تولد 200 سالگی مارکس

تولد 200 سالگی مارکس پنجم ماه مه امسال مارکس دویست ساله شد در جای جای دنیا مردم یاد او را گرامی داشتند در مقاه زیر در این باره بیشتر بخوانید

سالگرد صدسالگی انقلاب اکتبر، در میان ناباوری دولت - شرکت های بزرگ، سال گذشته در سرتاسر جهان برگزار شد. انقلاب اکتبر نخستین انقلاب اجتماعی بود که به تغییر شکل سیاسی محدود نماند و هدف اش «رهایی کل بشر» بود. برخلاف انقلاب های دیگر، انقلاب 1917 فقط به تغییر ساختار و توزیع قدرت سیاسی خلاصه نشد و ساختار پایه ای روال های اقتصادی و اجتماعی را از اساس دگرگون کرد. این انقلاب را تجسم و تحقق ایده های رهایی بخش کارل مارکس می دانند: چه مارکس فیلسوف و اقتصاددان، چه مارکس مبارز و انقلابی. پنجم ماه مه امسال کارل مارکس دویست ساله شد. سالگرد دویست سالگی مارکس را نیز جوانان مستقل در سراسر جهان گرامی داشتند. فارغ از اینکه چقدر باید سالگردها را جدی گرفت، ناگفته پیداست ماجرای سالگرد مارکس با بقیه سالگردها فرق دارد. سال گذشته بود که رائول پک در فیلم «مارکس جوان» شبح او را احضار و سینمای مسلط و جریان اصلی را غافلگیر کرد. انگار پرده سینما به مردم جهان از حضور یا بازگشت مارکس و مارکسیسم به عرصه عمومی خبر می داد. برای بسیاری از کسانی که سقوط دیوار برلین را دیده اند سوال است که آیا هنوز هم مارکسیست وجود دارد؟ مگر بنیادگرایان بازار آزادی انقراض کمونیست ها را اعلام نکرده بودند؟ اما مقارن با این سالگردها جریان مارکسیسم دوباره در فرانسه و بسیاری از کشورهای جهان، از آمریکای لاتین تا خاورمیانه، و از همه مهم تر در ایالات متحده آمریکا ظهور کرده است. آیا نظم مسلط جهانی با تمام زیرمجموعه ها و شبکه های محلی اش باید از دویست سالگی کارل مارکس بترسد؟

نطفه این بازگشت در بحران مالی سال 2008 بسته شد: میلیون ها آمریکایی خانه های خود را از دست دادند و حباب بحران مسکن ترکید و نتایج ویرانگرش مستقیم و غیرمستقیم بر زندگی میلیاردها نفر در سراسر جهان اثر گذاشت. دولت ها نیز باید میلیاردها دلار از جیب مردم برمی داشتند و در شبکه اقتصادی خود تزریق می کردند تا جلوی فروپاشی نظام اقتصادی جهانی گرفته شود. آرمان شهر بازار آزاد و سرمایه داری جهانی به ویران شهری بدل شد که تا امروز ادامه دارد. در اعتراض به تمرکز ثروت در دست اقلیتی کوچک جنبش «اشغال وال استریت» شکل گرفت، با شعار معروف «ما ۹۹ درصدیم». با اینکه روشن نبود ماجرا به کجا ختم می شود زمزمه بلندی در دنیا به راه افتاد که سرمایه داری در آستانه فروپاشی است. اگرچه تقریباً یک دهه از آن روزها می گذرد و سرمایه داری هنوز از هم نپاشیده، لیکن نقد مارکس بر سرمایه داری بار دیگر بر سر زبان ها افتاد. مارکس، از اولین انقلابیون سوسیالیست، به نمادی فرهنگی برای مبارزه با سرمایه داری بدل و کارکرد اصلی آثارش احیاء شد: نقد سرمایه داری. این آثار جوانان اروپایی و آمریکایی و ساکنان خاورمیانه را از لحاظ نظری علیه نابرابری های غیرقابل تحمل اقتصادی و اجتماعی مسلح می کند. هرچند نقش مارکس در نقد سرمایه داری صرفاً به تشخیص نابرابری ها خلاصه نمی شود، بلکه به تبیین اساس و بنیان این نابرابری ها برمی گردد: تضادهای طبقاتی که بخشی از زندگی روزمره است. مارکس از خلال نقد خود نتایجی عملی برای دگرگونی سیاست و اقتصاد می گیرد که بازگشت او را معنادارتر می کند.

شاید ظهور گروهی از جوانان آمریکایی که راه شناخت و تغییر جامعه را در ایده ها و آرای مارکس جستجو می کنند، بهترین نمونه از بازگشت مارکس و سوسیالیسم در جهان باشد. مارکسیسم در خاک آمریکا؟ در خاک پلیس جهان و کشوری که عرف و قاعده در آن مخالفت با کمونیسم و مارکسیسم بوده و هست؟ بله. برای مثال، به گزارش لوموند اعضای «سازمان سوسیالیست های دموکرات آمریکا» (DSA) در دو سال اخیر چهاربرابر شده و از مرز ۳۲ هزار نفر گذشته اند. سن متوسط اعضای این سازمان از ۶۸ سال (در ۲۰۱۳) امروز به ۳۳ سال رسیده است. این سازمان پیش تر جبهه چپ حزب دموکرات را نمایندگی می کرد و به همین جهت چندان رادیکال نبود. ولی به گزارش لوموند، به تازگی جوانان مبارزی به این سازمان پیوسته اند که با لحنی انتقادی تر نسبت به قبلی ها، مدعی خوانشی مارکسیستی از وقایع جامعه آمریکا و جهان اند و صراحتاً و بی هیچ تردیدی خود را سوسیالیست می نامند و از مارکسیسمی رادیکال سخن می گویند. ناگفته پیداست این علاقه در پی بحران بزرگ نولیبرالیسم در سال ۲۰۰۸ به وجود آمد. به گفته نانسی فریزر، فیلسوف آمریکایی، اگر نسل جوان امروزی به مارکسیسم روی آورده، دلایلی کاملاً متفاوت با دلایل نسل های قبلی دارد: «این نسل بی ثباتی و بدهی را تجربه کرده است . مارکسیسم و سوسیالیسم امکان اندیشیدن به این نابرابری ها را به این جوانان می دهد. رؤیای آمریکایی، در حقیقت، برای متولدین سال های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ شدیداً ترک خورده است. درآمد آنها به طور میانگین ۲۰ درصد کمتر از درآمد والدینشان در همان سن است، و بیش از نیمی از آنها به میزان قابل توجهی زیر بار بدهی و قرض کمر خم کرده اند». ذکر این مهم ضروری است که آنچه فریزر از وضعیت جامعه آمریکایی به درستی توصیف می کند، فرق چندانی با مابقی جهان، از اروپا تا خاورمیانه، ندارد. از حضور پررنگ مبارزان چپ در ناآرامی ها و اعتراضات اخیر در فرانسه تا نمونه چشم گیر و گسترده تر آن در مراسم روز کارگر در اول ماه مه در سرتاسر جهان: از شهرهای مهم اروپا تا شهرهای بزرگ خاورمیانه. امروز مارکس از گذشته برای نسل جدید متفکران، نظریه پردازان، فعالان و جنبش های سیاسی و اجتماعی به جا مانده تا برای مبارزه علیه وضع موجود مجهز باشند.

در برابر گاردی که دولت های جهان، از کوچک و بزرگ، علیه احیای مارکسیسم و «بازگشت به مارکس» بسته اند، هستند سیاست مداران و دولت هایی که راه میانه را در مواجهه با این واقعیت پیشنهاد می دهند. هرچند تجربه نشان داده میانه روها در حفظ وضع موجود به شدت تندرو و افراطی هستند و هرگاه از راه میانه سخن می گویند، می کوشند از هرگونه تغییری جلوگیری کنند و این امر اساسا با جهان مارکسی در تضاد است. فرانک والتر اشتاین مایر، رئیس جمهور آلمان، که اثرات «بازگشت مارکس» را کاملا متوجه شده، به مناسبت دویستمین سالگرد مارکس خطاب به مردم کشورش گفت: «آلمانی ها باید نه مارکس را بیش از اندازه بزرگ کنند و نه آن را از تاریخ خود بیرون کنند. نه باید از او ترسید و نه اینکه از او مجسمه طلا ساخت». مع الوصف، اکنون پس از تقریباً چهار دهه ترکتازی، وعده های آرمان شهری بنیادگرایان بازار آزادی به چنان ویران شهری بدل شده که دیگر گریزی از بازگشت به مارکس دویست ساله نیست. فارغ از هرگونه نتیجه آنی یا طولانی، سازماندهی مجدد قرائت مارکسیستی پاسخ ناگزیر به وضع موجود است.