«استادان پرمشغله دانشگاه ها، تکنوکرات ها و روشنفکرهای هرزه خوابیده در حالی که از خان یغمای زحمتکشان تا گلو را انباشته اند و عملا دست در دست جلادان دستگاه حاکمه استبدادی دارند، با بزرگواری و سعه صدر، مارکسیستی رنگ پریده، بی رمق و از شدت وحدت افتاده را همچون ابزاری زنگ زده و کند به نمایش می گذارند... این توطئه ای است علیه مارکسیسم لنینیسم انقلابی که باید جنبش انقلابی به ریشه کن کردن آن کمر همت ببندد» (بیژن جزنی، درباره مارکسیسم انقلابی و مارکسیسم بورژوایی)

سطور بالا نمایانگر ایمان جزمی و تزلزل ناپذیر نویسنده اش به مارکسیسم لنینیسم است، ایمانی که به پشتوانه خشم انقلابی بیژن جزنی در قالب کلماتی خشن و ستیزه گر توام با روحیه ای مطلق انگار و خالی از هر نوع تساهل و مدارا بر صفحه کاغذ حک شده است ایمانی مستحکم که تا آن روزی که خون بیژن جزنی بر تپه های اوین نقش بست همچنان جزمی و تزلزل ناپذیر باقی ماند، بسیاری از نوشته های جزنی دفاعیه هایی پرشور از مارکسیسم لنینیسم بودند و البته دادخواست هایی سراسر خشم و خشونت علیه همه آنها که با ایمان جزنی همداستان نبودند، اینگونه بود که قلم در دست جزنی آتشفشانی بود که حتی مارکسیست های اندکی متساهل تر هم از گدازه های خشمش در امان نبودند، همان ها که به زعم جزنی می خواستند مارکسیسم را از شور انقلابی تهی کنند جزنی در صف اول مبارزه با مارکسیسم «مدرسه ای» و «آکادمیک» بود« شیفتگان روش های علمی و مدافعان سر سخت بی طرفی» آکادمیک همواره مورد خشم و نفرت او بودند(۱) به عقیده جزنی آنها «کوشش می کنند مارکسیسم را به یک تئوری بی جان، به مقداری آمار و نمودار و به یک مکتب و مشرب فلسفی مانند دیگر مکاتب فلسفی تبدیل کنند»(۲)حال آنکه از نظر جزنی «مارکسیسم نه تنها شناخت دقیقا علمی قوانین و پروسه های زندگی است بلکه در عین حال شور انقلابی، رویا و آرزوی بشریت معاصر ماست» بنابراین جزنی که به مارکسیسم لنینسم به مثابه حقیقتی علمی، مطلق و انکارناپذیر ایمان داشت مارکسیسمی را می پسندید که به اقتضای عمل انقلابی آکنده از «کینه و موضع گیری سیاسی و طبقاتی» باشد (۳) او که سخت شیفته مارکسیسم لنینسم بود «مبارزه و فداکاری و شور انقلابی را از خصائص جدایی ناپذیر مارکسیسم لنینیسم» می دانست(۴) اتفاقا اسطوره جزنی هم با همین مفاهیم گره خورده است: مبارزه، فداکاری و شور انقلابی. با تمسک به همین مفاهیم است که طی دهه ها خاطره جزنی هاله ای دست نایافتنی از تقدس اسطوره ای گرداگرد خویش تنیده: پیله بافته شده از تجلیل و ستایشی که عبور از آن در جامعه ای مثل ایران آسان نیست. با این حال با گذشت سال ها از مرگ جزنی و به رغم این همه آفرین و صدآفرینی که نثار شجاعت و قهرمانیگری رمانتیک این «پیشاهنگ انقلاب» شده است نسل نوی ایرانی حق دارد شخصیت و عملکرد او و امثال او را در ترازوی همان «دقت آکادمیکی» قرار دهد که وی از آن متنفر بود. باید پوسته این اسطوره ها را شکافت به مغزشان رسید و عیارشان را بر آفتاب افکند و نتیجه شجاعت ها و قهرمانگری هایشان را به قضاوت نشست، نوشته پیش رو نیز به اندازه توان اندک نویسنده اش گامی است در کالبد شکافی ذهن و زندگی یکی از همین اسطوره ها: بیژن جزنی، مردی که پیش و بیش از هر چیز شیدا و پاسدار پرشور مارکسیسم لنینیسم و چریکیسم بود.

یک خانواده توده ای

بیژن جزنی چهار ساله بود که ایران به تصرف متفقان درآمد بنابراین سال تولدش را ۱۳۱۶ ثبت می کنیم، او در تهران متولد شد پدرش «حسین جزنی» افسر(ستوان یکم) ژاندارمری بود، در مورد نوع گرایش سیاسی حسین جزنی اختلافاتی هست با این حال در اکثر منابع پیوستن او به فرقه دموکرات آذربایجان و متعاقب فروپاشی دولت فرقه فرار وی به شوروی در سال ۱۳۲۵ تایید شده است اگر چه از چند و چون همکاری حسین جزنی با حکومت پیشه وری و دوران زندگیش در شوروی اطلاع دقیقی در دست نیست اما می دانیم که او ۲۰ سال پس از مهاجرت و «در سال ۱۳۴۵ به واسطه سپهبد مبصر ریاست شهربانی کل کشور از شاه تقاضای بخشودگی کرد و پس از موافقت به وطن بازگشت، سپس به تدریس در دانشگاه پرداخت و در جنب تدریس با ذوب آهن نیز همکاری داشت»(۵) حسین جزنی طی سال های اقامت در شوروی ازدواج هم کرد، پس از بازگشت به ایران«همسر روس او نیز در دانشکده ادبیات، زبان روسی تدریس می کرد» (۶)

دونفر از برادران حسین(عمو های بیژن)، رحمت الله و حشمت الله، از اعضای حزب توده بودند، رحمت الله که به قول نورالدین کیانوری به واسطه حرارت و فعالیتش در مخالفت با نادر شرمینی «شهرتی کسب کرد»(۷) در سال ۱۳۲۲ همزمان با تشکیل سازمان جوانان حزب توده به آن پیوسته بود و «از فروردین ماه ۱۳۲۷ به بعد عضو کمیته ایالتی تهران حزب بود و در سال های ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ مسوول سازمان درجه داران آن حزب نیز شد»(۸) رحمت الله جزنی بعد از دستگیری و آزادی از زندان دست از فعالیت سیاسی کشید و عمدتا به امور اقتصادی مشغول شد.(۹)

و اما خانواده مادری بیژن، مادرش عالمتاج کلانتری نظری عضو کمیته زنان حزب توده بود، چهار برادر عالمتاج، دایی های بیژن، (ناصر، منصور، مسعود و منوچهر کلانتری) نیز از اعضای سازمان جوانان حزب توده بودند، گفته می شود که خود بیژن نیز در سال ۱۳۲۶ و زمانی که ۱۰ ساله بود به همراه دایی اش منوچهر (که دوسال از او بزرگتر بود) عضو سازمان جوانان حزب توده شد (۱۰) و در سال ۱۳۳۲ مسوولیت کمیته بخش سازمان دانش آموزان تهران (از تشکل های زیر نظر سازمان جوانان حزب) را برعهده گرفت. همچنین خواهر بیژن منیژه نیز عضو سازمان جوانان حزب توده بود منیژه زمانی که ۱۳ ساله بود در یکی از پیک نیک های حزب توده و به هنگام بازی و دویدن ناگهان به زمین می افتد و دیگر بر نمی خیزد و قبل از رسیدن پزشک در می گذرد.(۱۱)باری این حکایت خانواده جزنی بود که تقریبا همه عضو حزب توده یا مرتبط با آن بودند، بدین سبب اگر بگوییم بیژن در خانواده ای کاملا توده ای رشد کرد سخنی به گزاف نگفته ایم حتی میهن قریشی که در مهرماه ۱۳۳۹ بعد از هشت سال عشق آتشین با بیژن ازدواج کرد زمانی عضو سازمان جوانان حزب توده بود، چنانکه بهمن قریشی برادر همسر و دوست صمیمی بیژن نیز توده ای بود.این نکته وقتی جالب توجه تر می شود که بدانیم جزنی بعدها به یکی از سرشناس ترین منتقدان حزب توده در درون جنبش مارکسیستی ایران تبدیل شد.

تحصیلات و فعالیت های اقتصادی جزنی

جزنی سال اول دبستان را در اصفهان گذراند و سپس در تهران در دو دبستان دیگر تحصیل را ادامه داد وتحصیلاتش را تا پایه سوم متوسطه در دبیرستان های ناصر خسرو و ۱۵ بهمن گذراند. به نقاشی علاقه داشت و بیش از یک سال نیز به هنرستان هنرهای زیبا رفت ولی از ادامه تحصیل در هنرستان منصرف شد و سرانجام در سال ۱۳۳۷ دیپلم متفرقه گرفت. در سال ۱۳۳۸ در آزمون ورودی دانشگاه شرکت کرد و در رشته فلسفه دانشکده فلسفه و علوم تربیتی دانشگاه تهران پذیرفته شد «از پیشرفت تحصیلی جزنی اطلاع دقیقی نداریم، با وجود آنکه در برخی اسناد به عنوان دانشجوی دوره دکترای فلسفه از او یاد شده، آنچه مسلم است، او هرگز نتوانست این دوره را به پایان رساند»(۱۲)

جزنی به لحاظ اقتصادی فرد مرفهی بود او به همراه یکی از دوستانش پرویز یشایایی کانون آگهی پرسپولیس را در خیابان شاه آباد تاسیس کرد به گفته میهن قریشی همسر بیژن «این کانون یا این دفتر کوچک تجارتی برای تجار بازار و بر حسب کالایی که داشتند تبلیغات می کرد و این تبلیغات به صورت نقاشی انجام می گرفت، نقاشی ها به عهده بیژن بود و بستن قرارداد و به اصطلاح طرف حساب شدن با مشتری به عهده «پرویز یشایایی» جزنی نه تنها در کانون تجاری اش نقاشی می کرد بلکه اساسا نقاشی یکی از علایق مهم او بود که حتی در زندان نیز خود را به آن مشغول می کرد تابلوهای سیاهکل و زندگی از معروف ترین نقاشی های جزنی هستند.

میهن همسر بیژن همچنین در مورد وضعیت زندگی خودشان و رفاه حاکم بر آن می نویسد: « آپارتمانی بسیار شیک و مدرن با اتاق های آینه کاری داشتیم که وقتی ساواکی ها به داخل آن آمدند با بهت و ناباوری به دور خود نگاه می کردند. در سال ۱۳۴۶ چون من در دبیرستان تدریس می کردم برای مازیار[مازیار و بابک پسران بیژن بودند] پرستاری گرفته بودیم. علاوه بر آن خدمتکار پیری هم داشتیم که کارهای دیگر خانه و از جمله آشپزی را به عهده داشت. اعتقاد بیژن این بود که تا روزی که می توانیم خوب زندگی می کنیم و در شرایط دیگر طور دیگر زندگی خواهیم کرد.» (۱۳) موفقیت تجاری کانون آگهی پرسپولیس مقدمه تاسیس موسسه موفق دیگری به نام تبلی فیلم شد که جزنی مدیرعامل آن بود. موفقیت تجاری بیژن گویا باعث شده بود که ماموران ساواک به طنز و طعنه او را «کمونیست میلیونر» لقب دهند این اما در واقع طنز تلخ تاریخ بود که فردی مانند جزنی که موفقیت اقتصادی اش مرهون سیاست حمایت از بخش خصوصی در دهه های ۳۰ و ۴۰ بود به مخالف جان بر کف رژیم پهلوی تبدیل شد این نشانه ای تراژیک از عجز رژیم شاه در جذب نخبگان جدید بود، نخبگانی که شاید تنها چون درهای مشارکت سیاسی را به روی خود بسته دیدند به قهر و انقلاب متوسل شدند این فرض را البته بسیاری لااقل در مورد جزنی مردود می دانند.

جبهه ملی دوم؛ بختیار علیه جزنی

پس از ۲۸ مرداد و بعد از آزادی از زندان جزنی تا مدتی (بین سال های ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۷) فعالیت سیاسی خاصی نداشت، میهن قریشی درباره این سال ها چنین می نویسد: «هیچ چشم انداز سیاسی برای آینده نداشتیم فقط روی عشق خودمان حساب می کردیم و کوشش برای پیشرفت در تحصیل و مطالعه، در این دوره سرگرمی ما بیشتر خواندن کتاب و رفتن به سینما بود.» (۱۴) این دوره سکون سیاسی اما دیری نپایید در سال های ۳۷ و ۳۸ و به دنبال اعتصاب رانندگان تاکسی تهران و اعتصاب کارگران خارک، جزنی به اتفاق برخی از دوستانش نظیر بهمن قریشی، منوچهر کلانتری و محمد چوپان زاده محفلی سیاسی تشکیل دادند و به فعالیت هایی مشغول شدند از آن جمله این محفل نشریه ای به نام «ندای خلق» و با امضای «جبهه واحد ضد استعمار» منتشر می کرد، بعد از آن سال ۱۳۳۹ فرا رسید؛ سال بحران برای رژیم شاه، در این مقطع به دنبال بحران داخلی و فشار بین المللی مجالی برای فضای باز سیاسی ایجاد شد، رهبران جبهه ملی با استفاده از این فضا و از تیرماه ۱۳۳۹ تحت عنوان جبهه ملی دوم، دست به تجدید سازمان زدند، بیژن هم که اکنون – عمدتا به دلیل تاثیر پذیرفتن از مبارزات مارکسیستی مستقل از شوروی کاملا از حزب توده فاصله گرفته بود به همراه دوستان محفلش به سازمان دانشجویان جبهه ملی پیوست، با این حال طبیعی بود که عدم سنخیتی فکری و سیاسی بیژن با رهبران جبهه ملی و مشی آنها مشکل ساز و موجب تنش باشد، جزنی یک مارکسیست لنینیست بود و هستی فکری اش در تضاد با هستی سیاسی جبهه ملی قرار می گرفت جزنی زیر تابلوی جبهه ملی سوداهای دیگری در سر می پرورید سوداهایی که برای تحقق آنها می کوشید تا از جوانان و دانشجویان عضو جبهه ملی یارگیری کند. کریم سنجابی در خاطرات سیاسی خود با ذکر این نکته که «بیژن جزنی یکی از شاگردان من [در دانشگاه تهران] بود»به همین عدم سنخیت فکری جزنی با جبهه ملی اشاره می کند و می گوید: «من به بیژن جزنی هم حتی علنا گفتم: پسر! تو که دارای این مسلک و روش هستی[مارکسیست لنینیسم] من از این جهت ایرادی به تو ندارم هر کس آزاد است هر نوع مسلکی داشته باشد ولی آیا این درست و صحیح است که کسی مخالف جبهه ملی باشد و مرام و مسلکی علیه آن داشته باشد ولی بیاید در سازمان آن وارد شود و در آنجا علیه جبهه فعالیت کند اگر شما به این جبهه عقیده ندارید می توانید خارج از آن جریان تشکیل دهید»(۱۵) استدلال و انتقاد سنجابی اگرچه منطقا و اخلاقا موجه به نظر می رسد اما بیژن گوشش بدهکار این حرف ها نبود. او در راه بلندپروازی های انقلابی اش به اینگونه اخلاق پردازی ها وقعی نمی نهاد. از میان رهبران جبهه ملی شاپور بختیار تند ترین موضع را علیه جزنی و دوستانش داشت با این حال بیژن از نفوذ قابل توجهی در سازمان دانشجویان جبهه ملی بهره مند بود همانطور که هدایت الله متین دفتری هم می گوید: «با وجودی که بیژن هیچگاه عضو کمیته دانشگاه نبود اما جزو معدود کسانی بود که در سرنوشت کارها و تصمیم گیری ها صاحب نظر بود.» او در این دوره به غیر از دوستان محفلش با افرادی مانند ابوالحسن بنی صدر، بهزاد نبوی و حسن حبیبی در ارتباط بود جزنی به شدت از «تفاهم طلبی جبهه ملی با آمریکا» انتقاد می کرد و در عین حال بر خلاف مشی جبهه ملی خواستار مبارزه مستقیم و انقلابی با شاه بود، به هر حال رودررویی شاپور بختیار و بیژن جزنی با توجه به سرنوشتی که هر کدام یافتند تا حدود زیادی تراژیک به نظر می رسد، آنها نماینده دو منش و روش مختلف فکری و سیاسی بودند، آنها هر کدام سرنوشت متفاوتی را برای ایران می خواستند و سرانجام نیز دو راه متفاوت را در پیش گرفتند، شاید حالا فصل قضاوت بین آنها فرارسیده باشد. به هر روی با فروپاشی جبهه ملی دوم و ناکامی جبهه ملی سوم جزنی گام های تزلزل ناپذیر خویش در راه مارکسیسم لنینیسم انقلابی را تندتر و تندتر کرد.

تنها راه رهایی جنگ مسلحانه

«همزمان با تلاش های ناکام گروه های وابسته به حزب توده برای بازگشت به ایران و سازماندهی مقاومت، دهه ۱۳۴۰ عصر مبارزات سازمان نیافته هسته های مارکسیستی بود این هسته ها یا بقایای حزب توده بودند که از لحاظ نظری با آن از در مخالفت بر آمده بودند [مثل جزنی] یا روشنفکران نوآیینی بودند که به دنبال راهی برای سازماندهی جنبش کمونیستی می گشتند. این هسته های مارکسیستی، علاوه بر سازمان نیافتگی و پراکندگی، فاقد یک نظریه روشن و در نتیجه یک راهبرد بودند.» (۱۶) نهایتا پس از مدتی همکاری با جبهه ملی و اپوزیسیون مذهبی و به دنبال سرکوب شورش ۱۵ خرداد «این هسته ها تحت تاثیر شدید پیروزی جنبش های رهایی بخش در کوبا و الجزایر و تشدید جنگ ویتنام و در مواجهه با سرکوب و انقیاد در داخل کشور، به مبارزه مسلحانه و خشونت روشمند به عنوان تنها راه مقابله با رژیم شاهنشاهی روی آوردند.»(۱۷)مازیار بهروز پژوهشگر و تاریخ نگار جنبش چپ ایران در کتاب ارزنده شورشیان آرمانخواه در این مورد می نویسد: «دو هسته از مهمترین هسته های مارکسیستی این دوره دو گروه جزنی ظریفی و گروه احمدزاده پویان بودند. اهمیت این دو گروه از دو جهت است: نخست اینکه هر دو گروه پیشگام تدوین و برداشتن نخستین گام های عملی مبارزه چریکی در ایران بودند؛ دوم اینکه از هر دو گروه تعداد کافی باقی ماندند تا در دهه ۱۳۵۰ به حملات چریکی علیه رژیم شاهنشاهی دست بزنند در واقع چریک های فدایی از ادغام این دو گروه در [فروردین ماه] ۱۳۵۰ به وجود آمد.»(۱۸) آنچه در مورد اعضای محفل جزنی ظریفی قابل توجه است تاکید آنها بر «برداشت مستقل از مارکسیست لنینیسم و عدم وابستگی و تبعیت از قطب های جهانی» بود این تاکید بر برداشت مستقل از مارکسیست –لنینیسم در واقع طعنه آشکاری به حزب توده و سیاست خیل عظیمی از کمونیست های ایرانی در دنباله روی از شوروی و چین بود.جزنی تئوریسین اصلی گروه بود، بخشی از منابع آموزشی آنها نوشته های چه گوارا، فیدل کاسترو و رژی دبره بودند.

گروه جزنی از ابتدای سال ۱۳۴۶ با مشکلات مالی برای آغاز مبارزه مسلحانه مواجه بود، از این رو برای فعال کردن اعضا و سرعت بخشیدن به فراهم آوردن امکانات و تجهیزات، اصل« تدارک قهرآمیز» در دستور کارگروه قرار گرفت، به همین منظور آنها تصمیم گرفتند در اولین اقدام در جهت تدارک قهرآمیز در ۲۲ دی ماه ۱۳۴۶« بانک تعاونی و توزیع شعبه قصابخانه» را هدف سرقت مسلحانه قرار دهند، اما در روز ۱۹ دی ماه بر اثر گزارش فرد نفوذی ساواک –ناصر آقایان ماموران، جزنی و عباس سورکی را حین قرار خیابانی دستگیر کردند.

اعضای گروه جزنی – ظریفی در بهمن ۱۳۴۷ در دادگاه محاکمه شدند جزنی ابتدا به حبس ابد و پس از فرجام خواهی به ۱۵ سال حبس محکوم شد، جزنی مدتی را در زندان قصر بود بعد از آن به زندان قم تبعید شد و در آنجا بیشتر وقتش را به مطالعه و نقاشی می گذراند، جزنی بسیاری از جزواتش را در زندان نوشت، جزوات و مطالبی که به وسیله همسرش از زندان خارج می شد، جزنی از طریق میهن قریشی با بقایای گروه خودش در خارج از زندان نیز مرتبط بود همانطور که محمد حسین خسروپناه نیز در مقاله تحقیقی مهم و جالب توجهش می نویسد: «علیرغم دستگیری مرکزیت، گروه متلاشی نمی شود، صفایی فراهانی و صفاری آشتیانی پس از خروج از ایران به جنبش فلسطین می پیوندند؛ اعضای شناخته نشده گروه مانند غفور حسن پور، حمید اشرف، اسکندر صادقی نژاد، مهدی سامع و... نیز مجددا گروه را سازماندهی می کنند و در پی بازگشت صفایی فراهانی و صفاری به ایران واقعه سیاهکل را در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ پدید آوردند.اعضای باقی مانده از آنان نیز در وحدت با گروه احمدزاده سازمان چریک های فدایی خلق ایران را در سال ۱۳۵۰ تشکیل می دهند»(۱۹) جزنی بعد از واقعه سیاهکل از زندان قم به تهران منتقل شد در زندان فعالیت گسترده ای را آغاز کرد قصدش سازماندهی زندانیان سیاسی چپگرا بود جزنی اما مخالفانی سرسخت در میان چپگرایان داشت، جالب اینجاست که عمده مخالفان جزنی هواداران نظریات امیر پرویز پویان و مسعود احمد زاده بودند، آنها معتقد بودند شرایط ذهنی و عینی انقلاب فراهم است و پیشاهنگ مسلح(چریک فدایی خلق) باید از طریق مبارزه مسلحانه مردم را متوجه انقلاب کند چرا که «تنها موتور کوچک مسلح است که موتور بزرگ توده ها را به حرکت در می آورد» در مقابل جزنی می گفت: «هنگامی که ما می شنویم مبارزه مسلحانه شروع شده ناگزیریم اعتراف کنیم که معتقدان به این مطلب دو چیز را نمی شناسند: اول مبارزه مسلحانه را در مرحله فعلی و دوم انقلاب را به طور عام و انقلابی را که ما در پیش داریم به طور خاص»(۲۰) در عین حال «احمد زاده یگانه شیوه صحیح مبارزه را مسلحانه می دانست و نقش استراتژیک برای آن قائل بود اما جزنی معتقد بود که در حال حاضر نباید مبارزه را به یک شیوه محدود کرد.» (۲۱)

سرانجام بیژن جزنی به همراه ۸ زندانی سیاسی دیگر که از اعضای مجاهدین و بازماندگان گروه جزنی بودند در ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ در زندان اوین به وسیله ماموران ساواک به قتل رسیدند، نام هشت نفر دیگر: حسن ضیاء ظریفی، احمد جلیلی افشار، مصطفی جوان خوشدل، کاظم ذوالانوار، معشوق کلانتری، عزیز سرمدی، محمد چوپان زاده و عباس سورکی (۲۲)

خطوط اصلی اندیشه های بیژن جزنی

بررسی اندیشه های بیژن جزنی محتاج مجال و مقاله ای جداگانه است که شاید به زودی تقدیم خوانندگان شود اما در بخش پایانی این مقاله اشاره ای کوتاه به برخی از خطوط اصلی اندیشه های جزنی احتمالا خالی از فایده نخواهد بود، پیش تر به برخی از آرای جزنی در مورد مبارزه مسلحانه پرداختیم و در ضمن دانستیم که جزنی یک

مارکسیست لنینیست پرشور بود، جزنی منتقد حزب توده و برخی از سیاست های حزب کمونیست شوروی هم بود و خصوصا سیاست خارجی شوروی را غیر انقلابی ارزیابی می کرد، یکی از مهمترین نوشته های جزنی که نوعی بازخوانی تاریخ معاصر ایران با نگاهی مارکسیست لنینیستی است «جمع بندی مبارزات ۳۰ ساله اخیر در ایران» نام دارد در همین نوشته است که او نوع رابطه اتحاد جماهیر شوروی و حزب توده را نقادی می کند. او در این مورد حتی به تجارب تلخ احزاب کمونیست در دیگر کشورها نیز اشاره می کند: «حزب کمونیست فرانسه...در تشکیل جبهه مقاومت در برابر امپریالیست های اشغالگر پیشگام نشد فقط هنگامی که آلمان نازی به اتحاد شوروی تجاوز خود را آغاز کرد حزب کمونیست فعالانه در نهضت مقاومت شرکت کرد، این بی توجهی به تضادهای درونی و پیروی از تضادهای جهانی به دیگر احزاب کمونیست نیز اغلب زیان رسانده است»(۲۳) جزنی در بازخوانی تاریخی اش به نحو مغشوش و غیر دقیقی از اصطلاحاتی نظیر فئودالیسم و بورژوازی برای تحلیل وقایع تاریخی ایران استفاده می کند که نقد آن را باید به فرصتی دیگر وا گذاشت جالب اینجاست که جزنی حرکت فرقه دموکرات آذربایجان که به اعتقاد بسیاری و به شهادت اسناد مقدمه جدایی آذربایجان از ایران توسط شوروی بود را «یک حرکت رهایی بخش » توصیف می کند و معتقد است «بازداشتن نیروهای داخلی یعنی فرق دموکرات آذربایجان و کردستان از برخورد نظامی با ارتش مرکزی[ایران] در پایان ماجرای فرقه از اشتباهات جبران ناپذیر شوروی در ایران بود»! (۲۴)به اعتقاد جزنی «شکست تسلیم طلبانه جنبش در آذربایجان و کردستان شکست و عقب نشینی همه جنبش کارگری را باعث شد»(۲۵)

جنبش چپ ایران به طور عام و جنبش چریکی متولد شده در بطن آن به طور خاص از بیماری مزمن بی سوادی رنج می برد، با این حال جزنی به رغم دانش اندک مارکسیستی اش بی گمان با سواد ترین چهره جنبش چریکی مارکسیستی ایران بود هر چند در مقام مقایسه با افرادی نظیر احسان طبری جزنی تنها طفلی مکتبی محسوب می شد اما میانگین بسیار پایین سواد و قلت مطالعه در میان فعالان جنبش چریکی او را به باسواد ترین چهره این جنبش تبدیل کرده بود، جزنی مانند هر مارکسیست لنینیست دیگر هیچ ارزشی برای دموکراسی و حقوق بشر به آن مفهومی که در اعلامیه های جهانی حقوق بشر مندرج است قائل نبود، جزنی و همفکرانش سخت در پی جایگزین کردن دیکتاتوری پرولتاریا به جای دیکتاتوری شاه بودند، شاید اگر جزنی موفق به محقق کردن اندیشه هایش می شد «اسطوره جزنی» یا «جزنی اسطوره ای» هرگز پا به عرصه وجود نمی نهاد و اکنون جای قهرمان و ضد قهرمان سخت وارونه بود.

پی‌نوشت‌ها:

۱) بیژن جزنی؛ درباره مارکسیسم انقلابی و مارکسیسم بورژوازی، نگارش در زندان؛ تنظیم و باز انتشار سازمان اتحاد فداییان خلق ایران: زمستان ۱۳۸۲/ ۲) پیشین/ ۳) پیشین/ ۴) پیشین/ ۵) نادری، محمود؛ چریک‌های فدایی خلق، جلد اول، از نخستین کنش‌ها تا بهمن ۱۳۵۷؛ موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تابستان ۱۳۸۷، ص۲۹/ ۶) پیشین/ ۷) کیانوری، نورالدین؛ خاطرات نورالدین کیانوری، انتشارات اطلاعات، تهران، چاپ اول۱۳۷۱، ص۳۵۵/ ۸) خسرو پناه، محمد حسین؛ بیژن جزنی، زندگی و فعالیت‌های او، نگاه نو شماره پی در پی ۵۵، بهمن ۱۳۸۱، این مقاله یکی از بهترین تحقیقات انجام شده در مورد جزنی است که دین من به آن بسیار است./ ۹) کیانوری، نورالدین؛ همان/ ۱۰) خسرو پناه، محمد حسین؛ همان برای مطالعه نظر مخالف بنگرید به: نادری، محمود؛ همان ص ۳۴/ ۱۱) خسروپناه، محمد حسین؛ همان/ ۱۲) نادری، محمود؛ ص۳۱/ ۱۳) جزنی[قریشی]، میهن؛ بیژن، معشوق، رفیق و همسر/ ۱۴) پیشین/ ۱۵) سنجابی، کریم؛ خاطرات سیاسی، نشر صدای معاصر، چاپ اول ۱۳۸۱: ص۲۸۸/ ۱۶و ۱۷ و۱۸)بهروز، مازیار، شورشیان آرمانخواه، ناکامی چپ در ایران، نشر ققنوس، چاپ دهم ۱۳۸۶: صص ۹۴-۹۳/ ۱۹) خسرو پناه، محمد حسین؛ همان/ ۲۰) جزنی، بیژن؛ نبرد با دیکتاتوری شاه، تهران، انتشارات چمن، ۱۳۵۷: ص ۱۱۷/ ۲۱) خسرو پناه، محمد حسین؛ همان/ ۲۲) برای کسب اطلاعاتی در مورد اعدام جزنی بنگرید به: امین، حسن، تروریسم دولتی پهلوی(جزنی و...)، تنظیم مجدد سازمان اتحاد فداییان خلق ایران، ۱۳۸۳/ ۲۳) جزنی، بیژن؛ جمع‌بندی مبارزات ۳۰ساله اخیر در ایران، بخش اول، سازمان اتحاد فداییان خلق ایران، ۱۳۸۳: ص۵ ۲۴و ۲۵)همان: ص۲