تاریخ، سرگذشت و هویت بشر است و هیچ کس نمی تواند خودش را از هویتش جدا کند. این تاریخ از هویت ملت انفکاک ناپذیر است. هر رخداد و واقعه ای در تاریخ مقدمه و پایه وضعیتی جدید است. تاریخ ظرفی است که با زمان و گذر آن دگرگون می شود و پایان آن پایان زمان خواهد بود. وقایع و رخدادهای تاریخی و آنچه که در طی زمان بر بشر می گذرد در تاریخ خواهد ماند اگر در جایی ثبت نشوند چراکه ثبت وقایع در تاریخ به خودی خود صرفا مربوط به گذشته است ولی آثاری که بر حال و آینده دلالت می کند با زمان آن رخداد متفاوت خواهد بود. چنانکه گفته شد هیچ گذشته و تاریخی زوال نخواهد یافت مگر اینکه زمان حالی در پی آن نیامده باشد و اگر گذشته تکرار شود حال و آینده معنا پیدا نمی کند. به همین دلیل گذشته را ریشه حال می دانند و هویت یابی و ریشه یابی ملت ها را در گذشته جست وجو می کنند. هویت هر ملتی بسان درخت است هرچقدر تنه درخت (البته به دور از هرگونه تعصب) دارای ریشه باشد ماندگاری آن هم بیشتر خواهد بود، کمترین حسن این هویت یابی عبرت آموزی از آن است.

اما یکی از رخدادهای اساسی تاریخ معاصر ما که به زعم خیلی ها نقطه ای مهم و حساس به شمار می آید نهضت مشروطیت است اما مشروطه که «علت» خیلی از وقایع تاریخی بعد از خود است دارای مبانی و زمینه های گسترده ای است و اگرچه در برهه ای علت محسوب می شود اما در پیش از آن زمینه ها و علت ها این حرکت تاریخی را به وجود آوردند که حتی آن را تبدیل به معلول کردند. در تبیین و رابطه علمی این نقطه عطف تاریخی همین نکته کافی است که کماکان اختلاف و مناقشه بر سر علت یابی دارد، به نحوی که بعضی ها زمینه ها و علل داخلی را برجستگی بیشتری می دهند و برخی زمینه های خارجی را پررنگ تر می کنند. به بیان سیاسی نوک پیکان و قلم برخی استبدادستیزانه است و برخی دیگر استعمار را هدف قرار می دهند.

جمعی این نهضت را قیام مردم ایران علیه حکام خودکامه و مستبد می دانند در مقابل برخی دیگر همین حکام خودکامه را عامل خارجی ها و استعمار می دانند و به صورت ریشه ای تر به قضیه نگاه می کنند.

به هر ترتیب این نهضت مانند سایر حرکت های ملی مردم ایران یکی از محصولات ارزشمند تاریخ و هویت ملی ایرانیان است. ضمن اینکه از محاسن آن می توان بهره برد. عبرت ها و تلخی های آن هم برای مردم ما «حداقل در طول یک قرن» بسیار درس آموز بود. در هر صورت با اعتراف به اینکه در حرکت های سیاسی و اجتماعی نباید یک علتی برخورد کرد، با مروری کوتاه به چند عامل شکل گیری و پیدایش این پدیده تاریخی می توان عناصر اولیه و موثر این واقعه تاریخی را ردیابی کرد.

● عوامل موثر تاریخی و اهداف اولیه

۱) در سال ۱۳۱۵ برای بهبود وضعیت اقتصادی کشور سه نفر به استخدام درآمدند.

یکی از این سه نفر مسیونوز بلژیکی بود که ابتدا در سمت مدیرکل گمرک ایران شروع به کار کرد و به حالت مغرورانه ای به فرهنگ و مردم ایران به دیده حقارت نگریست. او بعد از مدتی که وزیر گمرکات ایران شد برخوردهای تبعیض آمیزی میان تجار مسلمان و مسیحی قائل می شد. با گذشت چند سال از فعالیت آنها سیطره بر امور اداری و مالی کشور پیدا کردند و این در حالی بود که بازتاب و انعکاس اعطای این امتیاز به خارجی ها در میان مردم چندان خوشایند نبود به نحوی که دنبال مستمسکی بودند که وارد میدان شوند و حتی زمانی که نوز بلژیکی در ایام محرم در یک مجلس رقص با لباس روحانیت ظاهر شد و از این مجلس عکس یادگاری می گیرد و در سطح شهر پخش می کند، صبر مردم لبریز شده و با اطلاع و همراهی علمای دینی وارد میدان می شوند.

علمای دینی هم که این حرکت را توهین به دین اسلام و مردم مسلمان می دانستند، برای مقابله با این حرکت توهین آمیز با مردم همراه شدند.

۲) دو یکی دیگر از عوامل موثر این واقعه تاریخی تخریب قبرستان قدیمی بازار امیر تهران بود. در وسط بازار امیر «تهران قدیم» قبرستان کهنه ای وجود داشت که به دلیل بلااستفاده بودن آن و گذشت سالیان طولانی از عدم دفن اموات تازه در آن مجوز فروش آن داده شده بود که بانک استقراضی روسیه هم با استفاده از فرصت اقدام به خرید آن کرد. در هنگام خاکبرداری این بانک جسد تازه ای در محل گودبرداری یافت می شود و روس ها بدون توجه به واکنش مردم جسد را در درون چاهی می اندازند. زمانی که خبر حادثه به مردم می رسد مردم با تظاهرات به سمت بانک حرکت کرده و بانک را با خاک یکسان می کنند.

۳) در ماه مبارک رمضان سال ۱۳۲۳ نیز اتفاقات متعددی در تهران رخ می دهد. چوب خوردن مجتهد کرمانی، اهانت مردم قزوین به علما، دستگیری شعاع السلطنه در فارس، اقدامات عسگر گاریچی در راه تهران قم، گرانی قند در تهران (بعد از جنگ ژاپن)، سختگیری های بی دلیل علاءالدوله حاکم تهران و تنبیه تاجر خوشنام تهران (حاج سیدهاشم) از عوامل موثری بود که اوضاع را بحرانی می کرد طوری که اعتراضات و تجمعات متعددی را به وجود آورد به عنوان مثال تنبیه ۱۷ نفر تاجر (حاج سیدهاشم) اعتراض مردم را تا آنجا پیش می برد که بازار تعطیل می گردد و در نهایت مردم نیز در مسجد شاه تجمع و تحصن می نمایند. علما هم برای اعتراض به حکومت، با مردم و هدایت این حرکت روانه حضرت عبدالعظیم می شوند. شاید با این حرکت نطفه شکل گیری حرکت اعتدال گرایانه مشروطیت منعقد می گردد. تاثیر این تحصن در حدی است که شهر به حالت تعطیل درمی آید. به جهت حساسیت نقش علما در این حرکت اجتماعی (ثبت اسناد رجوع مردم به ایشان) با این وضعیت شهر به حالت بحرانی دچار می گردد و به محض اطلاع شاه از این مسئله مذاکراتی بین نمایندگان دولت (شاه) و علما برگزار گردید و در طی آن خواسته های معترضین در چند بند به مظفرالدین شاه اعلام شد که اهم خواسته های ایشان در این موارد خلاصه می شد:

۱) تاسیس عدالتخانه در تمام شهرهای ایران

۲) اجرای قوانین اسلام درباره مردم به صورت یکسان

۳) عزل مسیونوز

۴) عزل علاءالدوله از حکومت تهران

شاه هم به محض اطلاع از خواسته های مردم موافقت خود را از طریق عین الدوله به مردم ابلاغ کرد که مردم نیز به عنوان گام اساسی و پیروزی موجی از شعف و شادمانی از خود ابراز کردند.

اما با گذشت زمان و دخالت اجانب اجرای قسمت اعظم این خواسته های عدالت گرایانه نادیده گرفته شد که این بی توجهی موجب شد که روحانیت به جهت عدم اجرای مفاد قبلی جنبش عدالتخواهانه با خروج از تهران دست به اعتراض بزند.

خروج علما از تهران باعث ترس در میان مردم شد. مردم بدون پشتوانه نیز با تبلیغات خاصی هم که در بین آنها بود از سر بی پناهی به سفارت انگلستان رفته و در آنجا بست نشستند. فشار علمای نجف هم آغاز شد. این باعث استعفای عین الدوله صدراعظم شد که در نتیجه خواسته های جدید به شاه اعلام شد که عبارت بود از:

۱) بازگشت علما

۲) عزل عین الدوله

۳) افتتاح دارالشورا

۴) قصاص قاتلین

۵) عودت مطرودین شاه در همان روز. شاه نیز در ۱۴ جمادی الثانی فرمانی را در موافقت با این موارد به امضا رساند.