زمان پیدایش بوروکراسی شاید به قرن ها قبل از ابداع کلمه ی بوروکراسی می رسد. زیرا حکومت های مقتدر در سرزمین های وسیع مانند چینِ باستان، استفاده از سازمان های بزرگ اداری امکان ظهور نمی یافتند. بر این مبنا است که چندین قرن قبل از میلاد در سازمان های اداری چین، رعایت موازین از قبیل انتحاب بر اساس آزمایش، استفاده از آمار و گزارش های کتبی و سلسله مراتب و رعایت شایستگی و … وجود داشته که از بسیاری جهات با بوروکراسی های امروزی شباهت دارد. امّا در این بحث منظور بررسی آن نوع بوروکراسی است که همراه و یا بعد از انقلاب صنعتی در جهان ظاهر شده است و مقارن با پیدایش کلمه ی بوروکراسی است.

واژه ی بوروکراسی را اولین بار شخصی به نام Gournay در سال ۱۷۴۵ میلادی به کاربرده است. او به واژه ی فرانسوی Bureau به معنای میزتحریر یا اداره پسوند Cracy را که به معنی حکومت می باشد، را افزود و واژه ی بوروکراسی را بمعنای حکومت اداری و با حکومت مقامات رسمی اداری است، به کار برد. و بعدها وبر اصطلاح بوروکراسی را به دو معنا به کار برده است :

۱) مجموع مقامات اداری

۲) سازمان های بزرگ رسمی در جامعه ی امروزی.

نظریه ی کلاسیک در مورد بوروکراسی به وسیله ی جامعه شناس آلمانی، ماکس وبر در آغاز این قرن مطرح گردید. ماکس وبر متولد (۱۹۲۰ ـ ۱۸۶۴م) در آلمان زاده شد، در رشته ی حقوق تحصیل کرد و استاد دانشگاه برلین شد و تا پایان عمر یک فرد دانشگاهی باقی ماند. اهمیت نظریه ی وبر در مورد بوروکراسی به حدّی است که معمولاً وقتی از بوروکراسی سخن به میان می آید، نام وبر با آن نیز همراه است.

تئوری بوروکراسی ماکس وبر یک شکل سازمانی جدید را شرح می دهد که آن را در نیمه ی دوم قرن نوزدهم بیان کرد که بر پایه های اندیشه های او درباره ی قدرت و اقتدار استوار است.

وی درصدد توصیف یک سازمان آرمانی برآمد. سازمانی که کاملاً عقلایی بوده و بتواند به حداکثر کارآیی را از عملیاتش حاصل نماید. و تئوری وبر به شدّت تحت تأثیر اخلاق پروتستان قرار گرفت. طبق نظر وبر این نوع شکل سازمانی از یک چهارچوب عقلایی مشتق می شود. موضوع اصلی مدل بوروکراسی وبر استانداردسازی است. در بوروکراسی، ما رفتار افراد بوسیله ی ساختار فرآیندهای استاندارد شده از قبل تعیین می شود.

ویژگی های زیر فلسفه ی بوروکراسی یا سازمان آرمانیIdeal Type)) وبر را شکل می دهد. ولی به خاطر داشته باشید که مدل بوروکراسی وبر به جای این که شرح واقعی از این که یک سازمان چگونه ساختاربندی می شود، باشد یک فرضیه بود. نمونه ی آرمانی لزوماً در واقعیت وجود ندارد. بلکه یک نمونه ی ناب است که بر تأکید بر بعضی از ویژگی های یک پدیده ی اجتماعی معین که لزوماً در هیچ جا در واقعیت وجود ندارد، ساخته شده است. و این یک حالت مطلوب را نشان می دهد. نمونه ی آرمانی مستلزم تشدید روش های نوعی رفتار است و با واقعیت هرگز مطابقت ندارد. به عنوان مثال، نمونه هایی که مولیر در نمایشنامه ی معروف خود از یک خسیس ساخته است. این یک نمونه ی آرمانی است. نمونه ی آرمانی را جامعه شناسان تنها به منظور استفاده در تحقیق می سازند با ساختن آن می توانیم به گونه ای تجربی تعیین کنیم که رفتار عینی تا چه اندازه ای به آن نمونه نزدیک بوده و یا از چه جنبه هایی از آن دور افتاده است.

ویژگی های بوروکراسی وبر

بنا به عقیده ی ماکس وبر سازمان بوروکراسیِ ایده آل، سازمانی است که از پنج اصل اساسی زیر برخوردار باشد.

اصل اول ) رعایت تطابق اصل تخصص با تقسیم کار در استخدام کارکنان

چون سازمان های گسترده و توسعه یافته به خاطر نیل به اهداف سازمانی دارای نقش های متّعدد با شرح وظایف مختلف می باشد و لازمه ی انجام کلیه ی امور سازمانی، داشتن تقسیم کار و همچنین شناختن نقش های سازمانی، نوشتن شرح وظایف و شرایط احراز پست می باشد، از این رو باید برای ایفای نقش مربوطه و اجرای وظایف محوله دارای تخصص کافی و لازم باشد. بوروکراسی یک عقلانیت سنجیده داشت که از تقسیم کار سیستماتیک ناشی می شود.

اصل دوّم ) ایجاد سلسله مراتب ادرای

به خاطر این که در سازمان های بوروکراسی اصل کنترل و نظارت بر روی کارهای متخصصان به طور کامل انجام می پذیرد و از طرفی مسئولین وظائف، نقش ها و اختیارات خود را بر اساس قوانین و مقرّرات وضع شده انجام می دهند، هر عضو تحت مسئولیت و کنترل عضو دیگری قرار می گیرد. و از این رو در برقراری سلسله ی مراتب اداری هر عضو، نسبت به موارد زیر مسئولیّت مستقیم خواهد داشت :

الف) در برابر مقام مافوق

ب) نسبت به تصمیم و اقدام های خویش

ج) در مورد اعمال کارکنان زیر دست خود.

اصل سوم ) تدوین مجموعه های قوانین، آیین نامه ها و مقرّرات سازمانی

در سازمان بوروکراسی، کلیه ی فعالیت های سازمانی می بایست بر اساس مجموعه ای از مقرّرات وقوانین کلّی و عمومی معین و مشخص گردیده و همگی از قوانین و مقرّرات حاصله پیروی کامل می نمایند تا این مقررات و آیین نامه های خاص بر پایه "مذهب اصالت عقل و منطق" سازمانی تدوین گشته، این مقرّرات و آیین نامه های سازمانی مشخص کننده ی مسئولیت ها، وظائف، اختیارات و روابط کارکنان باشد و اعضاء سازمان مؤظفند که کلیه ی فعالیت های خود را بر پایه ی دستورات کتبی مرتب و منظم نموده و آنها را ملاک و معیار خود قرار دهند.

اصل چهارم) رعایت اصول و روابط رسمی در جریانات اداری

در سازمان بوروکراسی وحدت نظر بر آن است که کلیه ی وظائف محوله با بی طرفی کامل به صورت رسمی و غیرخصوصی، دور از محبّت یا بغض انجام می گیرد. اصولاً در این سیستم حریم بی طرفی از اصولی است که تئوری بوروکراسی برای سازمان های جوامع بشری تجویز می نماید.

اصل پنجم) استخدام کارکنان متخصص بنا براصل شایستگی، کاردانی وصلاحیت فنّی

در سازمان بوروکراسی آن فردی که دارای شایستگی، کاردانی و صلاحیت فنی بیشتری است، استحقاق استخدام در سازمان را دارد و می بایستی از متقاضیانِ شغل مورد نظر برای استخدام، آزمایش های به عمل آید و استخدام کارکنان با بکاربردن شیوه ی فوق برپایه ی عقل و منطق استوار باشد.

ویژگی های مثبت بوروکراسی وبر

۱) الگوی بوروکراسی وبر، در درصدد زدون پارتی بازی از سازمان بود، علاوه بر این الگوی بوروکراسی وبر در صدد این بود که فرآیند گزینش افراد را از حالت ذهنی خارج نموده و به آن جنبه ی عینی ببخشد. به عبارت دیگر بوروکراسی با کاهش حمایت و به کارگیری اقربا و خویشاوندان و دیگر اشکال پارتی بازی بوسیله ی تصمیم ـ گیرندگان و جایگزینی معیار صلاحیت شغلی به جای آن و گزینش یا انتخاب کارکنان را عینیت بخشید.

۲) ایده ی دادن امنیت شغلی به کارکنان از طریق دوره ی تصدی دائمی، اگر به روابط تاریخی مدیریت و نیروی کار در ژاپن نگاهی اجمالی بیندازیم، ارزش دوره ی تصدی دائمی روشن تر می گردد. البته انتقادهایی بر این نیز وارد است که در جای خود بحث خواهد شد.

۳) ممکن است قوانین و مقررات محدودیت هایی را روی آنچه شما می توانید انجام دهید، اعمال نماید. امّا قوانین و مقررات ابهام را کاهش داده و یکنواختی اعمال و کارها را افزایش می دهد.

غایتاً سلسله مراتب گر چه ممکن است سلسله مراتب عمودی ابزاری قلمداد شود که فرار از مسئولیت ایجاد می کند، ولی از ویژگی های مثبت آن نباید غافل بود. سلسله مراتب عمودی و سلسله ی پاسخگویی به سؤالات زیر است این که ما مسائل خود را به چه کسی ارجاع دهیم، چه کسی باید تصمیم اتخاذ کند؟ مدیر مافوق از چه میزان اختیاری برخوردار است و بالاخره چه کسی مسئول تصمیمات گرفته شده است؟

بوروکراسی ها بیشتر از حدّ مورد انتقاد قرار گرفته اند، در این بخش انتقادات وارده به بوروکراسی ها را مورد بحث قرار می دهیم.

انتقادهای وارده بر بوروکراسی

البته خود ماکس وبر اولین منتقد بوروکراسی است. ولی براین باور بود که این ساختار اگر چه آدمی را در زندانی آهنین گرفتار می سازد، ولی کارآیی را افزایش می دهد و همچنین کنترل افراطی روی کارکنان اعمال می کند و بوروکراسی ها نسبت به جامعه خیلی قدرتمند شده و تبدیل به هدف می شوند.

اندیشمندان زیادی از جمله مرتون، سلزنیک، استاکر، پیتر بلا، تامسون، سایمون، اتزیونی و گولدنر، انتقاداتی در مورد بوروکراسی داشته اند که در مورد آنها بحث خواهیم کرد.

مرتون

طبق نظریه ی مرتون، یک علّت اساسی شکست بوروکراسی این بود که اهداف تمایل به جانشین شدن سریع دارند. و وفاداری افراطی نسبت به قوانین و مقررات را در پی دارند، به نظر او قوانین که برای تسهیل در تحقق اهداف وضع می شوند، خود بیش از اهداف مورد تأکید و توجه قرار می گیرند. به نحوی که جابجایی هدف صورت می گیرد. و از این دست دادن اثر بخشی سازمانی را موجب می شود و علاوه بر این اعضای سازمان سعی می کنند قوانین رسمی و رویه هایی را به کار گیرند، که غیرمناسب با موقعیت می باشد و به تبع آن اعضاءِ کورکورانه تصمیمات و اقدامات تکراری را که از قبل اتّخاذ کرده اند را بدون توجه به این که شرایط تغییر کرده است را مکرّراً بکار می گیرند. پس می توان چنین گفت که رسمیّت بیش از حدّ بوروکراسی ها در خصوص واکنش نسبت به تغییر شرایط مشکلاتی را به وجود خواهد آورد.

سلزنیک

سلزنیک هم از جمله منتقدین بوروکراسی می باشد که پدیده ی بهینه ی فرعی را در بوروکراسی ها کشف کرد. یعنی تفویض اختیار و تخصّص گرایی که باعث بوجودآمدن واحدهای فرعی سازمان می شود که اهداف هر واحد فرعی نسبت به اهداف واحدهای دیگر در اولویت قرار می گیرند. ماحصل تعارض اهداف بین واحدهای سازمانی تقدم پیدا کردن واحدهای فرعی به اهداف سازمانی است و انتقاد دیگر سلزنیک مربوط به وجود ساختار غیررسمی و نقش گروه های غیررسمی می باشدکه در نظریه ی بوروکراسی وبر نادیده گرفته شده است.

برنز و استاکر مشاهده کردند که سازمان های بوروکراتیک در مقابل تغییر مقاومت می کند و یک نوع انعطاف ناپذیری بوجود می آید که اعضای چنین سازمانی هایی به طور دائم خودشان را توسط تغییر مورد تهدید می دیدند. و نیز چنین سازمان هایی در نوآوری یا ایجاد ایدهای نو، ضعیف است. البته تامسون هم در این مورد با استاکر و برنز هم عقیده است که در یک محیط اقتصادی رقابت آمیز اگر سازمان بخواهد پویایی خود را حفظ کند، باید توانایی انطباق با دگرگونی را داشته باشد، در صورتی که سازمان های بوروکراتیک نسبت به تغییر درونی یا بیرونی پاسخ کمتری از خود نشان می دهند.

پیتر بلا

نشان داد که در سازمان های بوروکراتیک افراد مشخص که چگونگی بازی با قوانین را می شناختند به تدریج خیلی پرقدرت شدند. بنابراین قدرت گرایشی داشت به انتقال از رهبران ظاهری این سازمان ها به افرادی که چگونگی بازی با قوانین را می دانند و آنها را انجام می دهند و تمرکز قدرت در دست محدودی افراد متمرکز می باشد. البته این انتقاد جنبه ی ذهنی دارد. (یعنی متکی به این است که افراد تمرکز قدرت را مطلوب می دانند با نامطلوب).

تامسون

بوروکراسی بوسیله ی تامسون هم به باد انتقاد گرفته شده ولی ملاحظه کرد که بوروکراسی رسمیت خیلی زیادی را بوجود می آورد و این امر تزلزل در امر اختیار تصمیم گیرندگان را به همراه خواهد داشت. تامسون چنین پدیده ای را نوعی رفتار بیمار گونه ی ناشی از بوروکراسی نامید. البته هزینه ی عمده ای که بوروکراسی برای سازمان به همراه دارد از خود بیگانگی کارکنان است.

اتزیونی

به نظر اتزیونی، وبر در مورد برقراری تمایز قاطع بین سه شیوه ی اقتدار، مبالغه کرده است.

۱) اولاً انواع مختلط اقتدار را بوجود می آورد.

۲) سازمان ممکن است از ساخت بوروکراتیک به ساخت کاریزماتیک انتقال یابد و سپس مجدداً به ساخت بوروکراتیک برگردد.

گولدنر

به گفته ی گولدنر غیر مشخص بودن رفتار در بوروکراسی که وبر بر آن بسیار تأکید کرده است، متضمن رفتاری است که خصوصیات منحصر به فرد افراد یا مسائل آنها را نادیده گرفته و آنها را مانند "موارد" مسائل یا چیزهایی در نظر می گیرد. به عقیده ی گولدنر سخن گفتن از هدف های کارخانه یا بوروکراسی ها دیگر به طور کلّی درست نیست. بلکه باید اهداف افراد مختلف یا هدف های نوعی قشرهای گوناگون داخل سازمان را مشخص کرد. اینجا لزوماً یکسان نیستند و در واقع ممکن است با هم در تعارض باشند.

مدیریت گرایی چیست؟

در دهه های اخیر شاهد ظهور رویکری جدید در مدیریت دولتی بوده ایم. به عبارت دیگر رویکری جدید که برای رویارویی با مشکلات و مسائل پیچیده ی عصر حاضر شکل گرفته است. این رویکرد نوین را به نام های متفاوت نامیده اند. مدیریت گرایی، مدیریت دولتی نوین و دولت کارآفرین، همه اصطلاحاتی است که از این شیوه ی جدید خبر می دهد.

این رویکرد نوین مدیریت دولتی، ویژگی هایی دارد که آن را از اداره ی امور دولتی سنّتی متمایز می سازد. در این رویکرد، مسئولیت مدیریت و نیل به اهداف مورد توجه بیشتری قرار می گیرد؛ انعطاف پذیری و نرمش در ساختار مدیریت رو به فزونی می نهد. و می توان گفت شکل دقیق سلسله مراتبی و بوروکراتیک اداره ی امور دولتی، که در طی اکثر سال های قرن بیستم حالت مسلّط را داشت، در حال تبدیل شدن به نوعی مدیریت دولتی قابل انعطاف و مبتنی بر بازار است. و باید توجه داشت که این تغییر و تبدیل، یک تجدیدنظر ساده یا یک تفسیر جزئی در شیوه ی مدیریت نیست. بلکه تغییری همه جانبه در نقش مدیریت جامعه و رابطه ی بین دولت و شهروندان است.

در اثر این رویکرد ارزیابی وسنجش عملکردها بادقّت همراه می شود و اقتصاد،کارآیی و اثربخشی به واژه های آشنای این رویکرد تبدیل می شود.

حال دلیل تمایل بخشی دولتی به استفاده از رفتارهای جدید را می توان از زوایای مختلفی مورد بحث قرار داد. قابلیت های متحیّرکننده ی فناوری اطلاعات، افزایش تقاضای شهروندان بمنظور ارائه ی خدمات سریع تر و کارآتر، افزایش فشارهای سیاسی، و همچنین موفقیت که تجارت الکترونیک در بخش خصوصی به همراه داشته است، دولت ها را به سوی استفاده از فناوری های اطلاعات و ارتباطات در راستای ارائه ی خدمات عمومی کشانده است. اصطلاح دولت الکترونیک که به تازگی در ادبیات مدیریت به چشم می خورد، حاصل بکارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات جهت ارائه ی خدمات به بخش عمومی است. لولینگ (Luling ,۲۰۰۱) دولت الکترونیکی را به معنای استفاده ی دولت از شبکه ی گسترده ی جهانی یا الکترونیکی شهروندان با سازمان های مختلف در سطوح مختلف دولت به کار برده است.

همانطوری که از تعریف فوق بر می آید، دولت الکترونیک صرفاً به بخش اجرایی محدود نمی شود، بلکه گستره ی آن شاخه های قانونگذاری و قضایی و همچنین سطوح مختلف آن از سطح مرکزی تا سطح محلّی را نیز در بر می گیرد. ابتکار عمل دولت الکترونیک در آن است که کارگزاران بخش عمومی را قادر می سازد تا از طریق فناوری اطلاعات به ویژه اینترنت، خدمات و اطلاعات عمومی را در تمام ایّام هفته و در هر ساعتی که شهروندان تقاضا کنند به آنها ارائه نمایند و نقش مؤثرتری در راستای توانمندسازی شهروندان ایفا کنند.

کاهش شکاف میان مدیریت دولتی و شهروندان باعث بهبود تعامل میان بخش دولتی و جامعه و ارائه ی خدمات و اطلاعات به صورت الکترونیکی براساس کارکردهای

آن به سه صورت تأمین می گردد که عبارتند از : اطلاعات، ارتباطات و تراکنش.

همچنین می توان میان زمینه های کاربردی انواع خدمات الکترونیک نیز تمایز قائل شد و آنها را در سه زمینه به صورت زیر خلاصه کرد:

۱) زندگی روزانه

۲) مدیریت از راه دور

۳) مشارکت سیاسی

مزایای دولت الکترونیک

ـ تسهیل ارائه ی خدمات به شهروندان

ـ حذف برخی از سطوح مدیریتی

ـ تسهیل أخذ اطلاعات و خدمات از دولت مرکزی بوسیله ی شهروندان، شرکت ها و سایر سطوح دولت.

ـ ساده سازی فرآیندهای سازمانی وکاهش هزینه ها از طریق یکپارچه کردن سیستم ها و حذف سیستم های زائد و تکراری.

ـ تسهیل عملیات دولت به منظور تضمین پاسخ به نیازهای شهروندان.

فرضیات مربوط به بازسازی سازمان های بوروکراتیک

کنکاش بوروکراسی وبر، دو فرضیه ی رایج اصلی را در ارتباط با دولت الکترونیک و بوروکراسی نتیجه می دهد.

اولین نظریه ای که پیدا شد، IT (تکنولوژی اطلاعات) می باشد که می تواند و باید استفاده شود. به عنوان یک وسیله ای برای بازسازی ضعف های سازمان های بوروکراتیک مدرن. طبق این نگرش، IT می تواند یک محرّک و قدرت دهنده ی تغییر و بازسازی باشد و منجر به طبیعت چالشی شود و دولت ها می توانند باز مهندسی شوند و نوآفرینی ایجاد کنند. از طریق IT و خدمت کردن بهتر به جامعه و شهروندان.

این نگرش بیان می کند که ویژگی های کلیدی بوروکراسی وبر، مانند سلسله مراتبی، تقسیم کار و قوانین سخت به یک موقعیت در سازمان های بوروکراتیک که فرآیندها سخت (غیرقابل انعطاف) هستند، منجر شده است و اطلاعات بیان شده به طور مناسب تقسیم نشده است. و این منجر شده که بوروکراسی های دولتی، غیرقابل انعطاف و غیرپاسخگو به نیازهای شهروندان باشند.

این نظریه حمایت می کند که IT می تواند بهبود کند، جمع آوری سریعتر اطلاعات و نیز تقسیم آنها درون بوروکراسی دولتی را بهبود کند و بنابراین IT می تواند دولت را قابل انعطاف و پاسخگو و کارا سازد.

آلن ات ال : پیشنهاد می کندکه دولت الکترونیک می تواند اجازه دهد که ساختارهای سلسله مراتبی مدیریت دولتی به ساختارهایی برای پاسخگویی مشتریان تغییر یابد.

فونتن هم می نویسند که تکنولوژی اطلاعات در تلفیق با طراحی مجدد فرآیندهای سازمانی جاری تحوّل خدمات دولتی برای اعضاء را در عموم مردم سرعت داده است.

اوکوت اوما : فرض می کند دولت الکترونیک یک فرصت برای دولت ها ارائه می کند تا خودشان را بازآفرینی کنند و به شهروندان نزدیک شوند. و با شراکت در روابط متنوع، تمرین، مهارت، متقاعدساختن و وابستگی متقابل توسعه ی ملی را پیش برند.

فرضیه ی دوم این است که ناکامی دولت الکترونیک به عنوان یک پیامد بوروکراسی توجیه می شود. این فرضیه که تا حدّی هم متناقض می باشد، مطرح می کند که ابتکارات دولت الکترونیک به این سبب شکست می خورد که در ساختارهای سازمان های دولتی بوروکراسی وجود دارد و این ناکامی ها به علّت طبیعت بالقوه بوروکراتیک سازمان های دولتی می باشد. این نگرش در توانایی IT در حل کردن مشکلات بوروکراسی شکّاک است. در ضمن این نگرش توجیه می کند در گذشته و حال شکست های دولت الکترونیک را به عنوان نتیجه ای از وجود ساختارهای بوروکراتیک، و مطابق این نگرش بازسازی بوروکراتیک ممکن است ضروری باشد. قبل از این که ابتکارات دولت الکترونیک بتواند موفق شود.

وان ورت : بیان می کند که موفقیت تلاش های دولت الکترونیک به طور بالقوه چالشی است. زیرا بوروکرات ها می خواهند اطلاعات را ذخیره کنند و با بخش های دیگر همکاری نمی کنند و می خواهند سازمان آنها به صورت اسطوره ای بدرخشد.

لازر :

بخش های دولتی و خصوصی را مقایسه می کند. سستی بوروکراتیک، احتمالاً یک مانع بزرگ در وفق دادن نوآوری های موفقیت آمیز در بخش خصوصی نسبت به دولتی است.

ماری :

می نویسد فرآیند انجام خدمات عمومی پیوسته نسبت به IT واضح تر می شود و آن تغییرات اساسی در ساختارهای قدیمی بخش عمومی و اعمال و روابط بین دولت و شهروندانش را تقاضا می کند و طبق آخرین توضیح ها نظارت ضعیف نمی تواند توسط محورهای الکترونیک به کار گرفته شود. کامپیوترها و اینترنت ارزیابی می کنند که بوروکراسی حامی شناور رشد و یا مؤسسات عمومی مؤثر به فساد بر نخواهند گشت. نخبگان سیاسی و بوروکراسی های ریشه دار ممکن است مقاومت کنند، مخصوصاً در جایی که مشاغل دولتی حاشیه سود بالایی دارند. مطالعات موردی چندی که درباره ی فرضیه های گفته شده توسط بانک جهانی انجام شده اند و برنامه ی توسعه ی ملل متحد را ارائه می شوند.

بخش تشکیلاتی دفاعی آمریکا شامل یک مجموعه از وب سایت ها به منظور عقلانی کردن فرآیند تدارکات آن تشکیلات می باشد. همین سیستم تدارکات الکترونیکی از طریق دولت شیلی به منظور مبادلات بیشتر مالی و همچنین شفافیّت و افزایش تعامل و همکاری بین مؤسسات و نمایندگی های آن پایه گذاری شده است و این سیستم به شدّت فرصت و مجال رخنه ی فساد در بوروکراسی را کاهش می دهد. از طریق یک وب سایت مشتریان مجاز می شوند تا این که مشخصات خود را از طریق بین المللی بایگانی کنند و سیستم الکترونیکی در خصوص گلایه ها و شکایات به وجود می آید و مشتریان می توانند از طریق مسیرهای فرعی گزارش های شکایات خود را زودتر ارائه دهند. سیستم های گسترده ی کامپیوتری در بخشی از هندوستان فساد و هزینه های حکومتی را کاهش می دهد و در این کشور سیستم های ثبت کامپیوتری اداری کارآیی و شفافیّت را ارتقاء می دهد.

امید مقدس