در دولت یازدهم تخریب خلاق صورت گرفته است

بسیاری از بناهای باشکوه و چشم نواز, از دل ویرانه های روبه زوال یا زمین هایی ناهموار سر برآورده اند که اکنون ممکن است در باور کسی نگنجد گاه به سختی می توان مسیر دشوار آبادانی را تصور کرد اینکه برای شروع ساختمان, چه میزان خاک برداری شده است یا بناهای قدیمی ناکارآمد چگونه فروریخته اند تا بنایی نو و استوار ساخته شود

طبیعت سازندگی است که گاهی نادیده گرفته شده یا از روی غفلت یا تجاهل - که از غفلت مذموم تر است - پاسخی در خور به آن داده نمی شود. تمامی کسانی که در صنعت ساختمان دستی بر آتش دارند، حتی اگر از دور باشد، می دانند که یکی از تعیین کننده ترین اجزای بنا که حتی اسکلت ساختمان بر آن استوار می شود، بنیان آن است که در این صنعت فونداسیون نام گرفته است و خود باید بر بستری استوار قرار گیرد وگرنه خانه ای روی آب ساخته می شود و از این رو آزمایش خاک ضرورت پیدا می کند تا از استحکام و مقاومت خاک زیر فونداسیون نیز اطمینان حاصل شود. قریب به اتفاق مردم، اگر ساختن تمامی بنا از صفر را هم تجربه نکرده باشند، تعمیر بخشی از خانه را که گاهی به دلایلی از قبیل ترکیدگی لوله، سوراخ شدن سقف یا آب بندی نشدن حمام و آشپزخانه و نظایر آن اتفاق می افتد، به چشم دیده و سختی آن را کشیده اند که گاهی از ساختن کامل ساختمان نیز سخت تر است؛ چون اهالی خانه در حال زندگی در آن هستند و این گونه امور فرایند جاری زندگی را مختل می کند و زحماتی مضاعف به بار می آورد. سازندگی و اصلاح در تمامی گونه هایش، اعم از اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی، چنین مسیری از تخریب، آوار برداری و خاک برداری را ایجاب می کند که برخی از نظریه پردازان توسعه، آن را «تخریب خلاق» نام نهاده اند و آن تخریب ناگزیری است که باید برای برخورداری از اقتصادی شکوفا، مقاوم و تاب آور، تن به آن داد. این تصمیم سخت را برخی صاحب نظران، دوراهی سیاست مدار نامیده اند. از یک سو سیاست مدار در پی جلب رضایت و افزایش رفاه مردمان است و از سوی دیگر، ایجاد رفاه و سازندگی و تعمیر و اصلاح، نارضایتی هایی به دنبال دارد که اگرچه ممکن است مقطعی باشد، اما شدت این نارضایتی گاهی چنان است که سیاست مدار را به صرف نظرکردن از ساختن و اصلاح وادار می کند. تمامی پژوهش های تجربی که در تاریخ اقتصاد در شرق و غرب جهان به عمل آمده، نشان می دهند بدون تخریب خلاق، دستیابی به اقتصاد پیشرفته و رضایت بخش امکان پذیر نیست. برای این منظور، لازم نیست از کشورهای غربی یا ژاپن پیشرفته، شاهد آورده شود که تاریخی دور و دراز دارد، بلکه کافی است فرایند تخریب خلاق در ترکیه، کره جنوبی، سنگاپور و نظایر آنها که در دهه های اخیر اعمال شد، بررسی شود تا درستی این ادعا ثابت شود.

برای آشنایی بیشتر با مفاهیم مربوط به تخریب خلاق، ابعاد فرایند و پیامدهای آن می توان به آثار جوزف شومپیتر، اقتصاددان مشهور اتریش (درگذشته به سال ۱۹۵۰) یا کتاب ارزشمند «چرا ملت ها شکست می خورند» که حاصل پژوهش و مطالعه عمیق علمی و وسیع چند سال قبل دو نفر از اقتصاد دانان مشهور معاصر در ام آی تی بوده و خوشبختانه دو نسخه مناسب از ترجمه فارسی آن نیز در دست است، مراجعه کرد. اگر بخواهیم کارنامه اقتصادی دولت دکتر حسن روحانی در دوره نزدیک به چهار سال گذشته را از منظر اقتصاد توسعه ارزیابی کنیم، بی گمان، ادبیات مربوط به تخریب خلاق، می تواند معیارهایی مناسب به دست دهد. دولت یازدهم در شرایطی ساختمان بزرگ و سر به گردون سای اقتصاد ایران را در سال ٩٢ تحویل گرفت، که از یک سو به دلیل نابسامانی های دیرین، بافتی فرسوده داشت و از سوی دیگر، بر اثر ضعف مدیریت در هشت سال قبل، به گونه ای ترک برداشته بود که معمار زبده ای را نیاز داشت تا هم اهل خانه را در خانه حفظ کند، هم تعمیر و اصلاح انجام دهد و هم به فونداسیون ها بپردازد. در اینجا از میان مواردی مانند تورم بالای ٤٠ درصد، کاهش شدید درآمد صادرات نفتی و غیرنفتی، نظام ناهدفمند یارانه ها، مشکلات ریز و درشت مسکن مهر و بی شمار موارد نظیر آن که به رشد منفی اقتصاد نیز منجر شد، فقط به دو نمونه مهم اشاره می شود. متخصصان صنعت نفت در سراسر جهان معتقدند در فرایند استخراج نفت، اگر وقفه مهمی رخ دهد، برداشت دوباره از مخزن، به گونه ای که به ظرفیت قبل برسد، به دلیل افت شدید ذخایر مخزن، اگر غیرممکن نباشد، بسیار سخت است. متخصصان بازاریابی معتقدند ازدست دادن بازار ممکن است یک شبه رخ دهد، اما به دست آوردن مجدد آن به دلیل جایگزینی عرضه کننده های جدید، چیزی در حد محال است و این هر دو در صنعت نفت رخ داده بود. اگر بخشی از افت صادرات نفت، به دلیل تحریم های ناعادلانه بین المللی بود - که بخش مهمی از آن هم پیامد تنش آفرینی های غیرضروری دولت پیشین تلقی می شود - درصد درخورتوجهی از آن به دلیل مدیریت غیرحرفه ای و اشتباه های اساسی مانند توقف سوآپ نفت بود که در دوره هشت ساله دولت قبل اتفاق افتاد. در این شرایط دولت روحانی هم باید سهم خود از بازار نفت را به ایران برمی گرداند و هم استخراج و صادرات آن را افزایش می داد. می توان تصور کرد که بدون دستیابی به برجام این آرزو ها چه سرابی می توانست باشد. نمونه دیگر، نظام بانکی است. دولت یازدهم در این خصوص دست به اقدامی خطیر زد که نمونه بارز تخریب خلاق است. سال هاست بیماری مزمن و جانکاهی گریبان بسیاری از بانک های کشور را گرفته است که برای کل اقتصاد، می تواند خطرآفرین باشد. دستوری بودن نرخ سود بانکی و نیز عدم تناسب نرخ تعیین شده دستوری با واقعیت های اقتصاد، مسئله تخصیص وجوه در کشور را سال هاست با بحران مواجه کرده است. سیاست های یک شبه ای مانند تسهیلات تکلیفی، روش تسعیر ارز و نظایر آن، به شدت از کیفیت دارایی های بانک ها کاسته و ناترازی آزاردهنده ای را بر ترازنامه آنها حاکم کرده است، همچنان که بخشی از سود های شناسایی شده و تقسیم شده آنها نیز جای حرف دارد. دولت یا باید بر این عارضه مشکل آفرین سرپوش گذاشته و به دوره های بعد حواله می داد یا به جراحی بزرگ می پرداخت. طبیعی است جراحی بزرگ، هم درد دارد، هم هزینه و ازاین روی تحمل ویژه ای را ایجاب می کرد و این همان تخریب خلاق است و دوراهی سیاست مدار. ازآنجاکه بدون نظام بانکی کارآمد به مثابه شبکه مویرگی وجوه، هیچ گونه رشد و پیشرفت اقتصادی پایدار قابل تصور نیست، دولت سیاست شفاف سازی و اصلاح را پیش گرفته است که البته رنج عظیمی نیز به دنبال دارد. دولت یازدهم در عرصه اقتصاد و در بخش های مهمی از آن از نفت و نظام بانکی گرفته تا گمرک و بیمه و بهداشت و درمان و آموزش وپرورش و فرهنگ و دانشگاه، در نقطه هایی از تخریب خلاق قرار دارد. با رویکرد انتقاد و مخالفت به منظور کاهش آرای نمایندگان دولت فعلی در انتخابات ریاست جمهوری، می توان شواهد مختلفی را برای اعتراض نشان داد و از بی تابی ساکنان این خانه دردست تعمیر استفاده سوء کرد و روی به ماله کشی و پوشاندن نواقص ساختاری آورد؛ اما با نگاهی مسئولانه، علمی و راهبردی، می توان حقیقت را بهتر دید و زمینه سازی مناسب، تقویت فونداسیون ها و زدودن بی تعادلی ها و مقاوم ساختن اقتصاد را که دستاورد بزرگ دولت فعلی است و برکات آن در سال های آینده ظهور بهتری خواهد یافت، ارج نهاد و سپاسگزار بود. بدون برخورداری از زیرساخت های قوی در اقتصاد، نه سیاست های پولی جواب درست می دهد و نه سیاست های مالی. نه تولید رونق پایدار می گیرد و نه نرخ رشد کشور افزایش می یابد. باید همه نخبگان تلاش کنند تا با تداوم دولت کنونی، گام های اساسی بعد از تخریب خلاق که همان ساختن و افراشتن است، برداشته شود. مگر نه این است که هر اصلاح اقتصادی اساسی در جهان، دست کم به ١٠ تا ١٢ سال زمان نیاز دارد تا درختی بارور شود و نه یکی دو دانه، بلکه میوه هایی انبوه و آبدار دهد؟ بازگشت به عقب، شایسته کشور ثروتمند و روبه رشد ایران نیست.

حجت الله صیدی-عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد