در تبیین علل وقوع انقلاب اسلامی ایران، برخی از نویسندگان بر اساس نظریه های انقلاب و پاره ای دیگر بر اساس برداشت های علمی خویش به بررسی پرداخته اند. دقت در آثاری که درباره انقلاب اسلامی ایران نگاشته شده، نشان می دهد که هر اثر به یک، تعدادی یا همه عوامل فرهنگی، جامعه شناختی، اقتصادی، روان شناختی و سیاسی توجه یا تاکید کرده است. البته شیوه استدلال و برداشت های افرادی که در ظاهر بر عامل یا عواملی تاکید ورزیده اند ممکن است متنوع و متفاوت باشد. در آثاری که بر اهمیت عوامل اجتماعی اقتصادی تاکید می کنند، نقش اقتصاد سیاسی یا ساختار اجتماعی؛ مانند نهادها و قشربندی اجتماعی، مورد تاکید بیشتر قرار می گیرد. در تحلیل های روانشناختی، نقش فرایندهای ذهنی و روانی، توضیح رفتار انقلابیان و رژیم ها مورد توجه واقع می شود. تحلیل های سیاسی، بیشتر بر مواردی مانند عدم مشارکت سیاسی تاکید می ورزد. آثار مربوط به رهیافت فرهنگی بر عوامل فرهنگی ارزشی و رهبری انقلاب پای می فشارد و سرانجام در رهیافت چند علتی به عوامل مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی اشاره شده و بر یک علت خاص، به عنوان عامل تبیین انقلاب، کمتر تاکید می شود(۱).

یکی از دستاوردهای انقلاب اسلامی فرو شکستن قالب های فکری نظریه پردازی درمورد انقلاب هاست. ازجمله نظریه های مطرح در محافل علمی جهان، نظریه خانم تدا اسکاچ پل درکتاب "دولتها و انقلاب های اجتماعی" است که همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی درسال ۱۹۷۹م به چاپ رسید. وی در این کتاب با رد ارادی بودن وقوع انقلاب، تفسیر انقلاب را تنها مبتنی بر عوامل ساختاری و از پیش تعیین شده می دانست و نقش انقلابیان در گسترش ایدئولوژی خود و موفقیت آنها در این زمینه را انکار می کرد. وی بر این اعتقاد بود که انقلاب ها ساخته نمی شوند بلکه به وجود می آیند. وی با تفکیک بین "انقلاب سیاسی" و "انقلاب اجتماعی" بیان می دارد که یک انقلاب سیاسی با تغییر حکومت، بدون تغییر در ساختارهای اجتماعی همراه است. همچنین، منازعات طبقاتی و دهقانی نقشی در آن ندارد. انقلاب های سیاسی ساختار حکومت را تغییر می دهند، ولی ساختار اجتماعی را تغییر نمی دهند، و ضرورتاً نیز ناشی از تعارضات طبقاتی نیستند. اما یک انقلاب اجتماعی عبارت است از: انتقال سریع و اساسی دولت و ساختارهای طبقاتی یک جامعه که با اغتشاشات طبقاتی از پایین جامعه مثل دهقانان همراهی می شود. علاوه بر این، باعث دگرگونی های ریشه دار در ساختار طبقاتی و اجتماعی می شوند. بنابراین تعاریف، انقلاب اسلامی ایران را باید در زمرة انقلاب های اجتماعی دانست(۲).

شرایطی که درنظر وی خبر از وقوع انقلاب می دهند عبارتند از:

یک) بحران سیاسی دولت: به عقیده اسکاچپل: "تمام کسانی که دربارة انقلاب مطالبی به رشته تحریر در آورده اند، می دانند که انقلابهای اجتماعی با بحرانهای سیاسی آشکار آغاز می شود. بر همگان روشن است که انقلاب های اجتماعی از طریق درگیری احزاب سیاسی و انجمن های با نفوذ شکل می گیرد. هیچ کس نمی تواند واقعیت جنبه های سیاسی انقلاب اجتماعی را انکار کند"(۳).

دو) شورش از پایین: اسکاچ پل معتقد است که عوامل بنیادین در تبیین صحیح شورشهای روستایی عبارتند از:

الف) الگوهای نهادی رابطه دهقانان با یکدیگر، با ابزارهایشان و با زمین در روستا؛ ب) الگوی نهادی رابطه دهقانان با مالکین؛ ج) توانایی یا ناتوانی دولت در فرونشاندن شورشها. در خصوص شورشها و اعتصابات شهری نیز، اسکاچ پل معتقد است که شورش هایی که در مناطق شهری صورت می گیرد درانقلاب های اجتماعی نقش مهمی داشته اند، ولی در مقایسه با شورشهای دهقانی از اهمیت کمتری برخوردار هستند و در مقابل، اگر چه به شورش های روستایی نسبت به عوامل دیگر، کمتر توجه شده است، این شورش ها در کلیه انقلاب های اجتماعی که در گذشته رخ داده، نقش مهمی داشته اند.

سه) مشارکت نخبگان حاشیه ای: نخبگان به سبب دیدگاه ملی خود می توانند جنبش های محلی دهقانی را در سطح ملی سازمان دهند و با سقوط رژیم حاکم، از جمله دولت سازان رژیم جدید باشند. وی انقلاب ها را محصول اراده و فکر انسان ها نمی داند، بلکه به صورتی جبرگرایانه آنها را معلول ساختارهای عمدتاً بیرون از قدرت انسان می داند. اسکاچپل می گوید: "به نظر من انقلاب های اجتماعی توسط نهضتهای انقلابی حقیقی که در آنها یک رهبری ایدئولوژی حمایت توده ای را برای خلع ید از یک نظام موجود تحت عنوان یک جانشین جدید جلب کند، به نتیجه نرسیده اند، به خوبی روشن است که رهبران انقلابی معمولاً تا هنگام فروپاشی یا اصلاً حضور نداشته اند و یا شخصیت سیاسی حاشیه ای بوده اند و گروه های مردمی

به ویژه دهقانان، از طریق شورش در دگرگونی های انقلابی برای رسیدن به آرمانهای خاص و اهداف خود که مورد حمایت رهبران انقلابی قرار گرفته، مشارکت نموده اند(۴).

به نظر اسکاچ پل، جمع این سه شرط، خبر از آمدن انقلاب می دهد. انقلاب ربطی به تصمیم آگاهانه افراد یا گروه ها ندارد و این تلاقی تصادفی شروط مذکور است که انقلابها را به دنبال خود می آورد، انقلابها ساخته نمی شوند، انقلابها می آیند. به هر حال وی با رد ارادی بودن وقوع انقلاب، تفسیر انقلاب اجتماعی را تنها مبتنی بر عوامل ساختاری و از پیش تعیین شده می داند. و در وقوع انقلاب نقش انقلابیون در گسترش ایدئولوژی خود را انکار می کند.

اما اسکاچ پل در مقاله ای که در سال۱۹۸۲ م. تحت عنوان "دولت تحصیلدار و اسلام شیعی در انقلاب ایران" ارائه کرد، با توجه به آشکار بودن نقش اراده،آگاهی، رهبر و اندیشه در انقلاب اسلامی، نظریه مذکور را در تحلیل انقلاب اسلامی نارسا دانست و نوشت:

"اگر در واقع بتوان گفت که یک انقلاب در دنیا وجود داشته که عمداً و آگاهانه توسط یک نهضت اجتماعی توده ای ساخته شده است تا نظام پیشین را سرنگون سازد، به طور قطع آن انقلاب، انقلاب ایران علیه شاه است. انقلاب آنها صرفاً نیامد، بلکه به صورت آگاهانه و منطقی ساخته شد. این انقلاب قابل توجه، همچنین مرا وادار می سازد تا به درک خود در قبال نقش بالقوه و محتمل سیستم های عقاید و ادراک های فرهنگی در شکل بخشیدن به کنش های سیاسی، عمق و وسعت بیشتری ببخشم. این انقلاب مطمئناً شرایط یک "انقلاب اجتماعی" را دارا می باشد. مع الوصف وقوع آن به ویژه در جهت وقایعی که منجر به سقوط شاه شدند انتظارات مربوط به علل انقلاب ها را که من قبلاً در تحقیق تطبیقی ـ تاریخی ام در مورد انقلاب های فرانسه، روسیه و چین تکامل و توسعه بخشیده ام زیر سئوال برد."(۵)

البته به نظر وی موقعی که در اثر نوسازی شدید اصلاحات ارضی، روند صنعتی کردن، مهاجرت گسترده به شهرها، توسعه نظام آموزش و پرورش جدید، حمله شاه علیه بازار مانند مداخله در تجارت و کنترل بر بازار، کنارنهادن روحانیان از فعالیت های مربوط به تعلیم، تربیت و قضاوت و مانند آن، یاس و از خود بیگانگی اجتماعی پدید آمد و حکومت آسیب پذیر شد، انقلاب اسلامی توسط مجموعه ای از شکل های فرهنگی و سازمانی ریشه دار و تاریخی اسلامی شیعه و اسطوره بنیادین تشیع، حضرت امام حسین (ع) و مراسم اسلامی، شبکه مساجد، روحانیت و ... به گونه ای هشیارانه ساخته شد. ولی او در اینجا نیز به اقدامات ضد فرهنگی و ضد مذهبی رژیم پهلوی و وابستگی اش به بلوک غرب بویژه آمریکا و رابطه دوستانه آن با اسرائیل، موضوعاتی که همواره مورد حمله گروه های مذهبی قرار می گرفت، اشاره نکرده است.

از سوی دیگر در این مقاله نیز نوعی جبرگرایی دیده می شود و اصالتی برای اندیشه، تفکر، اراده و رهبری در نظر گرفته نشده است. واضح است که علت نارضایتی های عمومی از اقدامات رژیم شاه این بود که اساسا آنها این اقدامات یا روند و نتایجشان را با اندیشه های بنیادین موجود در ذهن خود یعنی اصول و اعتقادات اسلامی بیگانه می یافتند، نه اینکه وقتی رژیم شاه در اثر نوسازی شدید تضعیف شد این بیگانگی را حس نموده باشند(۶).