مقدمه

در تاریخ معاصر ایران نمی توان واقعه ای را یافت که در آن یک پای قضیه روحانیت نباشد.روحانیت شیعه در طول حیات طیبه و با برکت خود همواره سردمدار مبارزه با استبداد و استعمار و ملجا ملت ستم دیده و درد کشیده ایران بوده است.نهضت ملی شدن صنعت نفت در ایران نیز از جمله رویدادهای مهم تاریخی ایران است که علیه غارت گران ثروت ملت ایران شکل گرفت.نهضتی که در راس آن آیت الله کاشانی روحانی برجسته و مبارز آن زمان قرار داشت.اساسا نهضتی در ایران بدون حضور و حمایت و رهبری روحانیت شیعه امکان شکل گیری و رسیدن به نتیجه مطلوب را ندارد.نهضت مشروطه زمانی به بیراهه رفت وبه سقوط و شکست منتهی شد که حمایت روحانیت و مراجع عظام را از دست داد.

ملی شدن صنعت نفت

تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در روز اسفند ماه یکی از نقاط عطف تاریخ مبارزاتی ملت ایران برای کسب حق خود و بریدن دست بیگانگان از منابع و سرمایه هایش می باشد. کشور ایران به دلیل دارا بودن ثروت های فراوان خدادادی همواره مورد طمع ابر قدرت های شرق و غرب بوده و لحظه ای از زیاده خواهی این قدرتها در امان نبوده است.

شرایط بین المللی در دوره شروع حرکت ملی شدن صنعت نفت درایران به گونه ای بود که کشورهای مختلف به ویژه سه کشور روسیه، انگلیس و آمریکا با ارایه پیشنهادهای مختلف به دولت ایران درصدد کسب امتیاز نفتی از ایران بودند. از آنجا که انگلیس امتیاز بهره برداری از منابع نفت جنوب کشور را در اختیار داشت ، روسها درصدد کسب امتیاز منابع نفتی در شمال ایران وآمریکائیها نیز به تشویق پادشاه وقت کشور در پی کسب امتیاز نفت در ایران بودند.دست اندازیهای قدرت های بزرگ به مال و ثروت این ملت همواره مورد اعتراض روحانیت بود.لذا روحانیون برجسته وقت به ویژه مرحوم آیت الله کاشانی همواره تاکید می کردند که وظیفه هر ایرانی مسلمان آن است که از ملی شدن صنعت نفت حمایت کند. هدف مردم ایران نیز از پشتیبانی مرحوم مصدق برای ملی کردن صنعت نفت مبارزه با استعمارگران و قطع دست ایادی آنها در همه امور جاری کشور و استیفای حقوق ملیشان بود.

طرح اندیشه ی ملی شدن صنعت نفت و سپس تبدیل آن به یک خواست عمومی و سپس بسیج توده های مردم توسط نیروهای مذهبی به رهبری آیت الله کاشانی انجام گرفته است .البته نباید نقش سایر گروه های حاضر در صحنه سیاسی آن زمان ایران را نادیده گرفت. می توانیم عوامل مهم ملی شدن صنعت نفت را در نقش طیفی از نیروهای مذهبی به رهبری آیت الله کاشانی و طیف آرمانگرا به رهبری فداییان اسلام از یک طرف نقش نمایندگان مجلس و نقش نیروهای ملی گرا تبیین کنیم که هر کدام از اینها در زمان خاصی نقشی را ایفا کردند که هیچ کدام تأثیری مانند نقش نیروهای مذهبی در حوزه ی زمانی گسترده نداشته اند . آیت الله کاشانی و روحانیون طیف وابسته به وی در بسیاری از جمعیت ها ، سخنرانی ها ، خطبه ها اعیاد قربان و فطر شعار “ نفت ایران برای ایرانی “ را مطرح کرده بودند و آیت الله کاشانی به خاطر اطلاعیه ای که در همین زمینه صادر کرد به بهانه ی ترور شاه به لبنان تبعید شد . آیت الله کاشانی در لبنان با ارسال نامه های سرگشاده بر شعار “ نفت ایران برای ایرانی “ پای می فشرد . وی در بازگشت پیروزمندانه ی خود در اولین سخنرانی، سخن از ملی کردن صنعت نفت به بیان آورد و در اولین بیانیه رسمی که توسط مصدق در مجلس قرائت گردید روی ملی شدن صنعت نفت اصرار کرد و قرارداد الحاقی گس گلشائیان را مردود شمرد .آیت الله کاشانی به دلیل مقبولیتی که بین عالمان بزرگ بلاد داشت،توانست مراجع محلی را به صحنه بکشاند و آنان با حمایت از آیت الله کاشانی و صدور بیانیه امواج مردمی ایجاد کردند . آیت الله خوانساری یکی از مراجع بزرگ آیت سید محمد روحانی و آیت الله شاهردی از قم ، آیت الله بهاءالدین محلاتی از شیراز، آیت الله چهار سوقی از اصفهان ، آیت الله حاج شیخ باقر رسولی از رشت، آیت الله حاج شیخ محمدرضا کلباسی از مشهد همچنین روحانیون مانند حاج سید حسین خادمی اصفهانی،حاج شیخ مرتضی مدرسی اردکانی،حاج سید مصطفی سیدالعراقین،حاج شیخ مهدی نجفی و فقیه سبزواری با صدور بیانیه ها،فتاوا و سخنرانی ها توانستند نیروهای مذهبی را بسیج کنند و هر روز تظاهراتی در شهرهای بزرگ ایران برای ملی شدن صنعت نفت بر پا کنند .

مخالفت انگلیس

نیاز کشورهای بزرگ صنعتی به انرژی, آنان را بر آن داشت تا آنجا که امکان دارد از تحقق خواست و اراده ملت ایران جلوگیری کنند.به همین دلیل این حرکت ملی با کارشکنی های قدرت های وقت به خصوص انگلیس همراه شد.

اهمیت حرکت ملی شدن صنعت نفت ایران را بدون در نظر گرفتن جایگاه این صنعت در عرصه بین المللی آن زمان نمی توان به درستی ارزیابی کرد. در زمان ملی شدن صنعت نفت،ایران بزرگترین تولیدکننده نفت خام خاورمیانه بود و پس از آمریکا، ونزوئلا و شوروی سابق چهارمین تولیدکننده معتبر نفت خام دنیا به شمار می رفت.درآن دوران کل تولید نفت خام ایران میلیون تن در سال معادل بیش از یک سوم مجموع تولید نفت خام خاورمیانه بود. از سوی دیگر ایران درصد قابل توجهی از نفت خام مورد نیاز اروپای غربی را در آن دوران تامین می کرد. لذا ناراضی بودن انگلیس از حرکت ملی شدن صنعت نفت ایران و تلاش برای برهم زدن این حق خواهی ملت ایران واضح و روشن است. شرکت نفت انگلیس در دوران تاراج منابع نفتی ایران سرمایه هنگفتی را برای خود برهم زده بود و به همین جهت به خطر افتادن منافعش در صنعت نفت ایران را برنمی تابید. این کشور برای جلوگیری از به ثمرنشستن حرکت ملی شدن صنعت نفت ایران از تمام شگردهای لازم و ممکن استفاده کرد.یکی از این حرکتها، تحریم نفت ایران درنیمه اول سال با هدف به خطرانداختن ثبات سیاسی واقتصادی کشور بود.انگلیس به تمام خریداران نفت خام ایران هشدار داده بود که نفت ایران را خریداری نکنند.

شکست نهضت

بروز اختلاف در نهضت ملی کردن صنعت نفت در نهایت این حرکت را با شکست مواجه کرد .به همین دلیل است که ازنهضت ملی شدن صنعت نفت به عنوان تکرار تجربه مشروطه یاد میکنند. هر دو ائتلاف گروههای مختلف به خصوص روحانیان و روشنفکران به پیروزی انجامید و با بروز اختلاف و تفرقه زمینه شکست آنها فراهم شد و در هر دو مورد مداخلهِ خارجی به عنوان عامل مکمل به شکست کمک کرد. در واقع تفرقه میان نیروهای مذهبی و دولت مردان ملی، بزرگترین ضربه را به نهضت وارد کرد. ائتلاف ملی گرایان باآیت ا... کاشانی که مهمترین حامی دولت ملی محسوب می شد بعد از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ ه. ش و در اوج پیروزی نهضت از هم گسست. مصدق با از دست دادن حمایت نیروهای مذهبی، حامیان اصلی خود را از دست داد و در مقابل سیل دشمنان بی دفاع ماند. پافشاری مصدق در کسب اختیارات ویژه,تعطیلی مجلس, آزادی حزب توده و به کارگیری سیاستمداران بدنام,بد رفتاری با برخی مبارزان به خصوص فدائیان اسلام از دلایل اصلی جدایی نیروهای مذهبی از مصدق به شمار می آ یند.به طور مثال دکتر مصدق پس از بازگشت به قدرت، سرلشکر احمد وثوق رابه عنوان معاون وزارت دفاع، یعنی معاون خود، برگزید.سرلشکر وثوق کسی بود که چند روز قبل از آن، به عنوان فرمانده ژاندارمری، دستور شلیک به کفن پوشان قیام ۳۰تیر درکاروانسرای سنگی و همچنین کفن پوشان کرمانشاه، همدان وقزوین را صادر کرده بود. واقعیت این بود که دکتر مصدق پس از روی کار آمدن مجدد، روش جدایی دین ازسیاست را که قوام السلطنهِ نیز برآن تاکید داشت پیشه خودساخت; ولی آیت الله کاشانی بارهاگفته بودند که در اسلام، دین از سیاست جدا نیست: اسلام، با تشکیلات کلیسایی فرق دارد ومشارکت روحانیون در سیاست به معنای رسیدگی به امورمسلمین است که خود یک وظیفه مشخص دینی است.لذا با توجه به وجود دو رویکرد متفاوت در نهضت بروز اختلاف و شکست آن امری طبیعی به نظر میرسید.امری که در نهضت مشروطه نیز رخ داده بود.

عاقبت مشروطه و ملی شدن نفت

دکتر مصدق با شکست نهضت ملی شدن صنعت نفت آخرین امیدها برای حفظ سلطنت در قالب نظام مشروطه را به یأس مبدل کرد و حذف سیستم فاسد سلطنتی در را‡س اهداف مبارزات بعدی قرار گرفت. در جریان این نهضت، ملی گرایان لیبرال ناتوانی خود را در عرصه سیاست ایران نشان دادند و موقعیت خود را در جریانات بعدی متزلزل کردند. هم چنین کودتا، شکست آخرین ائتلاف مقطعی روحانیان و روشنفکران ملی گرا را رقم زد.اگر چه در جنبش مشروطه و نهضت ملی شدن نفت این دو قشر با هم ائتلاف کرده و نهضت را به پیروزی رساندنداما در هر دو مورد پس از پیروزی، روشنفکران لیبرال سعی کردند علما را به هر طریق از صحنه خارج کنند. در انقلاب مشروطه با اعدام شیخ فضل ا... و ترور بهبهانی و سرانجام به قدرت رساندن رضا خان و اعمال سیاستهای ضد مذهبی روحانیان را منزوی ساختند و در نهضت ملی شدن نفت آیت ا... کاشانی را که سهم عمده ای در پیروزی جنبش داشت کنار زده و با تهمتهایی که به او نسبت دادند در عمل نیروهای مذهبی را از خود دور ساختند. این تجربیات تلخ برای نیروهای مذهبی کافی بود تا به نیروهای لیبرال و ملی گرا با دیده بدبینی نظر کنند و از آن به بعد خود به طور مستقل هدایت تحولات را به دست گیرند. می بینیم رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذارجمهوری اسلامی حضرت امام خمینی(قدس سره) بارها در طی دوران حیاتشان، درباره عوامل پیروزی انقلاب اسلامی ایران صحبت فرمودند که در یکی از آن سخنان، عامل مهم پیروزی انقلاب اسلامی و تداوم آن را اسلامی بودن نهضت و فداکاری وجانفشانی برای مکتب ذکر کردند و عامل شکست و ناتمام ماندن نهضت ملی شدن نفت در دوران دکتر مصدق را تکیه برملی گرایی بیان فرمودند. ایشان بارها ملی گرایی را نکوهش کرده و می فرمودند: ما اسلام را می خواهیم و از ملی گرایی سیلی خورده ایم و... ماچقدر سیلی از این ملیت خوردیم، مانمی توانیم تحمل کنیم به این که هر کس، هر جوری دلش می خواهد، خیر، من دلم می خواهد که حالا دمکرات باشد، من دلم می خواهد که ملی باشد، من دلم می خواهد که ملی واسلامی باشد” ما از اینها ضربه دیده ایم، ما اسلام را می خواهیم غیر اسلام را نمی خواهیم ... .از عوامل مهم شکست نهضت ملی، در آن عصر این است که هیچ یک از رجال سیاسی ومذهبی، مبارزه خود را متوجه دربار و شخص شاه که عامل فسادو توطئه و وابستگی کشور به اجانب بود نکرد. شاید بتوان دراین باره چنین گفت که آنان یا آن دید وسیع سیاسی و گسترده رانداشتند و یا شرایط اجتماعی را مناسب برای چنین اقدامی نمی دیدند. در این زمینه رهبر کبیرانقلاب امام خمینی(قدس سره) در قسمتی از سخنان خود، در باره دوران نهضت ملی شدن نفت فرمودند: “... قدرت دست دکتر مصدق آمد لیکن اشتباهات هم داشت، او برای مملکت می خواست خدمت کند لکن اشتباه هم داشت یکی از اشتباهات او این بود که آنوقتی که قدرت دستش آمد این را (شاه) خفه اش نکرد که تمام کند قضیه را. این برای او کاری نداشت بلکه ارتش دست او بود همه قدرتها دست او بود و این همه این ارزش را نداشت. آن وقت این طور نبود که آدم قدرتمندی باشد، مثل بعد که شد، آن وقت ضعیف بود لکن غفلت شد و غفلت دیگر این که مجلس را ایشان منحل کرد... . در حقیقت شکست های متوالی جنبش های اصلاحی در ایران راه را برای اندیشه ملی مذهبی و حاکمیت نیروهای مذهبی هموار کرد.

فدائیان اسلام و ملی شدن نفت

حرکت ضد استبدادی و ضد استعماری مردم ایران عمدتا پس از سقوط رضاخان آغاز شد. مردم مسلمان ایران با هدایت و جانفشانی های روحانیونی چون شهید مدرس، شهید نواب صفوی و آیت الله کاشانی موانع بزرگی را بر سر راه استبداد شاه و غارتگری انگلیس به راه انداختند. مدرس، نواب و جوانان مسلمان بسیاری در این راه به شهادت رسیده و آیت الله کاشانی حبس و تبعید های بسیار را متحمل شدند و سرانجام توانستند قدرت شیطانی استعمار انگلیس را در هم شکسته و نهضت را در آستانه پیروزی قرار دهند.

واقعیت های جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت در تاریخ ایران هرگز به خوبی انعکاس نیافته است. از نمونه های بارز این تحریف تاریخ نادیده گرفتن نقش شهید نواب صفوی در این نهضت می باشد. نقش فدائیان اسلام با وجود داشتن بیشترین نقش در راه آزادی کشور، به سبب کم کاری، در تاریخ مغفول مانده است. با کمال تاسف نیروهای مذهبی بویژه فدائیان اسلام به سبب عمل گرایی که داشتند و با اینکه بیشترین تلاش و جهاد را در راه آزادی ایران انجام دادند، اما نقش آنان در تاریخ کم رنگ جلوه داده شده است. انقلاب مشروطه و نهضت ملی شدن صنعت نفت تمامی به دست نیروهای مذهبی آغاز شد و نهایتا به سرانجام رسید اما به دلیل کم کاری در نگارش تاریخ که توسط دشمنان روحانیت و مذهب نگاشته شد، نقش آنان به گونه ای وارونه نمایان شد.

چون قلم به دست دشمنان اسلام بود، به طور عمد از نوشتن نقش نیروهای مذهبی در تاریخ خودداری شد. نیروهای ملی گرا با حمایت و تلاش نیروهای مذهبی به مجلس راه یافتند و صنعت نفت نیز با جهاد و حمایت فدائیان اسلام ملی شد ,اما آنان با پیمان شکنی در حق فدائیان اسلام که نقش بسیاری در قدرت رسیدن ملی گرایان خصوصا مصدق داشتند، نیروهای مذهبی را به حاشیه راندند.فدائیان اسلام خواستار اجرای احکام اسلام بودند و یکی از این احکام را مبارزه با استعماری می دانستند.پس از آنکه با تلاش های فراوان مرحوم آیت الله کاشانی ملی شدن صنعت نفت به یک مطالبه ملی تبدیل شد.اقلیت مجلس که در دست ملیگراها بود پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را سر دادند.قدرتهای استعماری به منظور جلوگیری از این اقدام رزم آرا را به نخست وزیری رساندند.کسی که آمده بود فقط از ملی شدن صنعت نفت جلوگیری کند. . سپهبد رزم آرا که فردی دیکتاتور وحامی منافع انگلستان بود باتلاش فراوان، سعی کرد تا قرارداد الحاقی “گس گلشائیان ” را به تصویب برساند و در مجلس، صریحا به ملت ایران اهانت کرد واداره صنعت عظیم نفت، به وسیله ایران را غیر ممکن دانست;ولی سرانجام، در۱۶اسفند۱۳۲۹توسط خلیل طهماسبی، عضوفدائیان اسلام، به قتل رسید و از صحنه سیاست خارج شد .همه چیز مهیای ملی شدن نفت بود اما در این میان رزم آرا عامل بیگانه و مخالف اصلی و سرسخت ملی شدن نفت مانع بزرگی به شمار می رفت.اعضای جبهه ملی که خاطره خوبی با قتل هژیر وراهیابی به مجلس را داشتند.این بار دست به دامن فدائیان اسلام شدند.نواب با یک شرط برداشتن این مانع بزرگ را پذیرفت و آن اجرای احکام اسلام وبنیان گذاری حکومت اسلامی بود که هرگز از سوی دولت ملی گرای مصدق به آن شروط عمل نشد در حالی فدائیان اسلام با برداشتن رزم آرا راه را برای ملی شدن نفت هموار کردند و ملی گراها بر موج آن سوار شدند.

سخن آخر

اگر بخواهیم ملی شدن صنعت نفت را بعد از محول شدن اداره امور آن بدست مردم کالبد شکافی کنیم،بایداذغان کرد ادامه و کمال نسبی نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی رخ داده است. زحمتکشان صنعت نفت ایران به حق برگهای زرینی ازتاریخ این صنعت را در دوران به پیروزی رسیدن انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی ، بازسازی و نوسازی تاسیسات نفتی رقم زدند.

اغراق نیست اگر بگوییم ادامه حیات کشور از نظر سیاسی واقتصادی مدیون فداکاریهای کارکنان زحمتکش صنعت نفت در طول این سالها است.

تبیین روحیه خودباوری که ریشه درحرکت و تفکرملی کردن صنعت نفت و اداره امور این صنعت بدست ایرانی مسلمان دارد، سبب شده است که اکنون عملیات اصلی درحوزه نفت و گاز کشورهمچون اکتشاف، حفاری، توسعه ، تولید، بهره برداری، فرآورش، حمل و نقل، لوله گذاری و فروش نفت خام تحت مالکیت و حاکمیت جمهوری اسلامی ایران و توسط مردان شایسته و متخصص این مرزوبوم انجام شود.نباید فراموش کرد که یکی از دلایل یا بهانه های رزم آرا در مخالفت با ملی شدن نفت عدم توانائی ایرانیان در اداره این صنعت عظیم بود.

یکی از نعمات و دستاورد های انقلاب اسلامی ایران تزریق روحیه خود باوری بود که اینک پس از گذشت ۳۰ سال از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد نتایج آن درعرصه های مختلف هستیم.

عباس خسروانی