پروفسور یرواند آبراهامیان، استاد ایرانی الاصل کالج باروک دانشگاه نیویورک، از جمله مشهورترین تاریخ نگارانی است که مقاله ها و کتاب های متعددی درباره تاریخ روزگار معاصر ایران نوشته است. از میان آنها می توان به مقاله، علل ساختاری انقلاب ایران و کتاب های تاریخ ایران مدرن و ایران بین دو انقلاب اشاره کرد. آنچه روشن است، عمده ترین دلیل اشتهار او در ایران به سبب انتشار کتاب ایران بین دو انقلاب است. کتابی که در کوتاه زمانی پس از نشر به عنوان کتابی مرجع و مهم برای پژوهشگران تاریخ معاصر ایران شناخته شد.

«ایران بین دو انقلاب» در ۳ بخش و ۱۱ فصل تدوین شده است. نگارنده را در این مختصر با بخش هایی از کتاب که مرتبط با روزگار پیش از وقوع انقلاب اسلامی است کاری نیست، که بررسی آن خود مثنوی هفتاد من کاغذی می طلبد. آنچه مطمح نظر است، بازبینی مختصر آن بخش از کتاب ایران بین دو انقلاب است که به تبیین نظری انقلاب اسلامی ایران می پردازد.

آبراهامیان در کتاب ایران بین دو انقلاب پایه و اساس تحلیل نظری خویش از انقلاب اسلامی را بر ترکیب ۲ تبیین متفاوت که از سوی هواداران و مخالفان سلطنت پهلوی عنوان شده، قرار داده است.

به باور وی، موافقان رژیم پهلوی سرعت افزون روند نوسازی اقتصادی ـ اجتماعی حکومت برای ملتی سنت گرا و عقب افتاده را عامل اصلی وقوع انقلاب می دانند و مخالفان حکومت شاهنشاهی ناتوانی آن در نوسازی بویژه نوسازی سیاسی را علت بروز انقلاب می پندارند.

آبراهامیان با ترکیب این دو نظریه، نظریه سومی با عنوان، سیاست توسعه ناهمگون، ارائه می دهد: «علت وقوع انقلاب آن بود که شاه در حوزه اقتصادی ـ اجتماعی نوسازی کرد و در نتیجه طبقه متوسط جدید و طبقه کارگر صنعتی را گسترش داد، اما نتوانست در حوزه دیگر (حوزه سیاسی) نوسازی نماید و این ناتوانی حلقه های پیونددهنده حکومت و ساختار اجتماعی را فرسوده و شکاف بین گروه های حاکم و نیروهای اجتماعی مدرن را بیشتر کرد و مهم تر از همه این که پل های ارتباطی اندکی را که در گذشته پیونددهنده نهاد سیاسی با نیروهای اجتماعی سنتی بویژه بازار و مراجع دینی بود، ویران ساخت... پس انقلاب نه به دلیل توسعه بیش از حد و نه توسعه نیافتگی، بلکه به سبب توسعه ناهمگون روی داد.»

گفتنی است، برخی موارد مطروحه در ایران بین دو انقلاب، به رغم آن که کتابی واجد ارزش وافر است، نیاز به تامل بیشتر دارد و می توان انتقادهایی بر آن روا داشت.

به عنوان نمونه، از جمله ایرادهای ایران بین دو انقلاب، یکی آن است که نویسنده آن در تحلیل خویش از چگونگی و چرایی وقوع انقلاب اسلامی، به نقش برجسته مذهب و متولیان آن و بویژه رهبری امام خمینی که می توان از آن به مثابه شاخصه اصلی انقلاب بهمن ۵۷ نام برد، التفات چندانی نکرده، همچنین عامل مهم فرهنگ عامه را به باد نسیان سپرده و در مستدل کردن نظریه خویش تنها به عوامل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بسنده کرده است.

علاوه بر این، اشاره های متعدد آبراهامیان به مسائلی چون ایجاد فاصله بیشتر میان دارا و ندار، نابرابری های طبقاتی، اهمیت فزاینده بخشیدن به اعتراض های کارگران و اعلام آن که پیروزی نهایی انقلاب اسلامی تنها با صحنه آمدن طبقه کارگر میسر شد، نمونه ای دیگر از موارد قابل تامل و شایسته نقد در آرای مولف ایران بین دو انقلاب است که از گرایش نسبی او به تبیین انقلاب اسلامی بر اساس نظریه های مارکسیستی حکایت می کند، زیرا آنچه از خوانش مطالب او مستفاد می شود، آن است که کارگران برای ورود به جریان انقلاب انگیزه ای جز افزایش دستمزد و دستیابی به رفاه نداشته اند، این در حالی است که او خود توسعه پرشتاب اقتصادی را عاملی برای انقلاب برشمرده است. بلاشک بیان آرایی چنین در مورد طبقه کارگر بیانگر تضادی آشکار در گفتمان و ناکارآمدی نسبی تحلیل اوست.