انقلاب اکتبر و جنبش کارگری ایران

در مقاله زیر به بررسی نقش انقلاب اکتبر ١٩١٧ روسیه, در تاریخ نگاری و همچنین نقش آن در جنبش کارگری پرداخته ایم در ادامه بخوانید

وضع جنبش کارگران اروپا پیش از انقلاب اکتبر ١٩١٧ در روسیه

انقلاب اکتبر پیشینه ای دارد که باید هم از نظر عینی و هم به لحاظ ذهنی بررسی و روشن شود این انقلاب کارگری بر کدام بسترهای تاریخی شکل گرفت. خاستگاه جنبش طبقه کارگر به مثابه یک نیروی اجتماعی کشور انگلستان است، زیرا این جنبش زاییده مناسبات سرمایه داری است و پیشرفته ترین نوع این مناسبات در قرن نوزدهم و در انگلستان پدید آمد. انقلاب صنعتی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم در انگلستان شکل گرفت و طبیعی بود که این انقلاب جنبش کارگری را به عنوان پیامد خود پدید آورد. این جنبش تشکل هایی را به وجود آورد که کلوب، باشگاه یا انجمن نامیده می شدند، تشکل هایی که با همان سرعتِ رشد انقلاب صنعتی گسترش می یافتند و خواسته های کارگری را از طبقات حاکم طلب می کردند. گسترش سریع دامنه این تشکل ها حکومت انگلستان را مجبور کرد تشکل کارگری را ممنوع کند. به این ترتیب، در سال ١٧٩٩ مجلس انگلستان با تصویب قانون ایجاد هرگونه تشکل کارگری را ممنوع کرد. پس از تجربه ناکام و بی ثمر «ماشین شکنی» بود که کارگران انگلستان به تدریج به این فکر افتادند که همان گونه که سرمایه داران از تشکل سراسری خود یعنی دولت برخوردارند کارگران نیز باید با سازمان یابی سراسری، اعتصاب، مبارزه متحدانه و متشکل خود خواست هایشان را به دست آورند.

نطفه اتحادیه های کارگری و تلاش برای سراسری کردن آنها به این صورت بسته شد. کارگران خواستار لغو قانون منع تشکل شدند و از دولت خواستند سازمان یابی کارگران را به رسمیت بشناسد. به این ترتیب، بر اثر مبارزات کارگران انگلستان، در سال ١٨٢٤ قانونی تصویب شد که تشکل کارگری را به رسمیت می شناخت، و در پی آن اتحادیه های کارگری – که عمدتا حرفه ای بودند – یکی پس از دیگری تشکیل شدند.

مهم ترین اقدام اتحادیه های کارگری برای رسیدن به خواست های کارگران اعتصاب بود، یعنی در عرصه اقتصادی با هدف حفظ سطح دستمزدها با کارفرمایان مبارزه می کردند، زیرا سرمایه داران مدام در پی کاهش سطح دستمزد کارگران بودند و کارگران نیز برای مقاومت وسیله ای جز اتحاد و اعتصاب نداشتند. اما این مبارزه جنبه صرفا اقتصادی داشت و مبارزه صرفا اقتصادی نیز در نهایت به زیان کارگران تمام می شد، زیرا نیاز سرمایه داران را در جایگزینی کارگر با ماشین تشدید می کرد که خود باعث تشدید بی کاری می شد. علت دیگرِ عبور کارگران از اعتصاب صرفا اقتصادی و ورود به مبارزه سیاسی این بود که اگرچه کارگران با اعتصاب خود کارفرما را مجبور به اجرای خواسته هایشان می کردند، اما همین که اعتصاب تمام می شد کارفرما دوباره به حالت اول باز می گشت و به قول و قرارهایش پشت پا می زد، زیرا قانونی وجود نداشت که او را موظف به اجرای تعهداتش کند.

مجموع این عوامل باعث شد که کارگران از عرصه اقتصاد وارد قلمرو سیاست شوند. بنابراین ورود کارگران به مبارزه سیاسی در چارچوب قانون و برای حضور در پارلمان اجتناب ناپذیر بود. اما در این میان مانعی وجود داشت؛ کارگران برای فرستادن نماینده خود به مجلس باید حق رأی می داشتند، درحالی که در آن زمان کارگر انگلیسی از این حق برخوردار نبود. چنین بود که جنبشی شکل گرفت معروف به جنبش چارتیسم (Chartism). اوج جنبش چارتیسم دهه ٤٠ قرن نوزدهم بود. اما این جنبش به هیچ یک از خواست هایش نرسید. بعدها در دهه ٦٠ قرن نوزدهم بود که بخش رفرمیست بورژوازی که منافع سرمایه داری انگلستان را در گرو اصلاحات می دید بیشتر خواست های چارتیست ها را برآورده کرد. اما پیش از آن، یعنی در دهه ٥٠، جنبش چارتیستی رو به افول گذاشته و جای خودش را به جنبش اتحادیه ای داده بود، جنبشی که مهم ترین دستاورد اقتصادی اش برای طبقه کارگر تحقق ٩ ساعت کار روزانه در اواخر دهه ٥٠ بود.

اما ویژگی مهم جنبش اتحادیه ای انگلستان در دهه های ٥٠ و ٦٠ قرن نوزدهم دخالت در سیاست بین المللی بود. در آن برهه زمانی سه رویداد سیاسی با ابعاد جهانی هم زمان در ایتالیا، آمریکا و لهستان در جریان بود: جنبش اتحاد و یکپارچگی ایتالیا به رهبری گاریبالدی و ماتسینی، جنبش ضدبرده داری آمریکا به رهبری آبراهام لینکلن، و مبارزه مردم لهستان برای رهایی از یوغ روسیه تزاری. اتحادیه های کارگری در این هر سه رویداد سیاسی دخالت کردند. این تشکل ها جدا از اینکه برای حفظ دستمزدها و کاهش ساعت کار مبارزه می کردند، در این زمینه های سیاسی نیز با کارگران کشورهای دیگر مبارزه متحد و همبسته ای را پیش می بردند. جریان حاکم بر جنبش چارتیستی طرفداری از دموکراسی سیاسی بود.

اما در این جنبش جناحی نیز وجود داشت که برای دموکراسی اجتماعی یعنی سوسیالیسم مبارزه می کرد. این گرایش ضدسرمایه داری در جنبش اتحادیه ای نیز وجود داشت، هرچند نه به شدت و پیگیری جناح چپ چارتیسم. همین گرایش ضدسرمایه داری در جنبش اتحادیه ای بود که مارکس را به ارتقای جنبش اتحادیه ای به یک جنبش سازمان یافته ضدسرمایه داری امیدوار کرده بود. و چنین بود که وقتی در سال ١٨٦٤ فعالان جنبش اتحادیه ای از کشورهای انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا و لهستان از مارکس برای شرکت در نشستی با موضوع مبارزه با سلطه روسیه تزاری بر لهستان دعوت کردند او پذیرفت و در این همایش شرکت کرد، همایشی که به بنیان گذاری انترناسیونال اول انجامید که درواقع ادامه گرایش ضدسرمایه داری جنبش چارتیست ها در مقیاسی بین المللی بود.

انترناسیونال اول از سال ١٨٦٤ تا ١٨٧٢ به مدت هشت سال توانست حرکت های بسیاری را، هم در زمینه اقتصادی و هم در زمینه سیاسی، سازمان دهد و جنبش اتحادیه ای را به سطح جنبش ضدسرمایه داری ارتقا دهد و، مهم تر از آن، بر اساس شعار «رهایی طبقه کارگر به نیروی خودِ این طبقه» این جنبش را متکی به خود کند. اما شکست کمون پاریس در سال ١٨٧١ – کمونی که در جریان آن کارگران پاریس توانستند برای دو ماه قدرت سیاسی را به چنگ آورند - رهبران اتحادیه های کارگری انگلستان را به هراس و عقب نشینی و درنهایت پیوستن به بورژوازی لیبرال واداشت. از اینجا به بعد، یعنی پس از شکست کمون پاریس، شاهد افت انترناسیونال اول هستیم، و به این ترتیب جنبش اتحادیه های حرفه ای انگلستان، که برای هشت سال به سطح یک جنبش سازمان یافته و سرمایه ستیز ارتقا یافته بود، به علت ضعف های تاریخی خود راه افول و پیوستن به بورژوازی لیبرال را پیمود.

پس از شکست کمون پاریس و تعطیل انترناسیونال اول شاهد سیری هستیم که در تداوم خود و از طریق حلقه واسط حزب سوسیال دموکرات آلمان به دگردیسی و استحاله کامل جنبش ضدسرمایه داری طبقه کارگر می انجامد، به این معنی که از یک سو کمونیسم مارکس به ایدئولوژی مارکسیسم تبدیل می شود و، از سوی دیگر، چیزی به نام «جنبش کمونیستی» و «حزب کمونیست» (که در آن زمان «سوسیال دموکراسی» نامیده می شد) بر فراز سر جنبش کارگری قرار می گیرد، و سرانجام اینکه به نام نظام سوسیالیستی و کمونیستی افق و چشم اندازی برای طبقه کارگر تعیین می شود که چیزی جز سرمایه داری دولتی نیست. تا آنجا که به جنبه نظریِ انقلاب اکتبر مربوط می شود، این انقلاب ادامه همین سیر است، سیری که نظریه پردازان اصلی آن به ترتیب عبارتند از انگلس، کائوتسکی، پلخانف و سرانجام لنین.

انقلاب اکتبر ١٩١٧ در روسیه

پیش از کمونیسم مارکس، انواع و اقسام کمونیسم و سوسیالیسم در برخی از جوامع اروپایی مطرح شده بود، از فئودالی و بورژوایی و خرده بورژوایی گرفته تا یوتوپیایی و ناکجاآبادی. این جنبش ها بیان آمال و آرمان های اقشار و طبقات غیرکارگری در پوشش دفاع از کارگران بودند، اقشار و طبقاتی که می کوشیدند ایده ها و اهداف خود را از طریق جنبش کارگری در جامعه پیاده کنند. تفاوت و تمایز کمونیسم مارکس با این جنبش ها در این بود که نمی خواست ایده خاصی (مثلا نظرات مارکس) را به درون جنبش کارگری ببرد بلکه، برعکس، موجودیت و هویت و دیدگاه های خود را از این جنبش می گرفت. مارکس می گفت کمونیست ها اصول خود را از دل اصول خودِ دنیا بیرون می کشند و به کارگران نمی گویند «مبارزه خود را رها کنید؛ اصول مبارزه را ما به شما می دهیم». کمونیست ها فقط آنچه را که طبقه کارگر انجام می دهد به او نشان می دهند و لزوم این خودآگاهی را برای رهایی کارگران به نیروی خود گوشزد می کنند.

بازهم به زبان خود مارکس، جنبش کارگری پراکسیس «درخودِ» طبقه کارگر است، پراکسیسی که با «برای خود» (خودآگاه)شدن کمونیستی می شود.

به این معنا، به نظر مارکس، هر کارگری یک کمونیست «درخود» و هر کمونیستی یک کارگر «برای خود» است. جوهر این کمونیسم، همان گونه که پیش تر اشاره کردم، رهایی کارگران به نیروی خود آنها بود.

اما پس از مارکس، کمونیسم او به مارکسیسم و نظریه ای تبدیل شد که باید به درون جنبش کارگری برده می شد و این جنبش به قالب آن در می آمد و درواقع نجات خود را از آن طلب می کرد. این نظریه یا نظام فکری را نخست انگلس در کتاب «آنتی دورینگ» مطرح کرد و نام آن را «جهان بینی مارکسیستی» گذاشت. به نظر انگلس، مارکسیسم علمی است که از سه جزء فلسفه و اقتصاد و سیاست تشکیل شده است. سپس کائوتسکی در «برنامه اِرفورت» گفت این علم مستقل از مبارزه طبقاتی کارگران به وجود می آید، محصول افکار دانشوران بورژواست و باید از بیرون به درون جنبش کارگری برده شود، تا از تلفیق آن با این جنبش حزب سوسیال دموکرات به وجود آید. لنین در کتاب «چه باید کرد؟» این نظریه کائوتسکی را به تفصیل و در جزئیات شرح داد و آن را به مبنای تشکیل حزب سوسیال دموکرات روسیه تبدیل کرد. پیش از او، پلخانف با طرح مباحث فلسفی بر اساس نظرات انگلس و فویرباخ، مبنای محکمی به مارکسیسم روسی داده بود.

به این ترتیب، همه چیز برای طرح چیزی به نام «ایدئولوژی سوسیالیستی» آماده شد، ایدئولوژی ای که «حزب کمونیست» باید بر مبنای آن تشکیل می شد که به نوبه خود با به دست گرفتن قدرت سیاسی باید اصول ایدئولوژی سوسیالیستی را در جامعه پیاده می کرد. روشن است که در اینجا با سیری یکسره متفاوت از جنبش کارگری در انگلستان روبه رو هستیم؛ در آنجا تشکلی از دل خود جنبش کارگری بیرون می آید و سپس ارتقا می یابد و در هیئت انترناسیونال اول به تشکل ضدسرمایه داری تبدیل می شود، که تبلور مادی مبارزه برای رهایی کارگران به نیروی خود آنهاست، اما در اینجا حزبی بر اساس نظریه ای بیرون از جنبش کارگری به وجود می آید و با تکیه بر جنبش کارگری و به عنوان منجی آنان قدرت سیاسی را به دست می گیرد تا اصول یک ایدئولوژی را در جامعه پیاده کند. پیداست که سیر دوم محصول دگردیسی و استحاله و درواقع پسرفت سیر اول است. آنچه که در سیر نخست پشت سر گذاشته شده و نفی شده بود، یعنی آویزان شدن طبقه کارگر به این یا آن ایدئولوژی و مبارزه فرقه ای و توطئه گرانه «انقلابیون حرفه ای» برای پیاده کردن اصول ایدئولوژیک، در سیر دوم احیا می شود. به این ترتیب، نتیجه دگردیسی کمونیسم مارکس، ایدئولوژیک کردن و حزبی کردن (یا فرقه ای کردن) جنبش کارگری روسیه بود.

نکته مهم دیگر اینکه اگرچه در ظاهر حزب بلشویک قرار بود با سرمایه داری مبارزه کند اما اگر به جزئیات نقد لنین بر سرمایه داری توجه کنیم، می بینیم که نظریه او شکل دیگری از سرمایه داری یعنی سرمایه داری دولتی را فرمول بندی می کند، فرمولی که فقط نام سوسیالیسم را بر خود دارد. لنین بر این عقیده بود که محور و اساس سرمایه داری بازار است؛ اگر بازار را از میان برداریم و «دولت کارگری» را به جای آن بگذاریم به سوسیالیسم دست پیدا کرده ایم. درحالی که ، همان گونه که دیدیم، شوروی با آنکه در حکومت ٧٠ساله خود بازار را از میان برداشت، اما از آنجا که کارگران بازهم مجبور بودند نیروی کار خود را (به جای بخش خصوصی به دولت) بفروشند از درون همان سرمایه داری دولتی سرانجام مناسبات بازار بیرون زد و این حکومت و اقمار آن را به صورت انفجاری از هم پاشاند.

بنابراین انقلاب اکتبر، انقلابی کارگری که به ویژه بر اثر جنگ جهانی اول پیش تر طومار استبداد تزاری را در هم پیچیده بود، زیر سلطه جریانی سیاسی قرار گرفت که محصول پسرفت کمونیسم مارکس بود و سه مشخصه مهم داشت: ایدئولوژیک کردن جنبش کارگری؛ حزبی کردن آن؛ و نشاندن سرمایه داری دولتی به جای سرمایه داری خصوصی به نام و زیر پوشش سوسیالیسم. درواقع آنچه لنین از آن به عنوان «دیکتاتوری پرولتاریا» نام می بُرد چیزی جز دیکتاتوری حزب بلشویک نبود. عاملی که طبقه کارگر روسیه را به عرصه سیاست آورد تضادهای درونی نظام سرمایه داری و به ویژه بحران خاص جنگ جهانی اول بود، منتها از آنجا که این طبقه نتوانست روی پای خودش بایستد، رهبری بلشویک ها را پذیرفت و به عامل اجرای سیاست های آنها تبدیل شد. البته این فرایند بدون مقاومت و مبارزه کارگران عملی نشد و حزب بلشویک درنهایت پس از پشت سرگذاشتن وقایعی چون قیام کرونشتات و سرکوب اپوزیسیون های کارگری و رفرم «نپ» (سیاست نوین اقتصادی) توانست قدرت و سلطه خود را تثبیت کند.

اما واقعیت این است که جنبش کارگری روسیه نیز افقی متمایز و مجزا از افق حزب بلشویک نداشت. تشکل هایی نیز که این جنبش به نام «ساویت» ایجاد کرد (که در فارسی به نادرستی به «شورا» ترجمه شده است) نه تشکل های ضدسرمایه داری بلکه تشکل های نمایندگان احزاب سیاسی (به طور مشخص سه حزب «انقلابیون سوسیالیست»، منشویک ها و بلشویک ها) بودند که بعدا اکثریت آنها تبدیل به ابزار دست بلشویک ها برای رسیدن به قدرت سیاسی شدند. حزب بلشویک خود حزب کوچکی بود که به قول لنین باید از طریق «تسمه نقاله» ها به توده کارگران وصل می شد. این تسمه نقاله ها همان تشکل های کارگری روسیه بودند: اتحادیه های کارگری، ساویت ها و کمیته های کارخانه. با تکیه بر همین تشکل ها بود که حزب بلشویک به قدرت رسید، اما همین که به قدرت رسید آنها را یکی یکی منحل و در بوروکراسی عظیم دولتی و دیکتاتوری حزب بلشویک مستحیل کرد. با این همه و به رغم تمام این نقاط ضعف تاریخی، انقلاب اکتبر دستاوردی تاریخی بود و باید تحقق می یافت تا همچون آینه جامعه روسیه و به ویژه طبقه کارگر این کشور را به خودِ او نشان دهد.

تأثیر انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران

در ایران سرمایه داری از بالا شکل گرفت و همچون سرمایه داری انگلستان خودپو و از پایین نبود. دولت های ایران در اوایل قرن بیستم عمدتا زیر سلطه روسیه تزاری بودند، اما انگلستان با حمایت از بورژوازی (ضمن حفظ رابطه با نیروهای ماقبل سرمایه داری) به تدریج سلطه خود را بر این حکومت ها تثبیت کرد. البته فروپاشی تزاریسم و سپس پیروزی انقلاب اکتبر در ازمیان رفتن قدرت روسیه تزاری در ایران و جایگزینی آن با سلطه انگلستان نقش تعیین کننده ای داشت. پیش از قرن بیستم نیز کشورهای استعماری دیگر در ایران حضور داشتند، اما در آن مقطع (مقطع انقلاب مشروطیت و پس از آن) قدرت های فائقه خارجی در ایران روسیه تزاری و انگلستان بودند. پشتوانه خارجی اصلی حکومت های ارتجاعی قاجاریه روسیه تزاری بود. انگلستان اما سیاست ماهرانه تر و زیرکانه تری داشت و خودش را با اپوزیسیون مشروطه خواه همسو می کرد، زیرا می خواست مناسبات بورژوایی در ایران رشد کند. بنابراین به تبع قدرت و حمایت انگلستان بورژوازی ایران نیز رشد کرد. یعنی سرمایه داری از بالا بسط داده شد و بدیهی است که بین سرمایه داری ای که از اعماق جامعه بیرون می آید و بر اثر انقلاب صنعتی رشد می کند با سرمایه داری ارتجاعی - بوروکراتیکی که از بالا و به دست یک قدرت استعمارگر به وجود می آید تفاوت زیادی وجود دارد. به همین دلیل، جنبش کارگری به صورتی که در انگلستان شکل گرفت، در ایران پا نگرفت. جمع های ضعیفی به صورت محافل کارگری وجود داشتند که بعدها به تدریج به اتحادیه های کارگری تبدیل شدند که رفته رفته تحت تأثیر فضای ناشی از انقلاب اکتبر گسترش یافتند.

اولین کسانی که با انقلاب اکتبر آشنا شدند و ایده های آن را با خود به ایران آوردند کارگران مهاجری بودند که برای کار به مناطق نفت خیز باکو می رفتند. درواقع نطفه جمع ها و اتحادیه های کارگری با واردشدن افکار سوسیال دموکراتیک و سپس بلشویکی از سوی کارگران نفتی باکو بسته شد. تشکل هایی که تا قبل از انقلاب اکتبر در فاصله ١٩٠٥ تا ١٩١٧ شکل گرفتند، بیشتر تحت تأثیر اندیشه سوسیال دموکرات ها بودند منتها پس از پیروزی انقلاب اکتبر فضا کاملا تغییر کرد و «حزب عدالت» شکل گرفت که در کنگره دوم به «حزب کمونیست» (یا آن گونه که بنیان گذارانش می گفتند «فرقه کمونیست») تغییر نام داد و الگوی آن همان حزب بلشویک بود. از اینجا به بعد شاهد تأثیر انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران هستیم. رضاشاه حزب کمونیست و دیگر گروه های چپ را، از جمله گروه ارانی، سرکوب کرد. دو سال بعد از شهریور ١٣٢٠ و سقوط رضاشاه «حزب توده» شکل گرفت که اول حزبی سوسیال دموکرات به رهبری سلیمان میرزا اسکندری بود ولی بعدها خودش را کاملا با الگوی حزب بلشویک منطبق کرد به طوری که تمام دستورات را از شوروی می گرفت. حزب توده مجرای انتقال شکل دگردیسی یافته کمونیسم مارکس در شکل عریان و یکسره سرکوبگرانه آن یعنی بلشویسم استالینی بود. این شکلِ آشکارا سرکوبگرانه و به تمامی سرمایه دارانه علاوه بر همه معایبی که در مورد حزب بلشویک لنینی به آنها اشاره کردم، عیب دیگری هم داشت و آن تلاش برای گوش به فرمان کردن و وابسته کردن مطلق جنبش کارگری ایران به حکومت شوروی بود، تا حدی که این حزب در پوشش عوام فریبانه «انترناسیونالیسم پرولتری» کارگران وابسته به خود را به خیابان ها می آورد و آنها را وامی داشت که از دولت ایران بخواهند امتیاز نفت شمال را به شوروی بدهد. به این ترتیب، در کنار ایدئولوژیک کردن و فرقه ای کردن جنبش اجتماعی طبقه کارگر ایران، یکی دیگر از تأثیرات منفی انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری در ایران تبدیل کارگران به پیاده نظام «ضدامپریالیستی» اردوگاه شوروی در مبارزه برای تقسیم مناطق تحت نفوذ و تسویه حساب با دولت انگلستان و سپس دولت آمریکا بود.

بی تردید انقلاب اکتبر به عنوان پدیده ای اجتماعی تأثیرات مثبت هم بر جنبش کارگری ایران داشت. این انقلاب طبقه کارگر ایران را وارد عرصه سیاست کرد و باعث شد کارگران به سازمان یابی خویش بپردازند. همچنین این باور را در کارگران تقویت کرد که طبقه کارگر می تواند با حکومت های سرمایه داری مبارزه کند و آنها را به زیر بکشد. درواقع انقلاب اکتبر بر جنبش کارگری ایران تأثیری دوگانه داشت. از یک سو این جنبش را سیاسی کرد و تشکل یابی را در آن رواج داد و از سوی دیگر آن را به بند ایدئولوژی و حزب سیاسی و بدین سان تلاش برای برپایی سرمایه داری دولتی در پوشش سوسیالیسم کشاند.

به دنبال تحولات و انشعاباتی که در اردوگاه کشورهای مارکسیستی و لنینیستی صورت گرفت و چین از شوروی جدا شد، در ایران نیز انشعابی در حزب توده صورت گرفت و «سازمان انقلابی حزب توده» از آن جدا شد. پس از آن نیز چپ در ایران خود را به شکل جنبش چریکی نشان داد که بیشتر از چپِ کشورهای آمریکای لاتین و انقلابیونی چون فیدل کاسترو و چه گوارا تأثیر می گرفت. سپس مشی چریکی به نقد کشیده شد و از دل این نقد سازمان ها و احزاب دیگر بیرون آمدند. این سازمان ها و احزاب نیز همچون حزب کمونیست و حزب توده هیچ کدام نقدی بر مارکسیسم و لنینیسم نداشتند. به رغم اختلافات درونی که در جنبش چپ به وجود آمد، همه اجزای این جنبش در مورد وفاداری به مارکسیسم و لنینیسم اتفاق نظر داشتند و دارند و خود را ادامه دهنده راه انقلاب اکتبر می دانستند و می دانند. درواقع آنها همه فرایند ایدئولوژیک شدن کمونیسم مارکس و حزبی شدن جنبش اجتماعی طبقه کارگر ایران را ادامه دادند که همچنان شاهد آن هستیم.

درمجموع و به عنوان کلام آخر باید گفت انقلاب اکتبر در کنار تأثیرهای مثبتی که بر جنبش کارگری ایران داشت، با ایدئولوژیک کردن و حزبی کردن و به این ترتیب آویزان ساختن این جنبش به ایدئولوژی و احزاب سیاسیِ غیرکارگری آن را بیش ازپیش با نیروی رهایی بخش خود بیگانه کرد. ایدئولوژی و حزب سیاسیِ زاییده آن ایدئولوژی – اعم از راست و چپ - طبقه کارگر را ضعیف و ناتوان می خواهد تا این طبقه نجات خود را از آن ایدئولوژی و آن حزب سیاسی طلب کند. طبقه کارگر چنانچه بخواهد از پس سرمایه داری برآید باید دست رد بر سینه هرگونه ایدئولوژی و هرگونه حزب سیاسی بزند و با اتکا به نیروی خویش خود را به صورت شورایی سازمان دهد. همان گونه که جنبش روشنگری در قرن هجدهم به انسان آموخت که جرئت اندیشیدن به خود دهد، تجربه انقلاب اکتبر نیز این درس اساسی را به کارگران ایران و جهان می دهد: جرئت کنیم و روی پای خود بایستیم!