پس از دوم خرداد شاهد بروز گرایش های قابل توجهی در سطح جامعه به ویژه نسل جوان نسبت به بازشناسی و نقادی تاریخ انقلاب هستیم. این گرایش یا بهتر بگوییم، احساس نیاز تاکنون از سوی برخی از محافل سیاسی مورد استقبال قرار گرفته و تلاش هایی را نیز در نقد وقایع و روزهای گذشته موجب شده است .اما متاسفانه این تلاش ها غالبا بیش از آنکه مستند به مبانی نظری تبیین کننده اصول، جهت گیری و ضوابط یک نقد روشمند باشند، متاثر از تمایلات سیاسی و ایدئولوژیک معینی بوده اند، لذا نتایج آنها نیز که عموما به نحو مشابهی در اثبات مظلومیت یا حقانیت جریان سیاسی مشخص و تقبیح رقیب بوده، چندان قابل اعتماد نیست .

۱) اصلاح و انقلاب

در علم فیزیک اصل مشهوری به نام آنتروپی (Antropy ) یا کهولت وجود دارد. مطابق این اصل، هر سیستم بسته ای که امکان داد و ستد و کنش و واکنش با محیط اطراف خود یا سیستم های دیگر را نداشته باشد، دچار آنتروپی یا کهولت می شود. سیستم های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی نیز از یک نظر با اصل آنتروپی قابل تبیین هستند. سیستم های سیاسی باز، با دریافت بازخوردها از بیرون قادر به خود ترمیمی و ادامه حیات خواهند بود. متقابلا، سیستم های سیاسی بسته با نفی ساز و کارهای انتقادی لازم برای اصلاح و تصحیح روندهای موجود، وضعیتی را به وجود می آورند که از آن به انسداد سیاسی تعبیر می شود. نتیجه انسداد سیاسی بروز ضعف و سستی در نهادها و ارکان سیستم و انباشت فزاینده مطالبات جامعه است و این انباشت مطالبات که تراکم اعتراضات اجتماعی را با خود به همراه دارد نهایتا به انفجار، فروپاشی و یا به تعبیر صحیح تر، انقلاب می انجامد. بر اساس تجربه بشری، انقلاب سرنوشت محتوم تمام سیستم های سیاسی بسته است.

هزینه سنگین ناشی از فروپاشی نظم که نوعی از هم گسیختگی امور موجب شده است تا ژرف اندیشان به فکر تعبیه و سازوکارهایی بیفتند که ظرفیت لازم برای خود ترمیمی و اصلاح را برای سیستم سیاسی فراهم آورند. فرهیختگان سیاسی نیز معمولا تا آنجا که امکان پذیر است به اصلاح می اندیشند و آنجا که انسداد سیاسی امکان اصلاح را به کلی از بین می برد، پروژه انقلاب در دستور کار مبارزان قرار می گیرد. در کشور نیز در نظام پهلوی همین روند طی شد. امام خمینی نیز تا پیش از مقطع پانزده خرداد ۴۲ خط اصلاح را تعقیب می کردند. اما حوادثی که به قیام پانزده خرداد انجامید و نیز اندکی پیش از آن، دستگیری و محاکمه سران نهضت آزادی که مشی رفرمیستی را در دستور کار خود قرار داده بودند، حامل این پیام بود که ساخت سیاسی متصلب نظام شاه فاقد هرگونه ظرفیتی برای اصلاح و خود ترمیمی است. یکی از ویژگی هایی که روش اصلاح را از مشی انقلاب متمایز می سازد، نسبتی است که تفکر اصلاح با مقوله نقد دارد. لازمه انقلاب نفی است در واقع انقلاب به معنای نفی نظم کهن به منظور بنای نظم جدید است.

حال آنکه لازمه اصلاح گری، نقد است. نقد لزوما به معنای نفی نیست. حتی نقد یک حادثه یا یک روند لزوما به معنای خطابردن و فاجعه آمیز بودن آن نیست. تلاش برای تغییر روندهای گذشته حتی با فرض صحت در ظرف زمان و مکان خود.

به دلیل تغییر شرایط نیز نوعی حرکت انتقادی است. نقد به این معنی، نوعی اجتهاد است. هر تلاش علمی اجتهادی در فهم مسائل، لزوما به معنای نفی احکام و یافته های علمی گذشته نیست بلکه کشف احکام و قانونمندی های جدید که به کار تبیین یا اداره وضعیت جدید بیابد. بدون آنکه احکام گذشته را نفی کند، خود نوعی اجتهاد است. بر همین سیاق هدف اصلاح طلبان واقعی، نفی همه چیز به ویژه اصول و مبانی نیست. اصلاح طلبان به هیچ وجه نمی خواهند همه چیز را از صفر شروع کنند بلکه با پذیرش اصول و مبانی و با اعتقاد به اینکه سیستم موجود ظرفیت تصحیح و قابلیت ترمیم دارد به نقد روندهای گذشته و حال می پردازند .

۲) اصلاح یا استحاله ؟

برای روشن تر شدن موضوع ناگزیریم به تفاوت ماهوی میان اصلاح و استحاله اشاره کنیم. اصلاح را که معادل واژه Reform است نباید با Deform به معنای از حالتی به حالت دیگر گشتن که می توان آن را استحاله نامید یکسان انگاشت. استحاله همواره با تجدیدنظر کردن Revision همراه است. آنان که اصلاح طلبی را مساوی تجدیدنظرطلبی می دانند و به جای نقد روندهای گذشته به نفی آن می پردازند در واقع دفرمیست هستند. اینان استحاله طلبانی هستند که به دلیل عدم اعتقاد به انقلاب یا ناتوانی در گام برداشتن در راه انقلاب به استحاله می اندیشند و می کوشند با نفی مبانی و تجدیدنظر در همه آنچه که هویت و تاریخ انقلاب و نظام را تشکیل می دهد، وضعیتی جدید و ماهیتا متفاوت با وضعیت موجود را پایه گذاری کنند. نگاهی به دو رویکرد کاملا متفاوت در نیروهای سیاسی کنونی نسبت به مهم ترین روندهای جاری و نیز حوادث و جهت گیری های تاریخ انقلاب می تواند تفاوت عمیق میان اصلاح طلبان و استحاله طلبان را آشکار سازد. به طور کلی باید گفت اولا اصلاح طلبی به معنای پذیرش قواعد و مبانی سیستم و اعتقاد به ظرفیت خود ترمیمی سیستم است. ثانیا هدف از اصلاح استحاله نظام نیست بلکه تصحیح انحرافات و رفع کاستی ها و آسیب پذیری ها بر اساس تجارب گذشته و به منظور نجات نظام از استحاله است. از این نظر اصلاح طلبی رویکردی ضداستحاله دارد. ثالثا لازمه اصلاح نقد است و سیستمی ظرفیت رفورم دارد که قدرت نقد از درون را داشته باشد .

۳) ملاک و معیار اصلاح طلبی

هر کس می تواند ادعای اصلاح کند و مخالف خود را به محافظه کاری یا افراط متهم نماید لذا باید دید ملاک و معیار اصلاح طلبی چیست. در وضعیت کنونی، متاسفانه بعضا شاهد این ذهنیت غلط هستیم که اصلاح طلبی را با سرعت آن می سنجند و هر نیرو یا شخصی را که شعارهای تندتری بدهد یا مطالبات بیشتری را مطرح کند، مصداق اصلاح طلب واقعی می انگارند، در حالی که آنچه اصل است سمت و سوی اصلاح طلبی است، نه سرعت آن. زیرا اگر جهت حرکت به سوی بی راهه باشد، سرعت نتیجه ای جز دوری از طریق صواب ندارد. همچنین برخی ملاک تشخص اصلاح طلبی از استحاله طلبی را در بیرون از مجموعه نظام جست وجو می کنند و داوری و قضاوت دشمن و بیگانگان را مبنای تشخیص قرار می دهند. در حالی که تفاوت های میان اصلاح طلبی و استحاله طلبی می تواند ما را در فهم ملاک و معیار اصلاح مدد رساند. چنانکه گفته شد رویکرد اصلاحی درصدد نفی مبانی و اصول نیست بلکه با اعتقاد به مبانی و اصول و از طریق نقد حوادث گذشته و تصحیح روندها، به حفظ و تقویت مبانی و در نتیجه مجموعه سیستم می اندیشد. در موضوع مورد بحث یعنی تشخیص جریان اصلاح طلبی در انقلاب باید دید محکمات و مبانی انقلاب کدامند. محکمات انقلاب در محوری ترین شعارهای انقلاب یعنی استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی نمود و بروز یافته است و در قانون اساسی جمهوری اسلامی بر آن تاکید شده است.

قانون اساسی جمهوری اسلامی برخی از اصول خود را به مثابه محکمات نظام و عناصر هویت ساز آن غیرقابل تجدیدنظر می داند. این محکمات عبارتند از دین و مذهب، اتکا به آرای مردم، اسلامیت و جمهوریت و... که در اصل ۱۷۷ بدان تصریح شده است.

لذا هر حرکتی که تغییر و تجدیدنظر در این مبانی را هدف قرار دهد، در زمره جریان های استحاله طلب قرار خواهد گرفت. با چنین ملاکی است که می توان دریافت آن دسته از تفکراتی نیز که جمهوریت و حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش و اتکا به آرای مردم در قانون اساسی را ناشی از شرایط و فضای سال های اول انقلاب می دانند، معتقدند وضع این اصول در قانون اساسی از باب تقیه خوفیه و یا مداراتیه بوده و لذا قابل نفی و نادیده انگاشتن است و با این دیدگاه، سودای تبدیل جمهوری اسلامی به حکومت اسلامی را دارند. در زمره تفکرات استحاله طلب محسوب می شوند هر چند در طرفداری از نظام و انقلاب خودنمایی کنند. لذا ملاک تشخیص اندیشه های اصلاحی واقعی در نظام جمهوری اسلامی، نه سرعت است و نه قضاوت بیگانگان بلکه ملاک را باید میزان التزام اندیشه ها و جریان های موجود به محکمات انقلاب و نظام جستجو کرد.