جنبش آزادی بخش، جنبش میهن پرستانه در میان مردم یک کشور بر ضد اشغالگران بیگانه است. در دوران جنگ جهانی دوم در بیشتر کشورهایی که به اشغال آلمان درآمده بود جنبشهای پایداری به وجود آمد که نامدارترین آنها جنبش پایداری فرانسه بود. پس از جنگ ، این گونه سازمانها در سرزمینهای استعمار زده پدید آمدند که هدفشان رهایی ملی از تسلط بیگانه بود. این جنبشها اغلب خود را جنبش آزادی بخش می نامند . از نمونه های عالی این گونه سازمانها جنبش آزادی بخش ملی الجزایر، به رهبری احمد بن بلا بود که درسال۱۹۵۴ به فرانسه اعلان جنگ داد . هم اکنون، پر آوازه ترین جنبش آزادی بخش درجهان، جنبش آزادی بخش مردم فلسطین است.

به طور کلی جنبش آزادی بخش ملی، به نهضتهایی اطلاق می شود که پس از پایان جنگ دوم جهانی، در کشورهای مستعمره و نیمه مستعمره و وابسته در آسیا و آفریقا و آمریکای لاتین با هدف کسب استقلال سیاسی و اقتصادی و براندازی سلطه و نفوذ استعمار و امپریالیسم شروع به فعالیت کردند.

از طرف دیگر این گروه ها و افرادی که به دنبال ایجاد تغییرات سیاسی هستند، اغلب به تروریسم متهم می شوند یا تروریست نام می گیرند . ذکر شد که این گروه ها اغلب خود را جنبشهای آزادی بخش ملی می نامند و طرفداران آنها نیز بر همین عقیده اند . برای نمونه می توان از ارتش آزادی بخش ایرلند و جنبش باسک نام برد. گرچه این گروه ها بسته به شرایط ویژه خود به نوعی ناسیونالیسم عقیده داشته اند ولی همگی در یکی از مراحل حیات خود برچسب تروریست خورده اند. البته جامعه بین الملل تلاشهایی برای تبدیل یک جنبش آزادی بخش به یک نقش آفرین سیاسی مشروع انجام داده است .به عنوان مثال می توان از سازمان آزادی بخش فلسطین نام برد که اکنون در عرصه سیاست بین الملل از بازیگران مورد پذیرش محسوب می شود.

مشاهده می شود که از یک دیدگاه سیاسی عملگرا، جنبش آزادی بخش ملی، مورد پذیرش بازیگران بین المللی است و یا اینکه لااقل، اروپاییان که خود به نوعی در طی جنگ جهانی دوم، در برابر اشغالگری ارتش نازی، مقاومت می کردند، این ایده را پذیرفته بودند . باید این واقعیت را نیز در نظر گرفت که گاه با این مسئله نیز به طور گزینشی برخورد می شود . چنانچه بارها غربیان، جنبشهای به واقع آزادی بخش را جریانی تروریستی نامیده اند و ضمن محکوم کردن آن، با راه اندازی تبلیغات منفی علیه آن دست به تحریم و مقابله با آن نیز زده اند .

● جنبش های آزادی بخش در حقوق بین الملل

نهادهای سیاسی وحقوقی بین المللی نیز به مسئله جنبش های آزادی بخش و تمایز آن با تروریسم توجه کرده اند . این نهادها در عین اینکه تروریسم را محکوم می کنند ولی جنبش های آزادی بخش را به مشروعیت می شناسند .البته واضح است که تشابهاتی بین یک جریان تروریستی و نهضت رهایی بخش وجود دارد، به طوری که کاربرد زور و خشونت و داشتن انگیزه و اهداف سیاسی، از وجوه مشترک این دو است و از این رو ممکن است که جامعه جهانی در تمایز، بین این دو مقوله، گاه دچار اشتباه شود.

مسلم است که تفاوتهای زیادی وجود دارد بین مبارزانی که برای رهایی از استعمار مبارزه می کنند با گروه هایی که بدون هیچ گونه پایبندی به اصول انسانی و اخلاقیات به اعمال و اقدامات تروریستی و ایجاد رعب و وحشت می پردازند. در حالی که تروریست بدون توجه به قوانین بین المللی، دست به ارتکاب جنایات هولناک می زند، ولی مبارزه راه آزادی که خود قربانی رژیمی بیگانه و استعمارگر و غیر قانونی است، برای نیل به رهایی و آزادی مبارزه می کند.

این امر، درسازمان ملل متحد نیز مورد توجه قرار گرفته است. به طوری که مجمع عمومی سازمان ملل با حمایت از این نهضت ها کوشیده است تعریفی منطقی که موجب وجاهت قانونی ومشروعیت آنها در عرصه بین المللی شود، ارائه دهد . بر این اساس،مجمع عمومی سازمان ملل در بسیاری از قطعنامه هایش، با تاکید بر حق خود مختاری، به عنوان یک اصل (ماده۱ بند۲ منشور ملل متحد)، و حق خود مختاری سرزمینهای تحت استعمار، نهضت های آزادی بخش را گروه هایی نامیده است که برای خود مختاری و رهایی از استعمار و اشغال بیگانه و رژیم های نژادپرست، در راه احقاق حق تعیین سرنوشت ملت خود می کوشند (ماده۷۳ منشور ملل متحد).

چنانچه ذکر شد مجمع عمومی سازمان ملل در روند اقدامات خود، همواره بر مشروعیت مبارزه نهضت های آزادی بخش برای کسب استقلال، تاکید کرده است، در حالی که تروریسم را به هر شکل، با هر انگیزه و درتمامی ابعاد محکوم نموده است . این مجمع همواره تلاش داشته است تا حقانیت و مشروعیت کاربرد زور توسط نهضت های آزادی بخش را در۳ حیطه، یعنی نبرد با استعمار، اشغال سرزمین توسط بیگانه و تبعیض نژادی را مورد تاکید قرار دهد.

معتبرترین سند در مورد نفی استعمار، منشور ملل متحد است که فصلهای۱۱ و۱۲ آن به این موضوع اختصاص یافته است . در این حیطه و برای مبارزه با استعمار، کاربرد زور توسط مبارزین راه آزادی، مشروع و موجه تشخیص داده شده است . در حقیقت، بیداری ملل تحت استعمار و آگاهی جامعه جهانی از اینکه استعمارزدایی عامل مهمی در صلح وثبات بین المللی است، موجب شد که ضرورت پایان دادن به استعمار به طور جدی در عرصه بین المللی، مطرح شود.

از آنجایی که اشغال سرزمین توسط بیگانگان یک شیوه استعماری است، کاربرد زور در برابر آن نیز قابل توجیه است. در واقع، اصل عدم مداخله یکی از اصول بنیادی حقوق بین الملل به شمارمی آید وبر اساس آن، هرگونه تهدید یا توسل به زور علیه استقلال سیاسی یک کشور ممنوع است.( ماده۲ بند۴ منشور ملل متحد ) .

بنابراین سلطه خارجی بر یک کشور نوعی تجاوز و جنایت تلقی می شود که امنیت بین المللی را به مخاطره می اندازد . بنابراین مقاومت در برابر تجاوز، مشروع و قانونی است. همچنین مبنای حقوقی مبارزه با آپارتاید و تبعیض نژادی را می توان در مقدمه و برخی مواد منشور ملل متحد (مواد۱۰،۵۶ و۵۷ ) یافت که بر حق برابری و عدم تبعیض نژادی و مذهبی ، به عنوان یکی از حقوق اساسی بشر تاکید دارد. بنابراین برای تحقق یکی از حقوق اساسی بشر، یعنی مقابله با تبعیض نژادی می توان به کاربرد زور متوسل شد .

جایگاه حقوقی نهضت های رهایی بخش ملی در پروتکل شماره یک الحاقی به کنوانسیونهای چهارگانه ژنو(۱۹۴۹ ) نیز قابل بررسی است. این پروتکل، نهضتهای رهایی بخش را به عنوان تابعان حقوق بین الملل و طرف حق و تکلیف شناسایی می کند و توسل آنها به زور را مشروع می داند وعملی تروریستی تلقی نمی کند. در این راستا، پیکار نهضت های رهایی بخش در چارچوب مخاصمات مسلحانه بین المللی طبقه بندی شدند و تابع حقوق جنگ و اصول حقوق جنگ، قرار گرفتند .

● نهضت های آزادی بخش از دیدگاه امام خمینی

از نظر امام ، نهضتهایی رهایی بخش هستند که برای رهایی از چنگال ظالمان و کشورهای استکباری و نظامهای وابسته و ظالم مبارزه می کنند و دراین میان اصل، مبارزه با ظلم است، هرجا که صورت گیرد .

“برای من مکان مطرح نیست، آنچه مطرح است مبارزه بر ضدظلم است ، هرجا بهتر این مبارزه صورت گیرد، آنجا خواهم بود .”

مرز شناخت نهضت آزادی بخش از دید امام، تلاش برای به دست آوردن استقلال و آزادی و مبارزه با ظلم و ستم و قیام برای نجات کشور است . در این مورد می توان به بیانات زیر اشاره کرد:

“شما ای جنبشهای آزادی بخش وای گروه ها ی درخط به دست آوردن استقلال و آزادی به پا خیزید و ملت های خود و ملل اسلامی را هشدار دهید که زیر بار ستم رفتن بدتر و وقیح تر از ستمکاری است.”

“ما به پیروی از اسلام بزرگ از جمیع جهات حمایت می کنیم و از ... هر سازمانی درجهان که برای نجات کشور خویش ، به پا خاسته است پشتیبانی می کنیم .”

مشاهده می شود که هدف ایشان از حمایت از نهضت ها و جنبشهای آزادی بخش ، ترویج اندیشه آزادی وحرمت انسان است و ایشان تلاش برای نجات ملل تحت ستم و مستضعفین را جزئی از وظایف نظام اسلامی می دانستند. همین تاکیدات ایشان باعث گشته است که حمایت از تمامی حرکت های

آزاد ی بخش در زمره اهداف جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد و نمونه بارز آن اصلی است که در قانون اساسی به عنوان بخشی از اصول کلی سیاست خارجی در نظر گرفته شده است . در بند۱۶ ، اصل سوم قانون اساسی بر حمایت از مستضعفان،تاکید شده است همچنین اصل یکصد و پنجاه و چهارم قانون اساسی جمهوری اساسی ایران در این باره می گوید :

“جمهوری اسلامی ایران، سعادت انسان در کل جامعه بشری را آرمان خود می داند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همه مردم جهان می شناسد . بنابراین درعین خودداری کامل از هرگونه دخالت در امور داخلی ملتهای دیگر از مبارزه حق طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت می کند.”

شاخص دیگرنهضتهای آزادی بخش از نظر امام، مبارزه در راه خدا، حق و حقیقت و آزادی است.

“ما از تمام نهضتهای آزادی بخش درسراسر جهان که در راه خدا و حق و حقیقت و آزادی مبارزه می کنند ، پشتیبانی می کنیم .”

همچنین تمامی نهضت ها و گروه هایی که درجهت رسیدن به استقلال و برای رهایی از چنگال ابرقدرتها می جنگند ، از نظر امام، جزءنهضتهای آزادی بخش محسوب شده و مورد حمایت ایشان واقع می شدند . “من بار دیگر پشتیبانی خودم را از تمام نهضت ها و جبهه ها و گروه هایی که برای رهایی از چنگال ابر قدرتهای چ‘ و راست می جنگند اعلام می کنم”.