بازی ترامپ

هفته ای نمی گذرد, مگر آنکه صحبت ها, توئیت ها, دستورها و حتی رفتارهایش تیتر یک رسانه ها می شود فعالان سیاسی و اجتماعی و حتی مقامات رسمی آمریکا, با بسیاری از تصمیم هایش مخالفت می کنند و همزمان این زمزمه نیز در دهان ها می چرخد که او یک بیزینس من است و روش معامله را خوب می داند

این زمزمه، البته خوش بینانه و ضمناً متکی به این منطق است که او استراتژی پیش بینی ناپذیری را دنبال می کند؛ منطقی که شاهد آن، صحبت های ترامپ در ستایش پیش بینی ناپذیری است.

او آوریل سال گذشته در این باره گفت: «به عنوان یک ملت، ما باید بیشتر پیش بینی ناپذیر باشیم. ما کاملاً قابل پیش بینی هستیم. همه چیز را به آنها می گوییم. نیروی نظامی می فرستیم، می گوییم. چیز دیگری می فرستیم، کنفرانس خبری داریم. باید غیرقابل پیش بینی باشیم و از همین الان باید پیش بینی ناپذیر باشیم. اگر من رئیس جمهور شوم، داعش خواهد رفت. آنها بسیار سریع خواهند رفت. آنها بسیار بسیار سریع خواهند رفت.»

این گمانه زنی و شاهدیابی، البته پربیراه هم نیست. بسیاری از تحلیلگران در روزهای اخیر به این موضوع پرداخته اند که دونالد ترامپ، هوشمندانه و از روی آگاهی، تصمیم هایی می گیرد تا پیش بینی ناپذیر جلوه کند و به مدد آن، در سیاست خارجی موفق شود.

این گمانه وقتی تقویت می شود که بسیاری رفتار او را در سیاست خارجی مبتنی بر تئوری های دوران جنگ سرد می دانند و می گویند ترامپ در حال اجرای استراتژی «مرد دیوانه» است؛ استراتژی ای که سنگ بنای آن، پیش بینی ناپذیری و پذیرش انجام هر اقدامی از سوی کشور است تا رقیب سیاسی باور کند که هر گزینه دور از ذهنی، اکنون روی میز قرار دارد.

دیوانگی عاقلانه

استفاده از استراتژی «مرد دیوانه» (Madman Theory) در سیاست خارجی عموماً به ریچارد نیکسون، سی وهفتمین رئیس جمهور آمریکا طی سال های 1969 تا 1974، نسبت داده می شود. او تنها رئیس جمهور آمریکا بود که مجبور به استعفا شد و طی دوران ریاست جمهوری با مشکلات متعددی مثل بحران نفتی 1973 و رسوایی واترگیت دست وپنجه نرم کرد.

استراتژی «مرد دیوانه» در دوران او مبتنی بر رویکردی ساده بود: به وجود آوردن این باور در میان رهبران شوروی سابق که رفتار آمریکا ممکن است غیرمنطقی و شدیداً پیش بینی ناپذیر باشد. تئوری بیان می کرد که در این صورت، رهبران شوروی از بیم مقابله به مثل، دست به تحریک آمریکا نخواهند زد.

هری باب رابینز هالدمن، رئیس ستاد ریاست جمهوری در آن زمان، اینگونه به نقل تئوری از زبان نیکسون می پردازد: باب، من به آن تئوری مرد دیوانه می گویم. می خواهم ویتنامی های شمال باور کنند که به نقطه ای رسیده ام که ممکن است برای توقف جنگ هر کاری انجام دهم.

ما فقط باید آنها را به این جمله برسانیم: «محض رضای خدا، شما می دانید که نیکسون درباره کمونیسم وسواس دارد. ما نمی توانیم وقتی او عصبانی است مهارش کنیم، آن هم وقتی که دست او روی دکمه هسته ای است. هو شی مین شخصاً دو روز بعد در پاریس خواهد بود و برای صلح التماس خواهد کرد.» برای باورپذیر کردن استفاده از استراتژی، نیکسون باید نشان می داد که آماده هر کاری است.

کتاب «شبح هسته ای نیکسون» (Nixon’s Nuclear Specter)، جزئیات بیشتری را درباره استراتژی نیکسون و کیسینجر و نیز اقدامات صورت گرفته در جهت باورپذیری و اجرای آن به دست می دهد. برای این کار، مجموعه ای از عملیات ها در سطح جهانی طی سال 1969 صورت پذیرفت.

به عنوان مثال در اکتبر 1969، بمب افکن های B-52 همراه با کلاهک هسته ای و هدف گیری شوروی سابق به پرواز درآمدند؛ بی آنکه در عمل کاری انجام دهند. هدف از اقدامات این چنین، این بود که دولتمردان شوروی متوجه شوند که نیکسون تا چه اندازه می تواند خطرناک رفتار کند.

معمر قذافی، رهبر پیشین انقلاب لیبی، یک نمونه نه چندان موفق از رهبرانی است که تئوری مرد دیوانه را به کار می گیرند. رفتارهای غیرقابل پیش بینی ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در همین چارچوب قابل توجیه است که از بسیاری جهات موفق ارزیابی می شود.

ریشه های استراتژی «مرد دیوانه» به دوران پیش از نیکسون بازمی گردد و مفاهیم مرتبط با آن، به عناوین مختلف در سیاست خارجی آمریکا تکرار شده و در نتیجه از ادبیات غنی برخوردار است. طی دوران جنگ سرد میان آمریکا و شوروی سابق وضعیتی تحت عنوان «تخریب حتمی متقابل» (Mutual Assured Destruction یا به اصطلاح MAD) مطرح شد که در آن به کارگیری کامل سلاح های هسته ای در صورت جنگ، منجر به نابودی هر دو طرف خواهد شد.

تئوری بازدارندگی (deterrence) در چنین حالتی بیان می کند که افزایش مداوم توان هسته ای دو طرف وضعیتی را به وجود می آورد که هیچ یک در آن خلع سلاح نمی شوند و ضمناً به دلیل تهدید نابودی کامل، به کشور دیگر حمله نمی کنند.

لبه پرتگاه (brinkmanship) اصطلاح دیگری است که در این دوران مطرح می شود. منظور از لبه پرتگاه، جهت دهی بحران به سمت جنگ است تا طرف مقابل وادار به عقب نشینی شود. نکته مهم در این استراتژی، این است که بتوان به هر شکل ممکن از جنگ جلوگیری کرد و ضمناً به اهداف دست یافت؛ نه اینکه عملاً جنگی را کلید زد و به اهداف نرسید.

بازی محبوب در همه جهان

این بازی ها، مکرراً از سوی مقام های دیگر کشورها نیز انجام شده است. معمر قذافی، رهبر پیشین انقلاب لیبی، یک نمونه نه چندان موفق از رهبرانی است که تئوری مرد دیوانه را به کار می گیرند. رفتارهای غیرقابل پیش بینی ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در همین چارچوب قابل توجیه است که از بسیاری جهات موفق ارزیابی می شود.

رهبران کره شمالی، با آگاهی از وضعیت داخلی کشور خود، همزمان که به عنوان یک نظام دیکتاتوری شناخته می شوند، در سیاست خارجی نیز رفتار تهدیدآمیز را در پیش می گیرند که در مقابل بسیاری از قدرت ها و از جمله متحدان آمریکا، کارا به نظر می آید.

در یک نمونه داخلی، که می توان آن را عدم توفیق در «بازی جوجه» (Chicken Game) دانست، محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور سابق کشور، در پایان سال 1385 اعلام کرد ایران ترمز قطار هسته ای را دور انداخته است. این رفتار در نهایت به تحریم و سپس برجام رسید، چراکه ایران برخلاف بسیاری از کشورهای دیگر، صرفاً فناوری هسته ای را با هدف صلح آمیز در نظر داشت.

عبارت «بازی جوجه» در جدال هسته ای، نخستین بار دهه ها قبل از سوی برتراند راسل، فیلسوف بزرگ انگلیسی، به کار گرفته شد. او در فصل سوم کتابی با عنوان «عقل سلیم و جنگ هسته ای» (Common Sense and Nuclear Warfare) می نویسد: «از آنجا که بن بست هسته ای به وضوح ظاهر شده است، دولت های شرق و غرب سیاستی را اتخاذ کرده اند که آقای دالز به آن «لبه پرتگاه» می گوید.

این سیاست از بازی ای اقتباس شده که آن گونه که به من گفته شده، از سوی جوانان منحط صورت می گیرد و به آن «جوجه» می گویند. یک جاده مستقیم طولانی انتخاب می شود که در وسط آن یک خط سفید وجود دارد و دو ماشین بسیار سریع از دو انتها به سمت هم می آیند.

انتظار می رود هر ماشین چرخ های یک سمتش را روی خط سفید نگه دارد. هرچه آنها به هم نزدیک بشوند، تخریب متقابل بیشتر قریب الوقوع خواهد بود. اگر یکی از آنها از خط سفید خارج شود، دیگری داد می زند: جوجه! و فردی که از مسیر خارج شده است، سوژه تحقیر می شود.

وقتی که پسران مسوولیت ناپذیر این بازی را انجام می دهند، به عنوان کاری منحط و غیراخلاقی شناخته می شود؛ گرچه زندگی بازیکنان در معرض ریسک قرار می گیرد. اما وقتی بازی از سوی دولتمردان برجسته انجام می شود، که نه تنها زندگی خود، بلکه زندگی میلیون ها بشر را در معرض ریسک می گذارند، در هر دو طرف فرض می شود که دولتمردان یک طرف از درجات بالای شجاعت و ذکاوت برخوردارند و دولتمردان سمت دیگر شایسته سرزنش هستند.

این، ابزورد (absurd) است. هر دو طرف باید برای چنین بازی ای، که به طرز باور نکردنی ای خطرناک است، سرزنش شوند.» دیدگاه راسل در این نوشته، البته فراتر از مرزهای محاسبات متعارف می رود و چشم انداز اخلاقی جدیدی را مطرح می کند که خارج از موضوع این نوشته است.

یک بازی غیرهمکارانه

در یک تقسیم بندی، بازی ها را می توان به دو نوع همکارانه (cooperative) و غیرهمکارانه (non-cooperative) تقسیم کرد. در بازی های همکارانه، امکان به وجود آمدن ائتلاف ها و قراردادهای لازم الاجرا وجود دارد ولی در بازی های غیرهمکارانه اینگونه نیست.

مفهوم همکاری در این زمینه نه به تمایل طرف های بازی برای تعامل بیشتر، بلکه به معنای قابلیت اجرا به وسیله یک عامل خارجی بازمی گردد و ضمناً فاقد هرگونه قضاوت ارزشی است. در بازی همکارانه، تمرکز بر پیش بینی شکل نتایج نهایی است، درحالی که در نوع غیرهمکارانه، اقدامات بازیگران و تعادل نش مورد بررسی قرار می گیرد.

اما تعادل نش (Nash Equilibrium) چیست؟ تعادل نش حالتی است که با در نظر گرفتن استراتژی های دیگر بازیگران و بدون تغییر در آنها، یک بازیگر نتواند با تغییر استراتژی خود، به نتیجه بهتری برسد. استراتژی «تخریب حتمی متقابل»، که پیشتر گفته شد، شکلی از تعادل نش به شمار می رود. جان نش، ریاضیدان برجسته و برنده نوبل اقتصاد در سال 1994، است که نام او روی این تعادل قرار دارد و مشارکت های اساسی در توسعه نظریه بازی داشته است.

نکته مهم درباره تعادل نش این است که یک حالت بهینه پارتو به شمار نمی رود. به عبارت دیگر از دیدگاه یک ناظر بیرونی، ممکن است حالتی وجود داشته باشد که نتیجه بهتری به دست آید. نکته دیگر این است که در دنیای واقعی و مثال جنگ سرد، ریسک های زیادی وجود دارد تا یک تعادل نش حاصل نشود.

به عنوان مثال اگر مانورها یا تحرکات سیاسی به ویژه در دوران جنگ سرد با یک خطای غیرعمدی در اجرا و اندازه گیری همراه می شد، احتمالاً جنگ جهانی دیگری کلید می خورد که ابعاد آن به مراتب بیش از نمونه های پیشین بود.

همچنین هوشمندی و محاسبه گری هر دو طرف به منظور دستیابی به راه حل نهایی، که همان تعادل نش است، یک شرط ضروری به نظر می رسد. نمونه های متعددی وجود دارد که رهبران سیاسی الزاماً اینگونه رفتار نمی کنند.

اگر این واقعیت که در برخی موارد منافع رهبران سیاسی و طبقه حاکم با اغلب شهروندان همراستا نیست نیز به ماجرا اضافه شود، می توان متوجه شد که در دنیای واقعی چقدر محدودیت وجود دارد. همین ریسک هاست که باعث می شود نتوان ترامپ را نسخه دقیقی از نیکسون دانست، البته اگر نسخه نیکسون را قابل دفاع بدانیم.

تفاوت های دو نسخه

نکته جالبی که به عنوان یک لطیفه می توان متذکر شد، نامه ای است که ریچارد نیکسون حدود 30 سال قبل به دونالد ترامپ نوشت و در آن ضمن اشاره به حضور بسیار خوب او در یک برنامه تلویزیونی گفت که همسرش پیش بینی کرده که اگر ترامپ بخواهد برای ریاست جمهوری کاندیدا شود، برنده خواهد بود.

ترامپ با نشان دادن این نامه در یک برنامه تلویزیونی گفته است که آن را در دفتر خود نصب خواهد کرد. کیسینجر، چهره برجسته دیگر دوران جنگ سرد و همراه نیکسون در تئوری مرد دیوانه، نیز بارها قبل و بعد از انتخابات با نیکسون گفت وگو داشته است.

طبیعتاً از این برخوردها نمی توان نتیجه گرفت که واقعاً ترامپ در حال تکرار نیکسون است. به ویژه آنکه تفاوت های زیادی وجود دارد که بر اساس آنها می توان نتیجه گرفت که ترامپ در مساله به کار بستن تئوری، نمی تواند مسیر نیکسون را ادامه دهد.

شاید مهم ترین تفاوت این باشد که اکنون دیگر خبری از دوقطبی نیست. علاوه بر آنکه آمریکا فاقد جایگاه نسبی آن روزگار است، غول هایی چون چین، هند و مهم تر از همه اتحادیه اروپا سر برآورده اند. آمریکا اکنون نه فقط شوروی، که چند کشور و ناحیه قدرتمند را می بیند و از قضا هیچ یک از آنها موافق ماجراجویی احتمالی ترامپ نخواهند بود.

البته تعادل نش برای حالت های بیش از دو بازیگر وجود دارد ولی با پیش فرض هایی که در شرایط جاری ممکن است محقق نشوند. وجود دشمنی همچون کره شمالی و مهم تر از آن مساله تروریسم در شکل داعش و دیگر گروه های موجود، یکی از پیش فرض ها که همانا هوشمندی حداقلی بازیگران برای تحلیل استراتژی هاست را زیر سوال می برد.

در واقع امر نیز بازیگران امروز، آن قدر متعدد و متنوع هستند که نتوان با اطمینان گفت همه از استراتژی های خود و دیگران آگاهی کافی دارند. تروریسم در نقاط مختلف دنیا و از جمله اروپا به یک مقوله مهم امنیت ملی تبدیل شده که راه حل های متعارف در مواجهه با نیروی نظامی کلاسیک، نمی تواند پاسخگوی آن باشد و ترامپ باید با دشمنانی دست و پنجه نرم کند که «تخریب حتمی مقابل» نه تنها بازدارنده آنها نیست، که می تواند مشوقی نیز به شمار رود.

یک تفاوت مهم دیگر این است که برخلاف آن زمان، به نظر می رسد اقدام های ترامپ با نوعی پوپولیسم آمیخته با ناسیونالیسم آمریکایی همراه است و در نتیجه الزاماً نمی توان آن را یک بازی هوشمندانه دانست. این موضوع که ترامپ نه به عنوان یک سیاستمدار حرفه ای عضو حزب، که در مرتبه اول به عنوان یک فعال اقتصادی شناخته می شود و شخصیتی مثل کیسینجر نیز در کنار او نیست، این گمانه بدبینانه را تقویت می کند که حتی اگر او در حال انجام بازی مرد دیوانه باشد، با قواعد آن آشنا نیست.

شاید بیان دقیق تر و صریح تر این واقعیت را بتوان در مطلبی از واشنگتن پست دید که در آن آمده است: «روی هم رفته، دونالد ترامپ کاملاً متفاوت است. او نیازی ندارد تا با واسطه به وسیله شایعات تلقین کند که رئیس ممکن است کمی دیوانه باشد. همه اغلب اینجوری فکر می کنند.»

ستون نویس دیگری از واشنگتن پست در این باره می نویسد: «در به کارگیری تئوری مرد دیوانه از سوی ترامپ به نظر می رسد «تئوری» کمتر از «مرد دیوانه» وجود داشته باشد.» البته شاید همین واقعیت، از جنبه داخلی بتواند به نقطه قوت ترامپ تبدیل شود.

اگر رفتارهای او متحدان آمریکا را کاهش ندهد، ممکن است در بسیاری از موارد باعث شود کشورهای طرف چانه زنی، بیش از هر زمانی و از جمله زمان نیکسون، بپذیرند که واقعاً با یک تهدید مواجه هستند.

مواردی که گفته شد، بر تفاوت ها تاکید داشت و به نوعی در حمایت از رویکرد بدبینانه در تحلیل رفتار ترامپ بود. اما روی دیگر ماجرا این است که ترامپ در روزهای پس از روی کار آمدن، اقداماتی انجام داده که با وجود تبعات منفی و نکوهش اغلب تحلیلگران و ناظران، بیش از آنکه به یک تخریب واقعی و اساسی منجر شود، توجه فوق العاده افکار را به «پیش بینی ناپذیری» خود معطوف داشته است.

این کار، پیش زمینه اساسی موفقیت در اجرای تئوری مرد دیوانه است؛ البته در نسخه ترامپ. چراکه در نسخه نیکسون، نه مردم و افکار عمومی جهان، که رهبران کشورها هدف بودند.

ایران در بازی ترامپ

نظریه بازی درباره بازی جوجه و دیگر نمونه های مشابه، چارچوبی فراهم می کند که بر اساس آن می توان به استخراج دلالت هایی برای انتخاب استراتژی بهینه پرداخت؛ البته با این توضیح که انتظار تحول مناسبات سیاست خارجی یا نظم جهانی به مدد آشنایی با نظریه بازی (آن گونه که در برخی نوشته ها منعکس می شود) چندان واقع بینانه به نظر نمی آید.

همان طور که بدون آشنایی با نظریه بازی می توان حدس زد، برنده بازی جوجه کسی است که بتواند قبل از بازی اثبات کند که برای هر تصادفی آماده است. اما وقتی یک دولت پیشاپیش درها را به روی خود بسته است، امکان بستن دوباره آنها را از خود گرفته و در نتیجه نمی تواند به طرف مقابل سیگنال مناسب را بدهد.

این اصل اولیه که همکاری و نیز قطع ارتباط باید به صورت متناسب و مرحله ای صورت گیرد، در چنین مواردی نمود می یابد. راه حل دیگر، افزایش ریسک اقدامات است. این استراتژی که در صورت اقدام نسنجیده آمریکا، تمامی پایگاه های آن در منطقه نیز در معرض خطر هستند و این به معنای آغاز یک جنگ منطقه ای خواهد بود، موجب می شود تعادلی شکل گیرد که در آن هم پیمانان منطقه ای نیز به دنبال جلوگیری از جنگ باشند.

در بازی جوجه، اگر این فرض که در صورت تصادف هر دو طرف زیانی مساوی را متحمل می شوند، به این فرض که یکی از طرف ها چندین برابر دیگری متحمل زیان می شود تغییر دهیم، نتیجه نهایی اساساً دچار تغییر خواهد شد.

در این حالت می توان متوجه شد که قدرت نظامی متوازن در دوران جنگ سرد یک شرط اساسی در جلوگیری از جنگ بود و در غیر این صورت، ایجاد تنش های شدید دور از ذهن نیست. البته تجربه نشان داد که پایداری سیاسی و اقتصادی نیز به همان میزان اهمیت دارد وگرنه کشور از درون دچار فروپاشی خواهد شد.

در شرایط فعلی اما به نظر می آید بررسی گزینه جنگ با توجه به اقدامات ترامپ، دور از ذهن است و باید بازی را در حالتی بررسی کرد که گزینه های دیگری همچون تحریم روی میز قرار دارند. دستیابی به برجام، یک اهرم قابل توجه در مقابل بسیاری از گزینه های احتمالی ترامپ است و می تواند مشابه «لبه پرتگاه» درنظر گرفته شود.

نقض برجام از سوی آمریکا، می تواند اقدام متقابل ایران را در پی داشته باشد. این امر زیان تمامی طرف های درگیر از جمله اتحادیه اروپا را در پی خواهد داشت. طبیعتاً برای جلوگیری از چنین وضعیتی، اتحادیه اروپا و دیگر کشورها در جهت تداوم برقراری برجام و جلوگیری از اقدامات ناقض آن عمل خواهند کرد. لذا می توان گفت که با اجرای برجام، عملاً گزینه های ترامپ محدودتر از گذشته هستند.

در کنار برجام، انبوه موارد دیگری قرار دارند که می تواند از سوی رئیس جمهور جدید آمریکا صورت گیرند، اما احتمالاً در چارچوب تئوری مرد دیوانه برای ایران قابل بررسی نخواهند بود، بلکه ممکن است اهداف دیگری برای آنها وجود داشته باشد.

این مقوله که ترامپ به سمت نقض برجام نرفته (برخلاف صحبت های دوران انتخابات)، بلکه اقدام های پرسروصدای زیادی انجام داده که ایران تنها یکی از متاثران آن به شمار می رود، نشان می دهد بازی ترامپ به مراتب گسترده تر از حضور ایران طراحی شده است.

در چنین بازی ای، تحلیل رفتار ترامپ صرفاً بر مبنای یکی از تصمیم ها که ایران نیز یکی از هفت کشور متاثر از آن به شمار می رود، می تواند گمراه کننده باشد. اگرچه ممکن است کمی خوش بینانه به نظر برسد، اما ناسیونالیسم ترامپ را باید بیشتر در چارچوب شعارهای او برای بهبود اقتصاد آمریکا (به زعم ترامپ) تفسیر کرد، تا در برجسته سازی نقش دولت آمریکا در مقابل دولت های متخاصم.

منابع:

1- ویکی پدیا ذیل عنوان Madman Theory

2- vox، مطلب شماره 14165670

3- واشنگتن پست، مطلب با عنوان Donald Trump embraces the risky ‘Madman Theory’ on foreign policy

4- آرشیو امنیت ملی دانشگاه جرج واشنگتن، مطلب Nixon, Kissinger, and the Madman Strategy during Vietnam War

از: رامین فروزنده، نویسنده نشریه