مقدمه :

در دنیای امروز که عصر ارتباطات و اطلاعات نامیده شده است نمی توان از نقش مهم و سازنده مطبوعات در جریان سازی ها و مدیریت افکار عمومی به عنوان یکی از نقاط قدرتمند و قابل اتکا جوامع غافل بود. نگاهی گذرا به تاریخ جوامع مختلف و روند شکل گیری وقایع مهمی همچون انقلاب های سیاسی واقتصادی، جنگ ها و صلح ها ، شکست ها و پیروزی ها و ... این مطلب را به خوبی بر ما روشن می سازد که مطبوعات بارزترین و ملموس ترین نقش را در بیشتر مواقع به دوش کشیده اند. لذاست که امروزه از آنان به عنوان رکن چهارم دموکراسی یاد می کنند و ضرورت حضور موثر و تکاپوی این مقوله را در جوامع دموکراتیک کاملا مورد توجه قرار می دهند .

جمهوری اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیست. بر طبق آ خرین اعلام معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حال حاضر حدود ۳۵۰۰ عنوان نشریه اعم از روزنامه، هفته نامه ،ماهنامه و ... مجوز نشر دارد که از این تعداد حدود ۲۹۰۰ عنوان در حال انتشار هستند. این آمار حاکی از گستردگی و رشد کمی حوزه مطبوعات در کشورماست که ضرورت واکاوی در عرصه کارکردها وبررسی آسیب های موجود در این حرکت ها را بیش از پیش برای ما روشن می سازد :

مطبوعات از دیروز تا امروز

انتشار روزنامه در ایران قدمتی ۱۷۶ ساله دارد . به بیان دیگر اولین تولد روزنامه در کشورمان در سال ۱۲۵۳ هجری قمری با انتشار روزنامه ای تحت عنوان “ کاغذ اخبار” آغاز شد و تاکنون تاریخ پرفراز ونشیبی را پشت سر گذاشته است. از تدوین اولین قانون در حوزه مطبوعات در ایران نیز بیش از صد سال می گذرد و تا کنون قوانین متعددی در این زمینه تدوین، تصویب و به مرحله اجرا درآمده است . بر همین مبنا اگر نگاهی گذرا به تاریخ انتشار روزنامه و حضور مطبوعات در کشورمان داشته باشیم خواهیم دید که اصحاب رسانه در طول تاریخ ایران زمین همیشه در بیداری و آگاهی مردم نقش مهمی را بر عهده داشته اند و این نقش در برهه هایی از زمان مثل انقلاب مشروطیت آن چنان پررنگ بوده که رکن چهارم مشروطه لقب گرفته و در دوران حکومت پهلوی و آغاز انقلاب اسلامی این روزنامه ها بودند که همیشه همراه و همگام با مردم در شور وهیجان های انقلابی مشارکت داشتند. بررسی تاریخ ۱۷۶ ساله انتشار روزنامه در ایران به خوبی موید این نکته است که روزنامه ها و حرفه روزنامه نگاری از تاریخ ارزشمند در خدمت به مردم برخوردارند و روزنامه نگاران متعهد هیچ گاه از خواسته های مردم و نیازهای جامعه فاصله نگرفته اند و همیشه چشم بینا و گوش شنوای مردم بودند. همین مسئله است که باعث می شود تا یک حس تعامل وصداقت بین رسانه ها و مخاطبانشان ایجاد شود.

مطبوعات و مدیریت افکار عمومی

امروزه مطبوعات بخش مهمی از وظیفه مدیریت و مهندسی افکار عمومی را بر عهده دارند چرا که برای نهادینه کردن هر موضوعی در بطن جامعه ابتدا باید از مطبوعات و رسانه های جمعی شروع کرد. بر همین اساس در دنیای امروزی مطبوعات در جهت دهی به افکار عمومی و هدایت و کنترل جریان های مختلف جامعه نقش مهمی بر عهده دارند و به عنوان پل ارتباطی میان مردم و مسئولان باید ایفاگر رسالت خطیری باشند. از همین رو طهارت و پاکی افکار و اندیشه در کنار مصون ماندن قلم اصحاب رسانه از کینه توزی و دشمنی ها علاوه بر مدیریت صحیح افکار عمومی وشکل دهی به روند حرکتی آن موجب تربیت نسل های مختلف کشور و توده های مردمی خواهد شد که موجبات تسهیل امر آموزش وتربیت در کنار ارگان های مرتبط با این مقوله را نیز فراهم می کند .

ضرورت توجه به کیفیت مطبوعات کشور

از جمله مسائلی که از دیرباز مورد توجه مسئولان و دست اندرکاران فرهنگی کشور بوده است رشد و توسعه مطبوعات و خبرگزاری ها به عنوان یکی از ارکان مهم جوامع دموکراتیک و ایجاد فضا برای فعالیت و رقابت می باشد . اما نباید یک نکته را از یاد برد که میزان بالای مطبوعات منتشر شده به تنهایی نمی تواند حاکی از رشد و توسعه این رکن مهم باشد .

کیفیت داخلی برخی نشریات و روزنامه ها و توجه و نظارت بر محتوای آن از سوی مسئولین ذی ربط نیز مقوله حیاتی ای است که روز به روز بر اهمیت آن افزوده می شود شاید بتوان این گونه اذعان کرد که از ابتدای سال ۱۳۷۶ شرایطی ایجاد شد که طی آن رشد سریع، قارچ گونه و بدون عمق روزنامه ها ونشریات داخلی شدت گرفت و نظارت بر عملکرد این پایگاه های سریع ، تحلیلی و خبر رسانی نیز ضعیف تر شد. همین مسئله بود که مشکلات و اغتشاشات و نظارت بسیاری در فضای فرهنگی و سیاسی کشور را ایجاد کرد و رکن چهارم دموکراسی به محلی برای تجمع و پنهان شدن دشمنان قسم خورده نظام تبدیل شد . اما با هوشیاری رهبر معظم انقلاب واصلاح قوانین مربوطه این موج تا حد زیادی آرام گشت و روز به روز متعادل تر شد. بعد از روی کارآمدن دولت نهم و حاکمیت گفتمان عدالت و بازگشت به آرمان های اصیل انقلاب برفضای سیاسی کشور توجه و بازنگری جدی در عرصه مطبوعات کشور باز هم در اولویت قرار گرفت و بارقه های امید در دل مخاطبان و اصحاب رسانه دوباره روشن شد و اما علی رغم حرکت های موثری که در طول سه سال گذشته صورت گرفت باز هم خلاءهایی محسوس است که همچنان نیازمند برنامه ریزی، اصلاح و تعدیل است . از جمله مهمترین آنها بدین ترتیب است که :

۱) نشریات زرد و یا به عبارتی مطبوعاتی که با استفاده از مطالب بی محتوا و مسائل حاشیه ای به دنبال کسب مخاطب هستند همچنان در فضای مطبوعاتی کشور فعالیت می کنند و بعضا به طرح و ترویج مسائل بی اهمیت و بحث بر انگیز می پردازند و مهمترین پیامدهای این قبیل مطبوعات ترویج مسائل بی اساس و بیهوده و استفاده از فاکتورهای بعضا غیراخلاقی ، اقدام به ترسیم فضاهای غیرواقعی در ذهن خوانندگان و دامن زدن به شایعات در مورد افراد معروف ومشهور جامعه است . برخی از این نشریات نیز با توجه به طیف وسیع خوانندگانش با تحمیل قیمت های بالا و جذب تبلیغات مختلف به بنگاه های اقتصادی تبدیل شده اند . به طور مثال چندی پیش ماهنامه ای با همکاری چند بازیگر مشهور سینما و تلویزیون منتشر گردید که صرفا به آلبوم عکس های جدید از سوپراستارهای سینما تبدیل شده است و بیشتر صفحات آن به معرفی اجناس و کالاهای معروف و گرانقیمت خارجی اختصاص دارد که خرید آنها برای یک خانواده ایرانی با درآمد متوسط غیرممکن می نماید .

۲) تخریب شخصیت ها واستفاده از انتقادهای لجام گسیخته و غیراصولی در مورد عملکرد برخی مسئولین کشور معضل دیگری است که در مطبوعات کشورمان همچنان به چشم می خورد . برخی روزنامه ها و نشریات خصوصا در عرصه سیاست داخلی و مباحث اقتصادی با انتقادهای غیرمستدل و غیر مستند از ارکان مختلف کشور خصوصا قوه مجریه ذهن خوانندگان خود را نسبت به ساختار و بدنه نظام تاریک و مبهم می سازند و از این طریق با سیاه نمایی سعی می کنند تا به مقاصد گروهی و حزبی خود دست یابند . اخلاق مطبوعاتی همچنان در میان برخی از روزنامه نگاران صاحب نام کشور، گمشده ای محسوب می شود و همین باعث شده است تا برخی به خود اجازه دهند تا با تخریب، ترویج سخنان توهین آمیز و گسترش شایعات، مخاطبان را از واقعیت مسائل دور کنند. لذاست که تقوا و صیانت نفس در میان اصحاب رسانه یکی از ملزومات جدی و اولیه کار محسوب می شود. هر چند که از نظارت دقیق ومستمر توسط ارگان های مربوطه نیز در این زمینه نباید غافل شد.

۳) کار روزنامه نگاری به عنوان یک حرفه تخصصی و رشته دانشگاهی از یکسری مقدمات ابتدایی و آداب و اصول مهم برخوردار است که رعایت آن در حین انجام کار لازم و ضروری است . یک روزنامه نگار اگر بخواهد بدون توجه به این موضوعات وارد عرصه مطبوعات شود قطعا به مشکل برمی خورد . آنچه در اینجا لازم به ذکر است این مطلب می باشد که برخی مطبوعات کشور برای در اختیار گرفتن نیرو به این مقوله اهمیت چندانی قائل نیستند و با به کارگیری نیروهای غیرمتخصص و مبتدی هم به بدنه مجموعه خود ضربه می زنند و هم باعث می شوند تا مخاطبان شان سرخورده گردند. این یک اصل مهم فرهنگی است که روزنامه نگاران در زمره افراد متخصص و متعهد باشند و در صورت عدم برخورداری از آموزش و معلومات مربوط به حوزه روزنامه نگاری با شرکت در دوره های آموزش و مطالعه متون تخصصی به رشد و تعالی شخصیت علمی و شغلی خود بپردازند.

نتیجه گیری:

همان طور که اشاره شد اهمیت نقش مطبوعات در جامعه پذیری سیاسی و هدایت افکار عمومی و تربیت انسان ها برهیچ کس پوشیده نیست اما نمی توان و نباید این رکن مهم فرهنگی و سیاسی کشور را به دست فراموشی سپرد . ما هم اکنون نیازمند دگرگونی، تحول و نظارت دقیق و تصویب قوانین جامع در این حوزه هستیم . این مسئله ای است گریزناپذیر و تا زمانی که توجه و اهتمام جدی به این عرصه نداشته باشیم شاهد خسارت هایی خواهیم بود که در سال های قبل گریبانگیر ما شد . سیاستگذاران فرهنگی دولت نهم بایستی هر چه صریح تر و پویاتر در این امر به فعالیت بپردازند والا باید منتظر حوادث ناگواری در این عرصه باشیم.

مرتضی سیدی