بسیاری از آمریکاییان در میانه دهه ۱۹۸۰ نگران این بودند که فشار راست گرایان افراطی به تدریج نهادهای آمریکایی را منحرف می کند. فشار فزاینده راست افراطی این هراس را در بسیاری افراد برانگیخت که ارزش های احترام متقابل و برابری ممکن است در برابر تعصب شدید برای یکپارچگی مذهبی فراموش شوند. در پاسخ به این حس هشدار بود که فیلسوف سیاسی، جان راولز (۲۰۰۲ ـ ۱۹۲۱) تاریخ جمهوری وایمار را به یاد آورد تا بگوید هنگامی که روشنفکران علاقه شان را به پرداختن به موضوعات اضطراری زمانه شان از دست می دهند، ممکن است اوضاع از بد هم بدتر شود. او در کتاب «لیبرالیسم سیاسی» (۱۹۹۳) قصد داشت به چنین موضوع دارای فوریتی بپردازد.

راولز از پیش به خاطر کتاب « نظریه ای درباره عدالت» (۱۹۷۱)، یکی از کتاب های کلاسیک قرن بیستم، شهرت داشت، کتابی که در آن اصول ابتدایی برای یک جامعه عادلانه را تشریح کرده بود. بنا بر استدلال او چنین جامعه ای خودش را به بیشترین آزادی ممکن که با آزادی یکسان برای همه سازگار است، متعهد خواهد کرد و همچنین تنها هنگامی به نابرابری اقتصادی اجازه به وجود آمدن خواهد داد که افرادی که در پایین ترین سطح جامعه قرار دارند، هم از آن نفع ببرند. راولز هرگز اصولی را که در آن اثر مورد بحث قرار داده بود، کنار نگذاشت یا به نحوی عمده آنها را تغییر نداد. او بدیع ترین برساخت فلسفی اش «وضعیت اولیه» ( Original Position) را همچنان قبول داشت. در «وضعیت اولیه» بنا بر تعریف راولز اصول سیاسی بر اساس انتخاب های گروهی از افراد عقلانی به تصور درمی آید که فاقد هر اطلاعاتی در مورد موقعیت شان در جامعه (از لحاظ ثروت، طبقه، نژاد، جنسیت، مذهب و غیره) هستند که باعث سوگیری آنها نسبت به طرحی از این اصول می شود که به نفع موقعیت خود آنهاست. راولز با وجود حضور فزاینده مذهب در زندگی عمومی آمریکاییان، نیاز به این مباحثه را احساس کرد و به تجدیدنظر در اثر بزرگش پرداخت، با این قصد که نشان دهد افراد دارای اعتقادات عمیق مذهبی نیز، برای پذیرفتن اصولی که آزادی و انصاف نسبت به همه را تضمین کند، دلیلی درست در اختیار دارند. ثمرات دهه ها تامل راولز درباره این مسئله به کتاب «لیبرالیسم سیاسی» بدل شد که کمتر از کتاب «نظریه ای درباره عدالت» شهرت دارد، اما برای زمانه خود ما فوریتی حتی بیش از آن دارد، چراکه ما بار دیگر با مسئله یکپارچگی مذهبی و مقابله به مثل روبه رو هستیم.

کتاب «لیبرالیسم سیاسی» راولز همچنین به پرسشی فوری پاسخ می دهد:

ـ آیا ممکن است دموکراسی مشروطه لیبرال که بر اساس ارزش های احترام دوجانبه ساخته شده است، در دنیایی از چندگانگی دینی و سکولار پایدار بماند و حتی به بقای خود ادامه دهد؟ یا به قول خود او «چگونه در چنین وضعیتی امکان دارد جامعه ای عادل و پایدار متشکل از شهروندان آزاد و برابری که عمیقا به وسیله آموزه های دینی، فلسفی و اخلاقی معقول از یکدیگر جدا شده اند، به وجود خود ادامه دهد؟» راولز این پرسش را اینگونه به میان می نهد ـ «چگونه ممکن است» ـ زیرا مطمئن نیست که چنین کاری ممکن باشد. در واقع او در مقدمه ای که به چاپ جلد شمیز کتاب در سال ۱۹۹۶ اضافه کرده است، نگرانی واقعی خود در این مورد را ابراز می کند. او در آنجا می گوید رویدادهای قرن بیستم در مورد سرنوشت عدالت در این دنیا تردیدهایی واقعی را برمی انگیزد، اما اگر این پرسش را نتوان به صورتی تاییدآمیز پاسخ داد، و مردم عمدتا بی اعتنا به اخلاق و خودمدار باشند، آن گاه «ممکن است هم زبان با کانت پرسید آیا زندگی انسان روی زمین ارزشی دارد.» او می گوید، بنابراین ما باید «با این فرض آغاز کنیم که انسان ها آنقدر طبیعت اخلاقی دارند که بتوان آنها را برای رعایت انصاف و احترام به جنبش درآورد.» او با شروع از چنین فرضی سعی می کند شاخصی پذیرفتنی برای پاسخی تاییدآمیز به این پرسش از پایداری سیاسی ایجاد کند.

اصل محوری «نظریه عدالت» در «لیبرالیسم سیاسی» نیز ثابت باقی می ماند، اما مسئله پایداری شکل جدیدی به خود می گیرد. اکنون راولز تاکید می کند که ما نباید سعی کنیم که اصول سیاسی را بر هیچ آموزه ای استوار کنیم، چه آموزه ای متافیزیکی باشد، یا معرفت شناختی یا مذهبی، آموزه هایی که در میان دیدگاه های مذهبی یا سکولار که شهروندان معقول به آنها پایبندند، مورد اختلاف هستند. بنابراین برای مثال ما نباید توصیه کنیم که اصول سیاسی مان را بر ایده «روح نامیرا» یا ایده حقیقت «بدیهی» بنا بگذاریم، زیرا بسیاری از شهروندان چنین نظرات مذهبی یا فلسفی را قبول ندارند. اما به نظر راولز ما می توانیم در مورد اصول سیاسی به شیوه ای ملایم تر استدلال کنیم، با استفاده از برداشت های اخلاقی ای که از آموزه های بحث برانگیز مذهبی جدایی ناپذیر نیستند. اصول سیاسی، با این برداشت، از بقیه معتقدات شهروندان مذهبی یا سکولار جدا نخواهند بود. در عوض آنها حوزه ای از هم پوشانی ها را در میان همه «آموزه های فراگیر» در جامعه متصور ـ دست کم در میان همه افرادی که «معقول» اند ـ تشکیل خواهند داد؛ مقصود راولز از «معقول بودن» گرایش به احترام گذاشتن به شأن همه شهروندان است. هر آموزه مذهبی یا سکولاری این اصول سیاسی و نیز استدلال های اخلاقی مستقلی که زمینه ساز آنهاست، را به عنوان یک بخش یا «معیار» در دیدگاه کلی از زندگی خواهد پذیرفت، گرچه اغلب افراد در این نقطه آنها را با ایده ها و استدلال های عمیق تر متافیزیکی مربوط خواهند کرد. در همین زمان، شهروندان نیز این برداشت سیاسی را به عنوان اساسی بر زندگی با احترام دوجانبه به عقاید یکدیگر مورد قبول قرار خواهند داد. بنابراین حوزه عمومی، حوزه ای است که در آن افراد به هم می پیوندند و با زبان مشترکی سخن می گویند. بخش مهمی از آنچه که ما با این زبان بیان می کنیم این است که ما توافق داریم که به فردی دیگر فضایی به قدرکافی فراخ اعطا کنیم تا بقیه ضروریات درکش از معنای زندگی را دنبال کند. من ایده های راولز را به صورتی انتزاعی توصیف کردم، زیرا در واقع هم آنها بسیار انتزاعی هستند.

راولز اعتقاد داشت که مشارکت فلسفه در سیاست باید به این شیوه انجام شود. مدل های انتزاعی از یک ایده آل به عنوان اهدافی که می توانیم توجه مان را به آنها معطوف کنیم، می تواند بسیار ارزشمند باشند، در هنگامی که سعی می کنیم که جهان را به آن شیوه در آوریم، نه به صورت شیوه فعلی مان یا شیوه ای بدتر از این.

راولز می دانست که به این دلیل کتاب او برای بسیاری از خوانندگان «انتزاعی و غیر این جهانی» به نظر خواهد رسید. اما در مقابل او می گوید «من به خاطر این کار شرمنده نیستم.» او حق داشت که شرمنده نباشد، زیرا اثری را ایجاد کرده بود که نشان می دهد چگونه ارزش های اساسی احترام برابر برای اشخاص می تواند اصول سیاسی قابل عملی را به وجود آورد که به ما کمک کند، بدون سلطه بر یکدیگر و با فضایی فراوان برای خودبیانگری و تعهد شخصی، در جوامعی نایکنواخت و گاه تقسیم شده که امروزه همه انسان ها در آن زندگی می کنند، به خوبی با یکدیگر زندگی کنیم. کتاب «لیبرالیسم سیاسی» بیش از هر اثر مدرن دیگری حامل امید برای انسانیت در دوره آشوب ایدئولوژیک است.

خانم مارتا نوسبام استاد حقوق و اخلاق در دانشگاه شیکاگو است. آخرین کتاب او با عنوان «آزادی وجدان: در دفاع از سنت آمریکایی برابری مذهبی» منتشر شده است.