وابستگی جنبش دانشجویی در ایران به جریان روشنفکری تا حدی است که نه تنها می توان تحولات این جنبش از تولد تا اکنون را بر مبنای تحولات جریان روشنفکری بررسی کرد بلکه بدون اغراق باید گفت هر تحلیل شناخت شناسانه ای از جنبش دانشجویی که تحولات جامعه روشنفکری در ایران را نادیده بگیرد تحلیلی ناقص و در عیان کردن ماهیت انتولوژیک این جنبش ناتوان است.

ذکر این نکته ضروری است که با بالندگی جنبش دانشجویی پس از انقلاب اسلامی، چنان که اشاره خواهم کرد این وابستگی طی زمان به یک تعامل دوسویه تبدیل می شود و گفتمان زاییده این تعامل به موازات جریان وحدت حوزه و دانشگاه در فربه کردن هویت فرهنگی ـ سیاسی انقلاب نقشی بی بدیل بازی می کند.

فاصله گیری این وضعیت از وابستگی اولیه گاه حتی از تعامل دوسویه نیز پا فرا تر گذارده و عملا جامعه روشنفکری را پشت سر می گذارد که بهترین مثال آن وقایع ۱۳ آبان است.

قصد من در این نوشتار، بررسی تحولات جنبش دانشجویی در ایران بر اساس منطق فوق و خرده اشاره ای به این تحولات در جریان انقلاب اسلامی است.

به عبارت دیگر می خواهم کیفیت خود به خودی رخ نمودن ماهیت هستی شناسانه جنبش دانشجویی را در قالبی مبتنی بر سیر تکوینی جریان روشنفکری در ایران به تصویر بکشم.

۱ ـ هژمونی گفتمان چپ مارکسیستی در فضای روشنفکری جامعه ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد امری مبرهن و غیرقابل انکار است و این سلطه انکارناپذیر هدایت نخستین جرقه های شکل گیری جنبش دانشجویی را موقتا در اختیار می گیرد.

حزب تازه تشکیل شده توده به این هژمونی فرمی تشکیلاتی می بخشد و به فعالیت خود در محیط دانشگاه رسمیت بخشیده و حتی در دو سال اول، دانشگاه تهران را مجبور به پذیرش این رسمیت می کند.

سرعت نفوذ حزب توده در دانشگاه به گونه ای بود که وقتی پس از سه سال از آغاز فعالیت (در سال ۱۳۲۷) غیرقانونی اعلام می شود، اگر چه این غیرقانونی اعلام شدن تبعاتی را در بیرون دانشگاه برای حزب ایجاد کرد اما حزب در درون دانشگاه توانست با تشکیل سازمان دانشجویان دانشگاه تهران (که در واقع فقط یک تغییر اسم بود) بدون پرداخت هزینه به فعالیت خود ادامه دهد و حتی تحت همین عنوان و تحت لوای گفتمان به اصطلاح انترناسیونالیستی مارکسیسم ، ارتباطاتی با گروه ها و انجمن های مشابه در خارج از کشور برقرار کند.

از ابتدای تاسیس اتحادیه دانشجویی و سپس سازمان دانشجویان، با گذشت زمان ایدئولوژی چپ کمونیستی به صورت شدیدتری رشد و قدرت می یافت.

همین غلبه فوق تصور گفتمان چپ بر فضای دانشگاه ها بود که سبب ساز ایجاد تشکل های رقیب شد اما در این بین اگرچه نیروهای اسلامگرا در جهت تقابل با توده ای ها در دانشگاه سعی در ایجاد تشکیلات مستقل کردند و انجمن اسلامی دانشکده پزشکی دانشگاه تهران به عنوان اولین گروه اسلامگرا در سال ۱۳۲۲ تاسیس شد، اما به دلیل آن که هژمونی گفتمان چپ مارکسیستی هنوز در جامعه روشنفکری (بیرون دانشگاه) غالب بود و خلاهای موجود هنوز توسط جریان های دینی پر نشده بود، جریان اسلامگرا در آن برهه هنوز توفیقی در دانشگاه نیافت و فی الواقع چاره ای جز التقاط نداشت.

به عبارت دیگر نفوذ گرایش چپ تا حدی بود که تعدادی از دانشجویان مسلمان جهت امکان فعالیت در فضای دانشگاه و توان عرضه افکار دینی تشکیلاتی را تحت نام نهضت خداپرستان سوسیالیست در سال ۱۳۲۲ شکل دادند.

از طرف دیگر، سازمان دانشجویی جبهه ملی هم در سال ۱۳۲۹ برای مقابله با توده ای ها آغاز به کار کرد، اما چون دارای خرده گفتمان ناسیونالیستی ـ لیبرالیستی بود که در گفتمان غالب جامعه روشنفکری در آن زمان در برابر مطالبات برابری طلبانه مارکسیستی ارج و قربی نداشت و رویکرد ضدامپریالیستی در آن برجسته نبود، توفیقی نیافت.

۲ ـ سلطه تفکر چپ بر جامعه روشنفکری ایرانی به سلطه محتوایی محدود نماند و از اواخر دهه ۴۰، «فرم» را هم در بر گرفت و در تاکید بر مبارزه مسلحانه و تشکیل گروه های چریکی ظهور کرد.

این گروه ها که فعالیتشان با تکیه بر الگوهای آمریکای لاتین، آفریقا و آسیای جنوب شرقی انجام می گرفت، دارای الگوهایی از مناطق و شخصیت های مختلف همچون مائو (چین)، کاسترو و چگوارا (کوبا)، فرانتس فانون (الجزایر) و جیاپ (ویتنام) بودند که روش های گوناگون آنها را به عنوان راه های مفید جهت مبارزه مورد استفاده قرار می دادند.

بسیاری از گروه های چریکی آن زمان با یارگیری از میان دانشجویان تشکیل شده و حتی رهبری پاره ای از آنها به دست دانشجویان بود و این درهم تنیدگی دیگر وابستگی تکوین جنبش دانشجویی به تکوین جامعه روشنفکری نام نداشت، بلکه سوء استفاده پاره ای گروه ها از احساسات پاک دانشجویان بود که البته عدم برنامه ریزی صحیح برای دانشگاه از سوی جریان های دینی نیز باعث شده بود تا تنها گزینه برای جوان متفکر آن روز ها (به خصوص دانشجویان) گرایش به چنین نحله هایی باشد.

۳ ـ نهضت حضرت امام خمینی از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ شروع شده بود و اگر چه عامه مردم را طی زمان همراه خود کرده بود، اما در آغاز در جامعه روشنفکری تبلور چندانی نداشت و یکی از دلایلی که انقلاب را به رغم آگاهی توده ها و به رغم مرارت های گروه های مبارز و دانشجویان و جریان های مختلف به تعویق انداخت همین جدایی توده مردم از روشنفکران و جریان روشنفکری بود.

علل این افتراق را باید به شکل دوسویه بررسی کرد، هم از سویی جریان روشنفکری به دلیل متاثر بودن از جریان چپ به مذهب روی خوش نشان نمی داد و هم این که قرائت های ناصواب مقدس نماها از دین سبب دین گریزی بخشی از جوانان و روشنفکران می شد.

چه آن که قرائت قشری از اسلام توسط مقدس نما ها و متحجرین مطرود حضرت امام کجا و نیازهای دانشجوی ایرانی شیفته عدالت و مبارزه و آزادگی کجا؟ در چنین وضعیتی هژمونی گروه های چپ در جامعه روشنفکری و به تبع در جریان های مختلف جنبش دانشجویی امری عادی و اجتناب ناپذیر بود و نمی شد مثلاً از دانشجوی آرمان گرای آن روز ها انتظار داشت که به جای انتخاب مشی گروه های چپ، مشی انجمن حجتیه را انتخاب کرده و با سازش با دیکتاتوری پهلوی، به انتظار افزایش گناه و فسق و فجور و در نتیجه ظهور حضرت ولی عصر (عج)بنشیند. از همین رو عدم توفیق جریان های اسلامی درون دانشگاه تا آن زمان، قابل فهم بود.

۴ ـ عامل تغییردهنده این فضا برای جریان های دانشجویی اسلامی، ظهور روحانیون و روشنفکرانی بود که توانستند به نیکی آموزه های دینی را خواست های آرمانگرایانه دانشجویان آشتی دهند.

ظهور شخصیت هایی چون آیت الله طالقانی و استاد مطهری و سایر روحانیون انقلابی از یک سو و وجود روشنفکرانی چون دکتر علی شریعتی در سوی دیگر ماجرا، وضعیت را به گونه ای دیگر رقم زد و موجب ادامه جریانی شد که از سیدجمال الدین اسدآبادی شروع شده بود و نیم نگاهی هم البته به اقبال لاهوری داشت.

نمود این تغییر و تحولات جامعه روشنفکری در جنبش های دانشجویی بسیار مثبت بود و جریان چپ را دیگر یارای مقابله و حتی رقابت با دانشجویان متاثر از جریان روشنفکری دینی نبود.

حکومت شاه هم به خیال زورآزمایی این جریان با چپ ها و توده ای ها ابتدا کاری به کار آن نداشت و زمانی متوجه شد این جریان برایش به مراتب خطرناک تر از آنهاست که دیگر خیلی دیر شده بود و جنبش دانشجویی به محوریت در داخل و خارج کشور قوام یافته بود.

این بخش از جنبش دانشجویی این کشور ضمن ایفای نقش تاریخی خود در قوام بخشی به اهداف انقلابی نهضت، با خلق ۱۳ آبان حتی بسیار جلو تر از روشنفکران، در برابر نماد امپریالیسم جهانی قد علم کردند.

دوباره به سال۱۳۵۶ برگردیم. مذهب که دیواری میان مردم و روشنفکران بود، به همت جریان روشنفکری دینی عامل اشتراک آنها شده بود و در ۱۵ خرداد ۱۳۵۶ سالگرد قیام حضرت امام برای نخستین بار در دانشگاه و توسط دانشجویان برگزار شد و پیوند مبارک جنبش دانشجویی را با حرکت مردم کوچه و خیابان را به تصویر کشید.

۵ ـ جنبش دانشجویی پس از انقلاب نیز به حیات خود ادامه داد و در مقاطع مختلف تاریخی نقش ویژه خود را ایفا کرد، مقاطعی چون وقایع اول انقلاب و خیانت های گروهک ها، جنگ تحمیلی و... که بررسی آنها را به یک مقاله مبسوط دیگر وامی گذارم، اما بر بالندگی تعامل هنوز و همچنان جریان روشنفکری و جنبش دانشجویی تاکید کرده و به یک تفاوت ویژه اشاره می کنم: باب مفتوح اجتهاد در اسلام و بخصوص مکتب تشیع موجب می شود که علمای دین در هر دوره ای مقتضیات آن دوره را در اجتهادات دینی خود لحاظ کنند.

هم از این روست که دین همچنان هم حلقه وصل مردم و روشنفکران مسلمان است و جنبش های پیشروی دانشجویی در شرایط فعلی نیز در تحقق اهداف بلند مدت جمهوری اسلامی نقش برجسته ای دارند؛ نقشی که بررسی تفصیلی آن شاید نیازمند مقالی دیگر باشد.