در زندگی انسان ها وقایع بسیاری رخ می دهد، اما همه آنها در تاریخ ثبت نمی شوند. این از آن روست که در تاریخ، فقط وقایع «مهم» مورد توجه قرار می گیرند. اگر قید «مهم بودن» را برای وقایع جهت ثبت در تاریخ مورد توجه و دقت کافی قرار دهیم، نیک درمی یابیم که از میان انبوه وقایع و شمار فراوان فعالیت های انسانی، آنچه که بزرگ، تأثیرگذار، سرنوشت ساز، تعیین کننده، نقطه عطف، دگرگون ساز و حیات بخش است، «مهم» به شمار می آید. در واقع آن هنگام که تاریخ یک ملت را می خوانیم، در میان چند هزار سال تاریخ و سرگذشت میلیون ها انسان، فقط با وقایعی آشنا می شویم که تأثیری سرنوشت ساز و یا نتایجی طولانی برای آن ملت داشته اند. نیز با اشخاصی آشنا می شویم که کارهای بزرگی انجام داده اند یا اندیشه، اخلاق و عمل آنان، نسل های پی در پی را تحت تأثیر خود قرار داده است.

تاریخ هیچ ملت بزرگی خالی از کارهای بزرگ و مردان و زنان بزرگ نیست. نیاز به گفتن ندارد که کارهای بزرگ، به دست انسان های بزرگ صورت می گیرد. بزرگ بودن هر انسانی بستگی مستقیم به عقل و اندیشه، اعتقاد و ایمان، درایت، همت، تلاش، کوشش، دوراندیشی، بزرگ منشی و تعالی جویی او دارد. آنان که در تاریخ نامی یافته اند و برای مردم خویش و تمامی بشریت کاری انجام داده اند، در پرتو سعی و تلاش، از خودگذشتگی و مجاهدت وعشق به هم نوع، به جایگاهی بلند دست یافته اند.

شکی نباید داشت، همان گونه که انسان های بزرگ، ملت های خویش را به سوی قله های تعالی و ترقی رهنمون می گردند، این ملت های بزرگ و صاحب فرهنگ هستند که انسان های بزرگ را می سازند، زیرا آنان به واقع تربیت شده و پرورش یافته فرهنگ ملت خویش هستند. از ارزش ها و آرمان های جامعة خویش الهام گرفته اند و برای هدفی تلاش می کنند که نزد جامعه خویش، عزیز و ارجمند یافته اند.

اما ملت ها و فرهنگشان و نیز بزرگانشان (اعم از فرمانروایان و دانشمندان) چگونه و از کجا اندیشة تعالی و ترقی و گام برداشتن به سوی قله های افتخار را می یابند و انگیزه دست زدن به کارهای بزرگ را الهام می گیرند؟ همه صاحب نظران بر این باور هستند که اغلب با مطالعه تاریخ است که انسان ها طریق یافتن همت عالی، طبع بلند، نامجویی و سربلندی را می یابند. از رهگذر اطلاع از تاریخ است که بعضی از انسان ها معمولی بودن، پائین بودن، اشتغال به کارهای کوچک و کم اهمیت و زندگی یک نواخت و گرفتار روزمرگی شدن را برنمی تابند و گمنامی و ضعف وزبونی را نمی پذیرند، زیرا:

▪ تاریخ مشحون از کارهای بزرگ و دربردارندة شرح احوال مردان بزرگ است.

▪ تاریخ دربردارندة مقایسه جوامع مختلف با یکدیگر و نشان دادن علت بدبختی یا سعادت هر جامعه است.

▪ تاریخ نشان دهنده سیر تعالی و ترقی یا تدنی و تنزل جوامع است و علل و عوامل آنرا بازگو می کند.

▪ تاریخ امکان می دهد که هر جامعه ای را در سه برهه «گذشته، حال و آینده» مورد مطالعه قرار دهیم و درباره آن اندیشه کنیم.

▪ تاریخ بازگوکنندة قوانین و سنت های حاکم بر جوامع است که همین قوانین وسنت ها نشان می دهند، چرا ملت هایی نابود شدند، چرا ملت هایی باقی ماندند، چرا ملت هایی پیشرفت کردند و چرا ملت هایی عقب ماندند.

از این نوع ویژگی ها برای تاریخ فراوان می توان برشمرد که رابطه اطلاع از تاریخ و داشتن همت بلند و هدف بزرگ را بازگو می کند. از رهگذر همین ویژگی هاست که از قدیم میان تاریخ و تربیت رابطه قائل بوده اند و همواره یکی از ابزارها و شیوه های تعلیم و تربیت، بهره گیری از تاریخ بوده است. در عین حال، همواره میان تاریخ و سیاست، یعنی فن حکومت و اداره جامعه قائل به رابطه بوده اند و یکی از دانش های موردنیاز فرمانروایان را تاریخ دانسته اند و باز بر همین اساس بوده است که باور داشته اند، میان تاریخ و اخلاق به عنوان مجموعة منش فردی و مبنای رفتار و عمل، و نیز میان تاریخ و جامعه، یعنی هویت جمعی و نظام زندگی عمومی، رابطه وجود دارد.

نگاهی گذرا به تاریخ به ما نشان خواهد داد که:

▪ پیامبران، امامان، اولیا و صلحا چه نقشی در تمدن و فرهنگ و تداوم و تعالی آن داشته اند.

▪ دانشمدان و عالمان و مخترعان و مکتشفان، خیرخواهان، نیکوکاران، راستگویان، پاکان و بشردوستان، چگونه در ارتقای جامعه بشری سهیم بوده اند.

▪ فرمانروایان عادل و شجاع، مدیران مدبر، قضات عادل، افراد امین و دارای پشتکار و عزم و اراده، چگونه تمدن بشری را پیش برده و سالم نگه داشته اند. به خاطر آورید، شکوه تمدن و فرهنگ ایرانیان را، به خاطر آورید نام بلندی را که مجاهدان صدر اسلام یافتند، به خاطر آورید، شرح زندگی ملت هایی را که بر قله های افتخار و عظمت پا نهادند. آیا جز این بوده است که با عنایت به تاریخ، یعنی در نظر گرفتن زمانی بلند، هدف زندگی فردی و جمعی خویش را تعیین کرده اند و در نتیجه از کوته نگری، روزمرگی، معمولی بودن و دون همتی استنکاف کرده و با بلندنگری، بلندهمتی، هدف متعالی، و در نظر گرفتن افق های بلند، آینده را وجهة همت خویش ساخته اند؟ آنان در نتیجه داشتن همین روحیه، کارهای بزرگ انجام داده و آثار ماندگار از خود به جای گذاشته اند و نامی نیک، آوازه ای بلند، و خاطره ای جاودان، سربلندی همیشگی، و احترام حقیقی یافته اند.

برای هر نسلی، در هر عصری وظیفه ای وجود دارد. آن هنگام که ملت ها وظیفه و مسئولیت خویش را به خوبی بشناسند و در طریق نیل به آن همت و تلاش کنند، شاهد عزت و افتخار و بهروزی خواهند بود. اما آن هنگام که در سستی، فرو رفتن در لذات زودگذر، بی هدفی و روزمرگی فرو روند، خود و نسل های بعدی را در منجلاب فقر، عقب ماندگی، ذلت و اسارت فرو خواهند برد.

اینها همگی درس هایی هستند که از تاریخ می توان آموخت. درس حقیقی و هدف اصلی و غایی از آموزش تاریخ نیز همین است. معلم تاریخ باید خود را انسانی بزرگ با هدفی بزرگ و مسئول، برای کارهای بزرگ بداند تا دانش آموز و نیز خود را انسانی بزرگ برای کارهای بزرگ و هدفی بزرگ بسازد. زیرا تاریخ سراسر سخن از همم عالیه (انسان های بزرگ) و ملل راقیه (ملت های مترقی) است. نیک می دانیم که همت و مراحل معنوی اخلاقی، و ترقی مفهومی معنوی است تا مادی.