بازخوانی ازدواج محمدرضاپهلوی و فرح دیبا فرح دوتابعیتی بود

روزهای پیش رو, یادآور ازدواج سؤال برانگیز محمدرضا پهلوی با فرح دیبا است

روزهای پیش رو، یادآور ازدواج سؤال برانگیز محمدرضا پهلوی با فرح دیبا است. اهمیت بازپژوهی در این باره، نه در اهمیت ازدواج یا همسر سوم شاه که در بازخوانی هویت پهلوی هاست. به ویژه نزدیکی به چهلمین سالروز پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، این خوانش را بهنگام ساخته است.

محمدرضا پهلوی پس از جدایی از ثریا اسفندیاری، قصد داشت با ماریا گابریلا- دختر پادشاه سابق ایتالیا- ازدواج کند و مقدمات این ازدواج نیز فراهم شده بود و برای مشکل اختلاف مذهب هم راه حلی پیدا شده بود، اما گابریلا ناگهان بدون هیچ هشدار قبلی تغییر عقیده داد و از ازدواج با شاه منصرف شد. علم دلیل این انصراف ناگهانی را بدگویی پری سیما زند (همسر عبدالرضا، برادرناتنی شاه) از عیاشی ها و فساد اخلاقی شاه و اطرافیانش، به خصوص اشرف ذکر کرده است. شاه بعد از آگاه شدن از بدگویی همسر عبدالرضا علیه خود و خواهرانش، آن ها را از دربار طرد کرد.

انبوهی از روایات متناقض

به هر حال در منابع تاریخی و اسناد، دو روایت مشخص در مورد جریان آشنایی شاه با فرح یافت می شود: یک روایت رسمی که در کتاب های رسمی و تاریخ نگاری های دوره پهلوی درج شده است و یک روایت غیررسمی که با توجه به اینکه در خاطره نگاری های رجال پهلوی همگی تقریباً این روایت غیررسمی را به عنوان سرفصل آشنایی شاه و فرح بیان کرده اند، می توان با اعتماد بیشتری به آن نگریست. روایت رسمی و درباری آشنایی شاه و فرح را مارگارت لاینگ در کتاب «مصاحبه با شاه» چنین توصیف می کند: «در اردیبهشت ۱۳۳۷، شاه ۳۹ ساله برای سفری خصوصی به پاریس رفت، سفیر کبیر ایران در فرانسه، مهمانی کوچکی ترتیب داد تا در آن بهترین دانشجویان ایرانی در خارج از کشور را به شاه معرفی کند. در میان آنان، دانشجوی دختری ۲۰-۱۹ ساله بود که در دانشکده ویژه آرشیتکت پاریس، سال سوم تحصیلاتش را می گذراند. به گفته لاینگ، فرح دیبا در دیدار با شاه محکم جلوی شاه می ایستد و در مورد مشکل بیکاری فارغ التحصیلان از شاه توضیح می خواهد!» و همین امر مقدمه ای برای آشنایی شاه و فرح به حساب می آید. اما روایت های غیررسمی به رغم تفاوت هایی در جزئیات، یک نقطه اشتراک قابل توجه و شروعی مشترک دارند. در همه آنها، سرنخ آشنایی شاه و فرح به داماد ذی نفوذ شاه که به خوشگذرانی و عیاشی و البته بددهنی معروف بود، می رسد و این فرد کسی جز اردشیر زاهدی (داماد شاه و سفیر ویژه او در واشنگتن) نبود.

کلامی از مادر عروس!

اما روایت فریده دیبا از جریان آشنایی شاه و فرح که در مقطع بعد از سرنگونی رژیم سلطنتی بازگو شده، چنین است: «فرح که در آخرین سال تحصیلش در فرانسه برای ازدواج با کریم پاشا بهادری آماده می شده، برای تمدید اسناد مربوط به ویزا و حواله ارزی تحصیلی آخرین سال تحصیلش در فرانسه، به تهران مراجعه کرده و به وزارت خارجه می رود، اما وزارت خارجه از تمدید اسناد مربوط به وی خودداری کرده و به او اطلاع می دهند که نامش در لیست مخالفان فعال اعلیحضرت شاه قرار دارد.»

فرح با ناراحتی به نزد دایی اش رفته و جریان را برای او تعریف می کند. محمدعلی قطبی برای حل مشکل فرح تلفنی با احمدعلی ابتهاج (برادر ابوالحسن ابتهاج، رئیس سازمان برنامه و بودجه) صحبت می کند و ابتهاج به او قول می دهد که شخصاً با اردشیر زاهدی که آن موقع رئیس امور دانشجویان ایرانی مقیم خارج بود، تماس بگیرد. مادر فرح در روایت آن روزها، اضافه می کند که همان روز از وزارت خارجه تماس گرفتند و گفتند که شخص آقای مدیرکل (اردشیر زاهدی) می خواهد دوشیزه فرح دیبا را ببینند. فردای آن روز فرح به اتفاق مادر و دایی اش به محل وزارتخانه می رود. محمدعلی قطبی برای جلوگیری از بازداشت احتمالی فرح، سند منزل مسکونی اش را هم به همراه می برد تا در صورت نیاز به وثیقه، آن را گرو بگذارد، ولی ماجرا به گونه ای دیگر، رقم خورد. در حالی که مادر و دایی فرح نگران و مضطرب در مقابل ساختمان وزارت خارجه منتظر بودند، ناگهان فرح خوشحال و خندان از در وزارت خارجه خارج می شود! این لبخند، شروع مهم ترین دوره زندگی فرح بود، هفته بعد نیز فرح به دیدن اردشیر زاهدی می رود. فرح دیبا بعد ها این دیدار ها و گفت وگو را با اردشیر زاهدی چنین توصیف کرده است: «عده ای از دوستان گفتند که من نمی توانم از ارز دولتی استفاده کنم و، چون تمشیت امور دانشجویان ایرانی که در خارج تحصیل می کردند با آقای اردشیر زاهدی بود برای طرح موضوع به ایشان مراجعه کردم، نمی دانم و هنوز هم نپرسیده ام که آقای اردشیر زاهدی چه چیزی در من دیدند که خیلی محترمانه گفتند: والا حضرت شهناز علاقه مند هستند که شما را ببینند.»

اردشیر زاهدی روایت می کند!

در خاطرات اردشیر زاهدی با زاویه دیگری از این روایت آشنا می شویم: «یک روز در محل دفترکار موقت خود در وزارت خارجه نشسته بودم که سکرترم اطلاع داد یک دانشجوی مقیم فرانسه تقاضای دیدار با شما را دارد. ضمن صحبت هایمان متوجه شدم که دوشیزه فرح دیبا برای دیدار با افراد خانواده اش به ایران آمده، ولی در فرودگاه مأموران شهربانی گذرنامه او را اخذ کرده اند. من از ایشان سؤالاتی کردم و متوجه شدم ایشان در زمان دانشجویی در پاریس، به واسطه همکلاس بودن با چند دانشجوی چپ گرا و چند دانشجوی عضو سازمان دانشجویی حزب توده و کنفدراسیون دانشجویان ایرانی، مورد سوءظن مقامات اطلاعاتی سفارت ایران در پاریس قرار گرفته و نام او را در لیست دانشجویان مخالف رژیم به تهران فرستاده اند.»

همان طور که فرح، مادرش و اردشیر زاهدی گفته اند، اردشیر زاهدی، فرح را به ویلای حصارک دعوت می کند ولی اینکه آیا قصد اردشیر زاهدی از دعوت فرح به حصارک، معرفی او به شاه بوده یا نه، نکته ای مبهم است، زیرا اردشیر زاهدی، وضعیت فرح و سلیقه شاه را چنین توصیف می کند: «این دختر سیه موی و لاغر اندام و تا حدودی سیه چرده (سبزه) است و شاهنشاه که قبلاً همسری به زیبایی ملکه ثریا داشته اند، حالا چطور ممکن است که این دختر را که به نظر می رسد از خانواده ای معمولی هم باشد بپسندد؟»

آن هم شاهنشاهی (!) که به گفته اردشیر زاهدی به نحوی افراطی و غیرقابل باور به زنان و دختران موطلایی علاقه مند بود!

روایت روشنگر حسین فردوست

ارتشبد حسین فردوست دوست و محرم اسرار شاه و معاون ساواک و رئیس سازمان بازرسی شاهنشاهی (سازمانی اطلاعاتی موازی ساواک که به چشم و گوش شاه معروف بود) جریان آشنایی شاه با فرح را چنین روایت می کند: «چنین دختری (منظور فرح است) نمی توانست مورد پسند هیچ مردی باشد، برای درک این ادعا کافی است به آلبوم آن دوران فرح مراجعه شود (!)، فرح از فرط استیصال برای اخذ کمک مالی به سراغ اردشیر زاهدی در حصارک می رود تا بتواند در پاریس تحصیل و زندگی کند. اگر ندانیم حصارک چیست، شاید مسئله مفهوم نشود. در حصارک ویلایی بود که اردشیر زاهدی با تعدادی از رفقای جوانش، منتظر شکار دختر ها و زن ها می نشست و هر مراجعه کننده از جنس مؤنث اگر مورد پسند زاهدی واقع می شد، بلافاصله به اتاق خواب می رفتند و اگر مورد پسند زاهدی نبود، او را به یکی از رفقایش که حضور داشتند می داد. این بود شغل و کار اردشیر زاهدی، حال این دختر در چنین وضعیتی به سراغ اردشیر زاهدی در حصارک می رود، لابد زاهدی از این دخترک خوشش نیامده بود که به محمدرضا تلفن می زند که دختری اینجا آمده و اگر اجازه بدهید او را بیاورم و محمدرضا می پذیرد و بدون تحقیق قبلی که او کیست و خانواده او کیست، او را به فرودگاه می برد... و در هواپیما به وی پیشنهاد ازدواج می کند و معلوم است که فرح نیز بلافاصله قبول می کند!»

محمدرضا پهلوی و دور زدن عمدی اردشیر زاهدی در روایت رسمی

شاه با نادیده گرفتن عمدی نقش اردشیر زاهدی در برقراری این آشنایی، نقطه شروع این آشنایی را به دخترش شهناز و دیدن عکس فرح در آلبوم او و در پی آن درخواستش از شهناز برای ترتیب دادن یک ملاقات با فرح مربوط می سازد و این در حالی است که روابط شاه با دختر بزرگش به دلایل مختلف و از جمله تحت تأثیر بودن روحیه خاص شهناز از مادرش فوزیه (همسر اول شاه)، همیشه تیره و سرد بود. به خصوص در قضیه ازدواج شهناز با خسرو جهانبانی (که شاه به شدت با این ازدواج مخالف بود). با این اوصاف اینکه شاه با معرفی و توصیه شهناز با فرح آشنا شده باشد، چندان منطقی به نظر نمی رسد. اشرف خواهر دوقلوی شاه که همیشه سعی می کرد ضعف ذاتی و شخصیتی محمدرضا را با جسارت خودش جبران کند، روایت دیگری از شروع آشنایی فرح و شاه دارد که باز هم جای پای اردشیر زاهدی در آن دیده می شود. البته روایت اشرف از این آشنایی به طور کلی با روایت دیگران متفاوت است. اشرف در خاطرات خویش که آن را «چهره هایی در یک آینه» نام نهاده، واسطه آشنایی شاه و فرح را اسفندیار دیبا دندانپزشک مخصوص دربار ذکر کرده و می نویسد اسفندیار دیبا به اردشیر زاهدی می گوید که خواهرزاده بسیار زیبا و دوست داشتنی دارد که اسمش فرح است و می تواند همسر خوبی برای شاه بشود! جالب آنکه فرح و فریده دیبا و هیچ یک از کسانی که در مورد آشنایی شاه و فرح خاطراتی بیان کرده اند، هیچ اشاره ای به این دایی دندانپزشک مخصوص دربار نکرده اند.

روایت عروس دون پایه از آغازین دیدار

فریده دیبا در خاطراتش از برگزاری چندین جلسه آشنایی شاه و فرح یاد می کند که یکی از آن ها در مهمانی شهناز، در ویلای حصارک اتفاق افتاد. فرح در مورد اولین آشنایی و نخستین سخنانی که بین شاه و او در ویلای حصارک اردشیر زاهدی رد و بدل شد، چنین روایت کرده است: «اولین جمله ای که اعلیحضرت از من پرسیدند این بود: کجا تحصیل می کنید؟ با این جمله آشنایی ما آغاز شد؛ و چند دقیقه ای چگونگی تحصیل در پاریس محور گفت وگو های ما را تشکیل داد. من تحت تأثیر مهربانی و برخورد محبت آمیز شاهنشاه، حرف هایم را می زدم، در بازگشت از حصارک، قلبم دستخوش هیجان فراوانی بود، خانواده ام هم در جریان آن قرار گرفتند، اما آنچه که پیش آمده بود آنقدر برایم غیرمنتظره بود که آن را با هیچ یک از دوستانم در میان نگذاشتم.»

ظاهر فرح نیز در اولین روز آشنایی با شاه، معمولی و ساده بود. اردشیر زاهدی شکل و قیافه فرح در آن روز را چنین توصیف کرده است: «یادم هست که یک پیراهن و دامن سفید به تن داشتند و آرایش هم اصلاً نداشتند، هر کس ایشان را می دید تصور می کرد در برابر یک پرستار بیمارستان قرار گرفته است!»

اردشیر زاهدی در کتاب خاطراتش، علت علاقه مندی زودهنگام و ازدواج نسبتاً عجولانه شاه با فرح را خاطرات کودکی محمدرضا از یک پرستار فرانسوی می داند. محمدرضا از کودکی تا زمانی که رضاشاه او را برای تحصیل به سوئیس فرستاد، تحت تعلیم و تربیت مادام ارفع یک زن فرانسوی که شوهر ایرانی داشت، قرار گرفته و طبعاً به فرهنگ و آداب و سنن فرانسوی علاقه و انس خاصی پیدا کرده بود و به عقیده اردشیر زاهدی، فرح خاطره خوش پرستار فرانسوی را در محمدرضا زنده می کرد. شاه و فرح آنقدر به فرهنگ و زبان فرانسوی علاقه داشتند که شاه به زبان فرانسه از فرح خواستگاری کرد! در عین حال شاه ترجیح داد برای جلوگیری از اعتراض و گلایه احتمالی مادر و خواهرانش یک مراسم خواستگاری رسمی و سنتی هم در کاخ سعدآباد برگزار کند. در این خواستگاری، مادر شاه و اعضای خانواده سلطنتی و اردشیر زاهدی و شهناز و البته فرح و مادرش حضور داشتند. بلافاصله بعد از این خواستگاری بود که به دستور شاه، ویلای پلاک پ. ۱۱، خیابان معدل الدوله دروس -که جزو املاک سلطنتی بود- به فریده دیبا واگذار شد.

علائمی از اختلاف فاحش طبقاتی در یک ازدواج

فریده دیبا در خاطراتش به یاد می آورد که اولین هدیه شاه به فرح، یک اتومبیل شورولت کرایسلر بود که سوئیچ آن از طلا بود! هدیه بعدی شاه به فرح، یک سینه ریز برلیان بود. در این خاطرات مادر فرح از احساس خجالت و تأسفی یاد کرده است که در هنگام دریافت این هدایای سلطنتی به او دست داده بود: «ما در برابر این هدایای گرانبها چه چیزی می توانستیم به شاه هدیه کنیم؟ من به عنوان مادرزن او وظیفه داشتم مطابق آنچه عادت و رسم ایرانیان است، متقابلاً هدیه ای برای داماد آینده ام بگیرم. اما تهیه هدیه ای درخور شاه که می بایست شاهانه باشد، از عهده من خارج بود.»

فرح به گفته مادرش، دو تابلویی که خودش از منظره قله دماوند نقاشی کرده بود را قاب کرد و به شاه هدیه داد. هفته اول خردادماه ۱۳۳۸، آنطور که فریده دیبا می نویسد فرح خبر دعوت رسمی شاه از خودش، فریده و محمدعلی دیبا (دایی فرح) را به مادرش داد و این اولین باری بود که پای این مادر و دختر به کاخ سعدآباد باز شد. بی گمان شناخت و بررسی نقش فرح دیبا مستقل از نقش و حضور زنی به نام فریده دیبا ممکن نیست. فرح در دامان این زن پرورش یافت. او و مادرش هر دو، همزمان به دربار پهلوی راه پیدا کردند و تا آخرین روز های حیات محمدرضا، در تبعید به پاناما و مراکش و امریکا و در نهایت تا آخرین تبعیدگاه شاه، یعنی مصر، با او بودند.

علی حیدر شهبازی محافظ شخصی شاه که از سال ۱۳۳۲ ش. تا سقوط شاه از نزدیک ترین افراد به شاه و شاهد جزئی ترین رفتار ها و واکنش های خانواده شاه بوده است (ازجمله زمان ورود فرح دیبا به خانواده سلطنتی به عنوان همسر سوم شاه) در خصوص عقاید و رفتار فریده دیبا (مادر فرح) در بدو ورود به دربار، چنین روایت می کند: «خانم فریده دیبا با یک جانماز و مهر و تسبیح، وارد دربار شد و در اولین قدم هنگام معرفی به درباریان، با هر کسی که دست می داد (!) از او سؤال می کرد: شما نماز می خوانید؟ بعضی ها می گفتند: بله! و او هم یک سکه طلای پهلوی به آن ها می داد! فرح در همان اولین مهمانی، به مادر محمدرضا (تاج الملوک) و اشرف پهلوی معرفی می شود، مادر فرح واکنش تاج الملوک نسبت به معرفی فرح را فقط سکوت ذکر می کند. تاج الملوک که هیچ گاه نظر مساعدی به همسران محمدرضا، به خصوص فرح نداشت، هیچ تلاشی برای پذیرفتن فرح و ایجاد روابط صمیمانه با او انجام نداد.»

رفع ممنوعیت خروج!

در مهمانی ای که بدان اشارت رفت، فرح از شاه اجازه گرفت تا برای تقدیم پایان نامه و جمع آوری وسایلش به پاریس مراجعت کند، فرح در این مورد چنین نگاشته است: «وقتی برای سر و صورت دادن به کارهایم به پاریس بازگشتم، با سابقه تحصیلی که در پاریس داشتم، سوژه خوبی به دست روزنامه های فرانسوی افتاده بود. مرتب مقالات مصّور چاپ می کردند و جریان را به صورت یکی از ازدواج های هزار و یک شب جلوه می دادند.»

شاه ضمن موافقت با این سفر، خواهرش شمس را (که عازم اروپا بود) مأمور کرد که در این سفر همراه فرح به فرانسه برود. بدین ترتیب فرح دیبا که تا پیش از این ممنوع الخروج بود و نامش در لیست سیاه مخالفین شاه قرار داشت، با پاسپورت دیپلماتیک و هواپیمای اختصاصی دربار شاهنشاهی همراه با مادرش و شمس و فتح الله مین باشیان، شوهر شمس (که از نوازندگان ماهر ویولون در لاله زار بود و بعد از عروسی با شمس، نام خود را به مهرداد پهلبد تغییر داده بود) شهناز، فاطمه (خواهرناتنی شاه) و لیلی امیرارجمند، دوست صمیمی اش، به پاریس بازگشت.

عروسی با تابعیت دوگانه!

اما موضوع جالبی که تنها اردشیر زاهدی در خاطراتش به آن اشاره ای کوتاه و گذرا کرده است، مسئله تابعیت دوگانه فرح بود. به گفته زاهدی، فرح دارای شناسنامه و پاسپورت و تابعیت فرانسوی هم بود. فرح که تا پیش از این یک دانشجوی توده ای مسلک و به قول مادرش، طرفدار فقرا محسوب می شد، در پاریس مدام به بوتیک های شیک و مزون ها و سالن های مد معروف پاریس از قبیل: کریستین دیور می رفت و با حساب دربار، خرید می کرد. فرح آنقدر عوض شده بود که وقتی به آرایشگاه معروف کارتیه پاریس رفت، اظهار علاقه کرد که برای آرایش عروسی اش از آرایشگر های این آرایشگاه به تهران بیایند! اسدالله علم، وزیر دربار وقت نیز دو نفر از زبده ترین کارمندان وزارت دربار را همراه فرح برای رتق و فتق امور و انجام تشریفات لازم فرستاده بود. مادر فرح چنان از عروسی دخترش با شاه خوشحال بود که در حین خرید عروسی در پاریس، مرتب با صدای بلند آهنگ ها و ترانه های گیلکی می خواند و بشکن می زد تا جایی که این کار او باعث جلب توجه عابران و رهگذران شد! بدین ترتیب دختر فقیری که اردشیر زاهدی -پسر سپهبد زاهدی عامل کودتای ۲۸ مرداد- به شاه معرفی کرده بود، سومین همسر محمدرضا شد. فرح بعد ها توجه چندانی به اردشیر زاهدی نداشت، اما اردشیر زاهدی اینقدر با ملکه خودمانی بود که جلوی دیپلمات های خارجی و از جمله هنری کیسینجر -سیاستمدار معروف امریکایی- فرح را ببوسد! به هر حال در ۲۹ آذر ماه ۱۳۳۸، در کاخ گلستان (مقر تاریخی و سنتی سلسله قاجاریه) جشن عروسی مفصل محمدرضا پهلوی و فرح دیبا با حضور بیش از ۴۰۰ مهمان برگزار شد.