزمینهای اسلامی از یكدیگر شده است یك پدیدهٔ سطحی و روبنایی نیست بلكه از جمله اموری به شمار می آید كه ریشه در واقعیات روزمرهٔ زندگی دارد... از این رو ما نمی توانیم در برنامهٔ عملی خود آن را به كلّی نادیده بگیریم و برای آنكه بتوانیم طرحی واقع گرا و عملی ارائه دهیم باید پیامدهای این پدیده را در نظر داشته باشم.

بنابراین گاه ممكن است واقعیّت عملی ما را بر آن دارد تا برای ارائهٔ راه حلهای واقعگرایانهٔ اسلامی برای رفع مشكلات عمومی و خصوصی انسان مسلمان از همین ویژگیهای ذاتی استفاده كنیم... لذا اگر مشكلات روزمرهٔ انسان مسلمان به گونه ای قابل فهم و لمس برای او مطرح گردد، بهتر می تواند راه حل عملی آنها را بیابد. زیرا برخورداری از خصوصیات مشترك به انسانها امكان می دهد كه به صورت حقیقی نسبت به واقعیّت موجود نگاه كنند و همین تعامل، نقش بزرگی در دستیابی به نتایج عملی بزرگتر و عمیقتر دارد.

پس از طیّ این مرحله است كه می توان رابطهٔ این خصوصیّات را با محور اصلی مشكلات نشان داد و تأثیر عمیق آنها را بر زندگی مسلمانان دیگر ترسیم نمود تا بدین وسیله روشن گردد كه گرایش به اصل جدا انگاری اقالیم اسلامی از یكدیگر تا چه اندازه موجب ضعف و سستی جهان اسلام گشته است... و راه حلهای كوچك و اقلیمی برای حل مشكل بزرگ مسلمانان نه تنها به رفع مشكل كمك نمی كند. بلكه باتسكین موقّت آن سبب می گردد تا در آینده، دردهای قدیم با دردهای جدیدی در هم آمیزند و با هم سر برآودند. بنابراین اقلیم گرایی به جای آنكه حركت و فعّالیت مسلمانان را تقویت كند تضعیف می نماید. زیرا كسانی كه برای شكست دادن امّت اسلامی برنامه ریزی می كنند از این جدایی – ناشی از اقلیم گرایی – برای دامن زدن به اختلافات و تناقضهای داخلی سرزمینهای مختلف استفاده كرده و با طرح مشكلات و به بازی گرفتن سرزمینهای مذكور فرصت دستیابی به پایگاه و مبنای مشترك فعّالیت را از مسلمانان می گیرند.

●ملّی گرایی یا اسلامگرایی؛ مشكلِ تربیتی

با دامن زدن به خصوصیّات اقلیمی و عدم بهره برداری از این خصوصیات برای پرداختن به مشكل اساسی مسلمانان، به جای اسلامگرایی، ملّی گرایی در ذهن و روح مسلمانان ریشه می دواند و اسلامیّت به عنوان عامل درجه دوم در جنبش تلقّی می گردد به گونه ای كه میهن به عنوان چارچوب واقعی و اصیلی مطرح می شود كه عقیده و نظام در داخل آن معنی پیدا می كند و هر كس باید در چارچوب وطن خود به دنبال عقیده و تأسیس حكومت باشد... و این حالتی است كه در تربیت اسلامی فرد و جامعه، اسلامی آثار منفی بر جای می گذارد. زیرا از دیدگاه تربیت اسلامی، مرزهای قراردادی تنها در حدودی كه مصلحت اسلام اقتضا می كند از واقعیّت قانونی برخوردارند و در نهایت امر باید آنها را از میان برداشت، احساس می كنیم یكی از بزرگترین خطراتی كه جنبش اسلامی معاصر را تهدید می كند همین است كه در برابر وضعیتی كه معادلات مصالح استعماری و ملحد پدید آورده تسلیم گردد. زیرا قبول این وضع موجب پیدایش جنبشهای اسلامی بسته و محدودی می شود كه قادر نیستند گستردگی و امتداد اسلام را در افقهای پهناور درك كنند و به همین سبب در كلاف سر در گم قضایای كوچك و مملو از تناقضات نفس گیر و پیچیدگیهای روانی و عملی به دام می افتند.