هر زمان که انسان وضعیّت جامعه های بشری را برانداز می کند، آنها را بین دوحالت افراط و تفریط می بیند؛ آن گونه که کمتر دیده شده که در مسیر اعتدال گام بردارند. به عنوان مثال اگر خواسته باشیم نمونه ای را ذکر کرده و بررسی کنیم، عدالت و معنویّت گزینه واضح و محسوسی است که می توان به آن پرداخت.

بنابه فرمایش استادبزرگ شهید مطهری(ره)"اگر به گفته ها و نوشته های ۵۰ سال پیش نگاه کنیم می بینیم درباره معنویّت زیاد سخن گفته اند امّا درباره عدالت یا سخن نگفته اند یا بسیار کم گفته اند. حالا که تحوّل پیداشده درباره عدالت سخن گفته می شود ولی گویا مُد شده که درباره معنویّت زیاد سخن گفته نشود."(۱)

در سالهای اخیر که شعار عدالت، پیشرفت و خدمت از سوی مسئولین زیاد شنیده می شود، در این میان از معنویّت سخنی به گوش نمی رسد. همین مسئله نگارنده را به نوشتن این یادداست ترغیب نمود. باید به این مطلب اعتراف نمود که غفلت از معنویّت و بحث پیرامون آن در کنار سیاستگذاریها و قانونگذاریها، یعنی غفلت از یک رکن اساسی انقلاب. اگر مسئله معنویّت فراموش شود حقیقتاً انقلاب اسلامی ما از یک عامل پیش برنده محروم شده است.

برخی از آنان که دائماً در صور عدالت می دمند و حتی اشاره ای به معنویّت نمی کنند، می پندارند که اجرای عدالت و برقراری آن بدون معنویّت امکان پذیر است؛ امّا غافل از اینکه چنین چیزی را حتّی نمی توان تصوّر نمود. عدالت و معنویّت دو گزینه ای هستند که تحقّق هریک به دیگری وابسته است. اساساً بدون بال معنویّت هرگز از بال عدالت کاری ساخته نیست و بالعکس.

آنچه قرآن بدان تصریح می نماید و آن را پایه و مایه پیشرفت و تکامل شخص و جامعه می داند، همانا معنویّت است. با نیم نگاهی به زندگی انبیاء و ائمه هدی(ع) و بویژه پیامبراسلام(ص) در می یابیم که حضرتش با همه گرفتاریها و مشغله ها و در راستای برقراری حکومت اسلامی بیش از نیمی از شب را به تهجّد و احیاء سپری می کردند تا آنجا که قرآن نیز خطاب به ایشان بدان گواهی می دهد که:"خداوند به حال تو آگاه است که تو و جمعی هم از آنان که با توأند، نزدیک دوثلث شب یا نصف شب یا لاأقل ثلث شب را همیشه به طاعت و نماز می پردازی..."(۲) یا در جایی دیگر پیامبر را امر به تهجّد و شب زنده داری می کند:"و من الّیل فتهجّد به نافله لک عسی أن یبعثک ربّک مقاماً محموداً"(۳) و با این بیان به ایشان تأکید می کند که پیشرفتهای مادی ودنیایی که هیچ، پیشرفتهای اخروی و رسیدن به مقام محمود در گرو معنویّت است.

اگر تاریخ را ورق بزنیم و از سیره پیامبر اسلام وارد زندگی امیرالمؤمنین(ع) شویم و قدری در آن سیر و سلوک نماییم، عدالت و معنویّت را به مساوات در ایشان می بینیم آن گونه که هیچ کدام از این دو بر دیگری سبقت نگرفته است. لذا نمی توان حکومتداری و عدالت علی(ع) را دید، ایجاد نخلستان و حفرچاه و سازندگی او را ملاحظه کرد ولی مناجات های دل شب او را نادیده گرفت و از آن لحظات که از خوف خداوند عالم بیهوش می شد چشم پوشی کرد و آن را در طریقه حکومتش بی تأثیر دید.اگر از آن زمان، به دوره معاصر خود بیاییم و در مکتب امام امّت(ره) زانو بزنیم در رفتار و گفتار ایشان خواهیم دید که وی تا چه میزان بر معنویّت تأکید دارد و از بین بردن روح معنویّت در ملّت و بویژه جوانان را یکی از بزرگترین خیانتهای رژیم طاغوت می داند. بنیانگذار انقلاب اسلامی خدمت همراه با معنویّت را مکرّر به مسئولین گوشزد می نماید و در یکی از سخنرانیهای خود خطاب به جوانان می فرماید:"معنویّت عمل را نمی دانیم چقدر است، خیلی زیاد است، عمل و لو کوچک هم باشد... این قدر ارزش دارد و این قدر قلوب را به شما متوجّه می کند و این قدر مردم را امیدوار می کند و نهضت ما را پیش می برد که خدا می داند ..."(۴) یا در جای دیگر از خدا چنین می خواهد:"من از خدا می خواهم که از این به بعد ایران ما یک ایران منزّه باشد یک ایرانی باشد که همانطور که انشاءالله مادیاتش اصلاح می شود معنویّاتش هم اصلاح بشود. عمده، معنویّات یک مملکت است"(۵)و این کلام ایشان نشان از اهمّیّت و برجستگی معنویّت دارد.عدم توجّه به معنویت در جامعه امروز ما در حالی است که از نگاه امام و مقام معظّم رهبری و بزرگان دین و بویژه از نگاه قرآن و سنّت، رمز پیروزی و رسیدن به قلّه های سعادت همانا توجّه به معنویّات جامعه است. اگر معنویّت در جامعه ای رشد کرد به همان میزان و چه بسا بیشتر از آن عدالت رشد خواهدکرد. لذا انقلاب اسلامی در کنار عدالت اجتماعی و خدمت رسانی و پیشرفت، به مقیاس اسلامی، به معنویّتی گسترده و همه جانبه نیازدارد. معنویّتی از جنس آنچه در پیامبر و ائمه هدی(ع) و در بزرگان و رهبران دینی خود دیده ایم.