استراتژی سیاسی، نظامی و اقتصادی ژاپن در سال های اخیر به ویژه بعد از جنگ جهانی دوم و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق دچار تغییر و دگرگونی های اساسی شده است؛ یکی از دلایل عمده این تغییرات، ظهور چین و برخورداری کره شمالی از توانایی هسته ای است. بررسی تاریخ گذشته منطقه شمال شرق آسیا حکایت از آن دارد که همواره در این منطقه یکی از دو قدرت چین و ژاپن قدرتمند و مسلط و دیگری ضعیف و تحت سلطه بوده است.

تا قرن نوزدهم چین با تکیه بر منابع سنتی قدرت، نقش برتر را در منطقه ایفا کرده بود و ژاپن تسلط چندانی در منطقه نداشت، اما تحولاتی که با انقلاب میجی سال ۱۸۶۸ در ژاپن آغاز شد در مدت کوتاهی این کشور را به قدرت برتر منطقه مبدل ساخت. این مقطعی بود که چین پس از قرن ها تسلط در سراشیب زوال افتاد و نشانه آشکار زوال چین اشغال این کشور توسط ژاپن بود. گرچه شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم و هزینه های سنگینی که این جنگ تحمیل کرد از قدرت آن بویژه در حوزه نظامی بشدت کاست، اما در دوران بعد از جنگ جهانی دوم این کشور توانست به سرعت خود را بازسازی کند و پایه های مستحکمی برای قدرت خویش بنا نماید. دومین قدرت اقتصادی جهان یعنی چین نیز در دوران پس از جنگ دوم جهانی گرچه بیش از دو دهه به دلیل جنگ های داخلی، شروع انقلاب و بعد از پیروزی انقلاب هم به دلیل انقلاب فرهنگی سرگردان بود، اما از آغاز دوران اصلاحات و سیاست درهای باز به سرعت درصدد کسب قدرت از طریق تولید ثروت برآمده و در این مدت رشد سریع ۹ تا ۱۰ درصد اقتصادی را تجربه کرده که تاکنون در هیچ کشور دیگری محقق نشده است. از سوی دیگر دگرگونی های سیاسی و اجتماعی در کمتر از سه دهه اخیر و افزایش سریع قابلیت های نظامی، چین را به دومین قدرت جهانی مبدل ساخته است.

بنابراین منطقه شمال شرقی آسیا در مقطع فعلی با وضعیتی روبه روست که در طول تاریخ آن سابقه نداشته و آن قدرتمند بودن چین و ژاپن، هر دو در یک زمان است. گرچه چینی ها تمایلی برای به چالش کشیدن هیچ کشوری در عرصه نظامی ندارند و تمرکز خود را فقط و فقط بر توسعه اقتصادی و تلاش برای اعتمادسازی و هضم شدن در جامعه بین الملل قرار داده اند، اما قدرتمند شدن همزمان دو کشور ژاپن و چین مهم ترین عامل را در تغییر محیط امنیتی ژاپن پدید آورده است. محیطی که در آن از قرن نوزدهم تا سال های اخیر همواره این کشور با فاصله ای آشکار از سایرین قدرتمند تر بوده است. در وضعیت فعلی ژاپن آشکارا از افزایش قدرت چین نگران است و به همین لحاظ تئوری تهدید چین در این کشور مورد اقبال نخبگان فکری و سیاسی قرار گرفته است، زیرا افزایش قدرت یک بازیگر برای دیگری به طور خودکار تهدید می آفریند. در چنین شرایطی بازیگر دوم برای پاسخ به تهدید باید بر قدرت خویش بیفزاید، این افزایش قدرت نگرانی بازیگر اول را به بار می آورد و این دور تسلسل ادامه می یابد. اکنون افزایش سریع قدرت چین و به تبع آن، تغییر شرایط برای ژاپن باعث شده این کشور به فکر تغییر محدودیت های قانون اساسی و افزایش توان نظامی خود باشد. حرکت ژاپن در مسیر افزایش توان نظامی به نوبه خود مایه نگرانی چین شده و همین وضعیت شرایط بغرنجی را در روابط دو قدرت آسیایی ایجاد می کند.

شبه جزیره کره و تحولات آن در سال های اخیر نیز از دیگر عوامل پراهمیت در تغییر محیط و بالطبع رویکردهای امنیتی این کشور محسوب می شود. شبه جزیره کره همواره در تحولات سیاسی جایگاه ویژه ای داشته است. به قول هنری کیسینجر، شبه جزیره کره مرکز ثقل بحران های پدید آمده در آسیا در یکصد سال اخیر بوده است. در مقطع فعلی نیز مساله هسته ای کره شمالی علاوه بر آن که بحرانی مزمن را در این منطقه شکل داده باعث شده است تا محیط امنیتی ژاپن تغییر کند و این کشور در مورد امنیت خود دچار نگرانی بیشتری شود. نگرانی ژاپن از هسته ای شدن کره شمالی دو وجه دارد؛ از یک طرف ژاپن بشدت نگران هسته ای بودن کشوری پیش بینی ناپذیر و ایدئولوژیک و متمایل به چین در همسایگی خویش است و از وجهی دیگر ژاپن در نگاهی درازمدت از پیامدهای اتحاد دو کره و تاثیرات منفی آن بر امنیت خویش شدیدا دلهره دارد. ترکیب توانایی هسته ای و نظامی کره شمالی با اقتصاد پیشرفته کره جنوبی (در صورت وحدت دو کره) این کشور را به بازیگری قدرتمند در این منطقه تبدیل خواهد کرد؛ آن هم در شرایطی که ژاپن همواره مواضع تندی در قبال کره شمالی اتخاذ کرده و در پی هر آزمایش موشکی کره شمالی شدیدترین واکنش ها را از خود بروز داده و حتی تهدید به حمله نظامی کرده است. مطالعه و بررسی پیشینه تاریخی و سیاسی منطقه نشان می دهد که هر گونه حرکتی ولو مسائلی از قبیل حضور ۴ ژاپنی در یک جزیره کوچک در دریای زرد باعث واکنش های مختلف سیاسی و اجتماعی و احتمال سفر ملی گرایان چینی به تلافی آن به این مجمع الجزایر می شود. حرکت های خطرناکی که ممکن است در چهلمین سال عادی شدن روابط دیپلماتیک این دو کشور به جای جشن و شادی تبدیل به خشونت و تنش، اختلافات و منازعات بین این دو کشور همسایه شود.