روسیه و ترامپ نهادهای پایدار در مقابل ابتکارات ناپایدار نخبگان

رویکرد روسیه نسبت به لفاظی ها و اقدامات اولیه دولت ترامپ محتاطانه تر از گذشته خواهد بود و دادن هرگونه امتیاز به واشنگتن را در تنها در صورت گرفتن مابه ازاء متناسبِ نقد در دستور قرار خواهد داد

مقدمه

روابط مسکو و واشنگتن در دوره پساشوروی با نوسانات مختلفی همراه بوده و اوج و حضیض های متفاوتی را تجربه کرده است. هرچند در برخی مقاطع این روابط متعادل بوده، اما «صلح سرد» و «جنگ سرد» نیز بخشی از این روابط هستند که مصادیق آن در دو سال اخیر و پس از تعمیق اختلافات در بحران اوکراین و خاورمیانه مشهود هستند. حسب تجربه، طرفین با عنایت به هزینه های تقابل همواره پس از دوره ای از تنش در جستجوی تحولات و موضوعاتی بوده اند تا از آنها به عنوان بهانه ای برای تغییر فضا و به سازی روابط استفاده کنند. تغییر نخبگان در کاخ سفید یا کرملین از جمله مهم ترین این بهانه ها بوده است.

انتخاب گورباچف و یلتسین با گرایش های لیبرالی بعد از سال ها جنگ سرد، انتخاب پوتین و حادثه 11 سپتامبر بعد از رکود نیمه دوم دهه 90، انتخاب مدویدیف و اوباما بعد از چالش جنگ گرجستان (اوت 2008) و انتخاب ترامپ بعد از بحران های اوکراین و خاورمیانه مقاطعی از جابجایی نخبگان هستند که در گشودن فصلی جدید در روابط و خروج از فضاهای تنش و بحران موثر بوده اند. این روند تاریخی که در دوره شوروی نیز مصداق دارد این امیدواری را ایجاد کرده که در دوره ترامپ طرفین از فضای تنشی که در حال سوق به تقابلی شدیدتر است فاصله بگیرند.

در عین حال، تکرار دوگانه تنش و تنش زدایی خود گواه آن است که تعامل، رقابت و تقابل اجزایی از روابط روسیه و امریکا هستند و فرض پایداری هر یک از این روندها چندان منطقی نیست. این نوسانات همچنین نشان می دهند که در بسیاری از مقاطع تغییر نخبگان تنها با تغییرات تاکتیکی همراه بوده و در نهایت نهادها و ساخت های روابط خود را بر تمایلات فردیِ نخبگان تحمیل کرده اند. با این ملاحظه، هرچند به نظر می رسد روابط روسیه و امریکا در آغازین ماه ها و شاید در سال ابتدایی ریاست جمهوری ترامپ با تحرکات مثبت همراه باشد، اما می توان پیش بینی کرد که پس از چندی این روابط به تدریج زیر تأثیر نهادهای پایداری چون رقابت تنش زای قدرت به ویژه در ابعاد ژئوپولیتیکی قرار گیرد.

انتخاب ترامپ، دور جدید روابط

اظهارات مثبت ترامپ و مشاوران او در مورد پوتین و روسیه و در مقابل، استقبال مقامات مسکو از انتخاب ترامپ از جمله تأکید پوتین بر آمادگی روسیه برای احیاء همه جانبه روابط، تصریح مدویدیف بر توسعه تماس ها، تأکید ویاچسلاو والودین، رئیس دوما بر ضرورت گفتگوهای سازنده بیشتر، تصریح کنستانتین کاساچِف، رئیس کمیته امور بین الملل شورای فدراسیون بر باز شدن پنجره فرصت[1] و تأکید دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین بر نزدیک بودن رویکردهای پوتین و ترامپ در سیاست خارجی[2] نشان از آن دارد که طرفین تغییرات در کاخ سفید را مجال مغتنمی برای پرهیز از تقابل و هزینه های غیرضرور می دانند و به رغم پایداری دیوار بلند بی اعتمادی، گشایش دوره ای جدید در روابط را ممکن فرض می کنند.

چرایی استقبال مقامات کرملین از انتخاب ترامپ را می توان از این باب دانست که حتی تحقق بخشی از موضع گیری های انتخاباتی او در مورد روسیه یا در ارتباط با روسیه نیز می تواند در تخفیف مشکلات مسکو از ناحیه امریکا موثر باشد که از این جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد؛

1) توقف یا کاهش تعهد یکطرفه آمریکا به متحدان خود در قالب های دوجانبه و نهادی چون ناتو و سپر ضدموشکی

2) تأکید بر رویکرد هزینه-فایده و عملگرایی که با منفعت محوری در رویکرد عملگرا-واقعگرای کرملین هم خوان است.

3) تأکید بر تمرکز بر اقتصاد و به تبع آن احتمال کاهش ورود به حوزه های تنش زا با روسیه

4) انزواگرایی بیشتر و مداخله خارجی کمتر که می تواند به معنای کاهش رویکرد تهاجمی از جمله نسبت به روسیه باشد.

5) رویکرد مثبت نسبت به توسعه روابط با روسیه که می تواند مصادف با کاهش حمایت واشنگتن از دولت های ضدروسی چون اوکراین، گرجستان، کشورهای حوزه بالتیک و اروپای شرقی باشد و به تبع آن از حجم اقدامات و اظهارات ضدروسی آنها چه به صورت دوجانبه و چه در نهادهای اروپایی و بین المللی بکاهد.

6) کاهش احتمالی حمایت از شاکله اتحادیه اروپا نیز می تواند در کنار جدا شدن انگلیس از این اتحادیه از میزان فشارهای بروکسل بر مسکو بکاهد و در مقابل، فضا برای نفوذگذاری مسکو بر امور اروپا را تقویت نماید.

البته با توجه به راهبردی بودن برخی از این موضوعات در یک سو و عمق اختلافات با روسیه در حوزه ها و زمینه های مختلف در سوی دیگر، اینکه لفاظی های انتخاباتی ترامپ حداقل در کوتاه مدت بتواند به عادی شدن روابط دو کشور منتهی شود، محل تردید است. به همین دلیل مقامات کرملین اقدامات عملی و تغییرات عینی را مبنای پاسخ متقابل و تنها راه کار بهبود روابط عنوان کرده اند. این اقدامات عملی باید در موضوعات اختلافی جاری از اوکراین تا سوریه، تحریم ها، گسترش زیرساخت های نظامی ناتو، سپر ضدموشکی و کنترل تسلیحات راهبردی صورت گیرند. مسکو با متهم کردن غرب به رویکرد تهاجمی در تمامی این موارد امریکا را مقصر بروز تنش می داند و بر برداشتن گام اول از سوی آن تأکید دارد.

در عین حال، موضوعاتی چون مدیریت ثبات و امنیت بین الملل، کنترل سلاح های کشتار جمعی، مبارزه با تروریسم بین الملل، مدیریت بحران های منطقه ای به ویژه در خاورمیانه، شبه جزیره کره و افغانستان از جمله مهم ترین منافع و تهدیدهای مشترک دو کشور هستند که می توانند زمینه ای برای تعامل باشند. اما در این موارد نیز برداشت متفاوت از ماهیت این مسائل، ریشه های شکل گیری و سازوکارهای رفع و حل آنها و همچنین اولویت بندی متفاوت این مسائل برای دو طرف می تواند مشکلاتی را در مسیر مذاکره و اقدام مشترک ایجاد نماید.

با این حال، تفاوت اولویت ها می تواند تسهیل کننده روابط باشد. به این معنا که طرفین با عقب نشینی در موضوعات کم اهمیت تر و امتیاز گرفتن در موضوعات دیگر می توانند آمادگی و تمایل به مصالحه را نشان دهند. بر این اساس، ترامپ با دادن امتیاز به روسیه در اولویت های مورد نظر آن از جمله عدم یا کاهش دخالت ژئوپولیتیکی در حوزه «سی آی اس» و توقف یا کاهش رویکرد تهاجمی نظامی در قالب گسترش ناتو و سپر ضدموشکی می تواند حسن نیت خود را به اثبات برساند. در مقابل نیز می تواند همراهی بیشتری از سوی مسکو در مسائلی چون بحران خاورمیانه و افغانستان را انتظار داشته باشد که به نظر می رسد، امریکا در دوره وی علاقه چندانی به ادامه تمرکز بر این حوزه ها ندارد و مایل است آبرومندانه آنها را فیصله دهد.

در مقابل، روسیه با توجه به مشکلات اقتصادی ناشی از کاهش بهاء نفت و تحریم ها که منجر به کاهش بودجه آن برای سال های 2017 و 2018 شده و عنایت به این مهم که فرآگرد توسعه بلندمدت این کشور بدون رابطه با غرب با تأخیر و موانع بسیار همراه خواهد بود، نامتمایل به مصالحه با امریکا و استفاده از مزیت های متنوع ناشی از روابط با این کشور نیست. حتی اگر مزیت ایجابی از این روابط نصیب روسیه نشود نیز مسکو امیدوار است تا با عادی سازی روابط بتواند به نحو بهینه تری فشارها و تهدیدات ناشی از امریکا را مدیریت کند.

این تمایل به ویژه در شرایط فعلی که مسکو با پیشبرد سیاست خود در خاورمیانه و اوکراین موقعیت خود را مستحکم تر از گذشته می بیند و می داند که می تواند در این حوزه ها از موضع قدرت با امریکا چانه زنی کند کاملاً محسوس است. اما همچنانکه اشاره شد، روسیه بهبود روابط را موکول به اقدامات عملی از سوی ترامپ کرده است. در این بین، تخفیف و رفع تحریم ها علیه روسیه اولین گامی است که دولت جدید امریکا می تواند بردارد و راه را برای تعامل در سایر موضوعات باز کند. هرچند کرملین به نیکی می داند که بخش اعظم وعده های اعلام شده عملیاتی نخواهند شد و از جمله وعده ترامپ در مورد «بررسی» موضوع شناسایی کریمه به عنوان بخشی از خاک روسیه بعید است محقق شود، اما می داند که با فرصت طلبی راهبردی و کاربست مهارت دیپلمایتک می تواند در این شرایط خاص از امریکا امتیاز بگیرد و یا حداقل از شدت تهدیدات آن بکاهد.

تجربه ناموفق «ری ست»

برای تحلیل جریان آتی روابط مسکو-واشنگتن در دوره ترامپ مقایسه فضای جدید با فضای پس از روی کارآمدن اوباما که با وعده های مشابه برای بهبود روابط با روسیه همراه بوده مفید است. اوباما در راستای به سازی روابط با روسیه پروژه «ری ست» را کلید زد و گام های عملی از جمله تعلیق موج سوم گسترش ناتو به شرق (به ویژه به اوکراین و گرجستان)، تعلیق برنامهٔ استقرار سپر دفاع ضدموشکی در اروپای شرقی، موافقت با انعقاد پیمان استارت3، مساعدت به پیوستن روسیه به سازمان تجارت جهانی پس از 13 سال انتظار و مساعدت به توسعهٔ همکاری روسیه با ناتو از جمله در قالب شورای روسیه- ناتو را نیز انجام داد. در مقابل، کرملین نیز با حمایت از عملیات ناتو و امریکا در افغانستان، موافقت ضمنی با گسترش حضور نظامی امریکا در آسیای مرکزی برای انجام امورات ترانزیتی و پشتیبانی عملیات افغانستان و تعامل بیشتر در موضوع هسته ای کره شمالی و ایران به ابتکار اوباما پاسخ مثبت داد.

در این مقطع، اوباما با شعار تغییر و برای برون رفت از سیاست های غلط جرج بوش به ویژه در عراق و افغانستان و در مقابل، مدویدیف با محاسبه دقیق تر هزینه های تقابل با امریکا بعد از تنش ناشی از جنگ گرجستان تغییر در کاخ سفید را بهانهٔ مناسبی برای گشایش دور جدیدی از روابط دانستند. با این وجود، بعد از گذشت کمتر از دو سال از ابتکار «ری ست» نه تنها امتیازات تعلیقی به روسیه به تدریج لغو شدند، بلکه پروژه های گسترش ناتو و سپر ضدموشکی با شدت بیشتری ادامه یافتند. غرب رویکرد تهاجمی تری را در «سی آی اس» در موضوع اوکراین و در خاورمیانه با دستکاری بهار عربی و مسئله سوریه در پیش گرفت که در مسکو به عنوان اجزائی از راهبرد «دربرگیری» جدید روسیه تعبیر شدند.

با این ملاحظه، در کرملین ابراز تمایل اوباما برای بهبود روابط نه با هدف تغییرات نهادی، بلکه صرفاً به عنوان تدبیری تاکتیکی برای پیشبرد منافع واشنگتن قلمداد شد. لذا، در دور سوم پوتین رسماً از شکست پروژه «ری ست» سخن به میان آمد و سیاست مقاومت مستقیم در برابر رویکرد تهاجمی غرب در دستور قرار گرفت. این روند و تجربه های گذشته تر نشان می دهند که ساخت ها و نهادهای پایدار در روابط دو کشور به ویژه رقابت/تقابل اجتناب ناپذیر قدرت در عرصه بین الملل و سخت انگاری ژئوپولتیکی همواره بر فضاهای انتخاباتی-تبلیغی غلبه یافته و خود را بر نخبگان جدید در کرملین و کاخ سفید تحمیل کرده اند.

زیر این شرایط، تأکید پوتین بر احیاء جایگاه «قدرت بزرگ» روسیه به عنوان یک هدف راهبردی تجدیدنظرطلبانه و در مقابل، تأکید ترامپ بر همین مفهوم در شعار انتخاباتی خود و تمایل اساسی جمهوری خواهان به حفظ و تقویت هژمونی امریکا طبیعتاً در فضای به شدت پویایی رقابت قدرت بین المللی باعث تقابل اجتناب ناپذیر خواهد شد. از سوی دیگر، اعتقاد ژئوپولیتیکی روسیه به «دکترین مونیخ» و در مقابل، برداشت ساختاری در امریکا به ویژه در میان جمهوری خواهان در باب ضرورت «دربرگیری» روسیه نیز ماهیتاً تنش زا هستند. هرچند ممکن است خود ترامپ مایل به چنین تقابلی نباشد، اما عدم تخصص او در سیاست خارجی وی را زیر تأثیر مشاورین جمهوری خواهی قرار خواهد داد که اعتقادی عمیق به «دربرگیری» روسیه دارند.

لذا، هرچند بعضاً تصریح می شود که ترامپ رئیس جمهوری غیرسیستمی، خارج سیستمی یا حتی ضدسیستمی است، اما همچنانکه دمیتری مدویدیف به طور ضمنی اشاره کرد، مسکو این احتمال را قوی تر می داند که ترامپ در سیستم امریکایی حل شود.[3] در این بین، روسیه فعلی که با روسیه دهه های 90 و 2000 تفاوت دارد، با اعتماد به نفس ناشی از دست آوردها و موفقیت های نسبی خود در سال های اخیر در مقابل توسعه طلبی های واشنگتن که در دوره ترامپ تنها شکل و شیوه آن تغییر خواهد کرد، به راحتی امتیاز نخواهد داد. مسکو با اغتنام از تجربه شکست پروژه «ری ست» هرگونه امتیازدهی به ترامپ را مشروط به «معامله نقد» خواهد کرد و روابط با او را بر اساس «داده های نقد» و نه «وعده های نسیه» پیش خواهد برد.

واقع گرایی روسی

واقعیت این است که روسیه بنا به مزایای چندبعدی تعامل با امریکا از یک سو و هزینه های تقابل با این کشور از سوی دیگر، متمایل به رابطه سازنده با آن است. در سطح کلان نیز اسناد بالادستی سیاست خارجی روسیه بر مدیریت کلان مسائل بین المللی از جمله ثبات و امنیت راهبردی با تعامل با امریکا تأکید دارند. در عین حال، مسکو تحقق چنین تعاملی را منوط به تقسیم متناسب سهم ها و مشارکت برابر دانسته و در تنش های جاری از جمله در اوکراین و خاورمیانه نیز مقصر را رویکرد تهاجمی غرب می داند. نظر به سخت بودن اصلاح این رویکرد و متقاعد شدن ترامپ به تقسیم متناسب سهم ها با روسیه است که پوتین تأکید کرد احیاء روابط میان دو کشور آسان نخواهد بود.[4]

کرملین حسب تجربه می داند که واشنگتن در دادن امتیاز و حتی مابه ازاء به روسیه سخاوتمند نبوده و نیست و همچنان مایل به تعامل با مسکو از منظری برتری جویانه است. در مقاطعی چون موضوع افغانستان و مسئله هسته ای ایران نیز که به همکاری با کرملین متمایل شده، بیش از هرچیز برای استفاده ابزاری از روسیه جهت کاهش هزینه های تحقق هدف بوده است. با این ملاحظه، مسکو در روابط با ترامپ «عینی گرایی» را مد نظر خواهد داشت و می داند که سیاست امریکا، هرچند رئیس جمهور آن ترامپِ غیرسیستمی باشد، در نهایت برآیندی از سیستم امریکایی است.

نباید فراموش کرد که بسیاری از جمهوری خواهانِ حاضر در این سیستم بارها اوباما را به خاطر رویکرد نه چندان سختگیرانه نسبت به روسیه در اروپای شرقی، اوکراین و سوریه مورد انتقاد قرار داده اند. طبیعی است که ترامپ زیر فشار این دیدگاه ها خواهد بود و احتمال اینکه در راستای آنها قرار گیرد بعید نیست. با این ملاحظه هرچند امریکا در برخی موضوعات کم اهمیت تر برای آن از جمله مسئله اوکراین می تواند امتیازاتی به روسیه بدهد، اما در سایر موضوعاتِ اختلافی دو کشور روندی سختی در پیش خواهند داشت.

در موضوع ناتو و سپر ضدموشکی باید توجه داشت که وعده ترامپ برای احیاء «بزرگی» امریکا با وعده او برای تقویت ارتش امریکا همراه بوده که در شرایط فعلی بین المللی و پیچیدگی تهدیدات نظامی و امنیتی در این عرصه دولت وی مجبور به اقدام شبکه ای از جمله در نهادهایی چون ناتو است که چنین اقدامی در راستای منافع مسکو نخواهد بود. همچنین، معاون او مایک پنس نیز هرچند تأکید کرده که سپر ضدموشکی جهت گیری ضدروسی نخواهد داشت، اما اصل ساخت این سپر را زیر سئوال نبرده است. این در حالی است که مسکو این پروژه را اساساً علیه روسیه و برای تضعف عمق راهبردی آن می داند.

در موضوع سوریه نیز هرچند ممکن است هماهنگی بیشتری میان دو کشور در مقابله با گروهک داعش صورت بگیرد، اما ماهیت مسئله یعنی تقابل ژئوپولیتیکی در خاورمیانه همچنان جاری خواهد بود. مسکو که به واسطه سوریه موقعیت ژئوپولیتیکی خود در خاورمیانه را تقویت کرده این جایگاه را به راحتی قابل معامله نمی داند. کرملین به این مهم واقف است که پیشبرد سیاست امریکا در تغییر دولت دمشق می تواند با تغییر رویکرد سوری ها به روسیه و مجبور کردن نیروهای روس به خروج از سوریه منتهی شده و تمام داشته ها مسکو از دست برود.

در مورد چین نیز هرچند ترامپ رویکرد مثبتی به این کشور نشان نداده و به نظر می رسد مایل است تا با همکاری با سایر قدرت ها از جمله روسیه نسبت به مهار پکن اقدام کند، اما مسکو سیاست «چرخش به شرق/چین» را به عنوان امری راهبردی و جزئی از معادلات کلان آتی بین المللی در گذار به نظم جدید و واقعیتِ جابجایی ثقل قدرت از غرب به شرق پیگیری می کند. لذا، احتمال اینکه بهبود احتمالی رابطه با امریکا بتواند بر سیاست چینی مسکو تأثیر قابل ملاحظه ای بگذارد، اندک است.

در مورد ایران نیز نمی توان منکر رویکرد ژئوپولیتیکی جدید مسکو به تهران و واقعیت ایران در معادلات خاورمیانه شد. هرچند این امر به معنی نگاه راهبردی به تهران نبوده و نیست، اما حداقل به معنی افزایش اهمیت تهران برای مسکو و افزایش هزینه معامله بر سر ایران خواهد بود. در این فضا، هرچند احتمال همراهی روسیه با امریکا در خاورمیانه و در موضوع ایران به صورت تاکتیکی دور از انتظار نیست، اما مسکو با در نظرداشت تجربه دوره «ری ست» از یک سو و موضع برتر خود در منطقه از سوی دیگر، به بهاء کم حاضر به امتیازدهی نخواهد بود. در عین حال، در صورت اقدامات مثبت امریکا در موضوع ناتو و سپر ضدموشکی حداقل مابه ازاء های کرملین در مورد ایران می تواند کاربست انفعال و حزم و احتیاط بیشتر در توسعه روابط با ایران باشد تا از بروز اختلاف غیرضرور با واشنگتن احتراز شود. اما، در موضوع هسته ای موضع روسیه پایدارتر خواهد بود، چرا که مسکو انحراف از توافق هسته ای به سایر گزینه ها را از جنبه های مختلف حائز خطر و تهدید برای خود، منطقه و جهان می داند.[5]

فئودور لوکیانوف، مدیر علمی باشگاه بین المللی مناظرات ولدای با اشاره به اختلافات مختلف روسیه و امریکا و واقعیت عدم انطباق منافع آنها در بسیاری از موارد، تأکید دارد که واشنگتن نباید برای تغییر روسیه تلاش کند و بهتر آن است که طرفین به منافع هم احترام بگذارند. باید یاد بگیرند که در عین منافعِ متضاد با هم تعامل داشته باشند، تضادها را مدیریت و خطرات را کاهش دهند. لذا، او تصریح دارد که واشنگتن نباید انتظار داشته باشد که پس از عادی سازی احتمالی روابط با مسکو کرملین از سیاست واشنگتن در فشار بر چین یا ایران حمایت نماید.[6]

جمع بندی

تجربه های مکرر در روابط روسیه و امریکا نشان می دهد که طرح اصطلاحاتی چون«تنش زدائی»، «ری ست» و «عادی سازی» آسان، اما پرداختن به محتوای واقعی آنها، قطع نظر از کیستیِ نخبگان حاضر در کاخ سفید و کرملین همواره مشکل بوده است. در عین حال، همچنانکه در دوره اوباما و مدویدیف تجربه شد، تغییر نخبگان و روی کار آمدن ترامپ می تواند فرصتی برای شروع روندی جدید باشد که قاعدتاً با تغییراتی همراه خواهد بود، اما اینکه این تغییرات مصداقی و مقطعی باشئد یا اینکه تبدیل به نهاد شوند محل بحث جدی است. تجربیات گذشته از جمله دوره «ری ست» وجه اول را تأیید می کند و اینکه نهادهای پایدار در روابط به ویژه رقابت/تقابل بر سر قدرت در سطح بین الملل خود را بر ابتکارات و علاقه مندی های فردی نخبگان تحمیل کرده و می کنند.

نظر به همین تجربیات، رویکرد روسیه نسبت به لفاظی ها و اقدامات اولیه دولت ترامپ محتاطانه تر از گذشته خواهد بود و دادن هرگونه امتیاز به واشنگتن را در تنها در صورت گرفتن مابه ازاء متناسبِ «نقد» در دستور قرار خواهد داد. در عین حال، مسکو با توجه به شرایط خود و پویایی ها و واقعیت های فعلی عرصه بین الملل از این فرصت برای ایجاد روابط متعادل تر با واشنگتن استفاده خواهد کرد. اما این به معنی تمرکز نهایی بر بردار غربی نخواهد بود و مسکو توازن بین محورهای شرقی، غربی و جنوبی و بین اجزاء نواوراسیایی و نویوروآتلانتیکی گفتمان سیاست خارجی خود را حفظ خواهد کرد.

چه اینکه، دوره چهارساله یا هشت ساله ترامپ نیز به زودیِ دوره اوباما تمام خواهد شد و آنچه در روابط با امریکا باقی می ماند ساخت ها و نهادهای پایدار این روابط هستند. لذا، در دوره جدید مسکو برخلاف دوره اوباما نه بر «ری ست»، بلکه بر بازساخت روابط بر چهارچوب جدیدی مبتنی بر اعتماد، برابری و لحاظ منافع و ملاحظات متقابل تأکید خواهد کرد و به راحتی گذشته حاضر به امتیازدهی در موضوعات مختلف از جمله چین و ایران نخواهد بود.

منابع

[1]. Ласкутова, Алена (Ноября 10, 2016) "Россия и Америка будут дружить "по расчету": Трамп ставит во главу угла экономику, а не Третью мировую". Накануне.RU. HTML: http://www.nakanune.ru/articles/112310 (روسیه و امریکا بر اساس اصل محاسبه دوستی خواهند کرد: ترامپ اقتصاد را اولویت قرار خواهد داد و نه جنگ سوم جهانی را)

[2]. "Дмитрий Песков: подходы Путина и Трампа феноменально близки" (Ноября 11, 2016). Комсомольская правда. HTML: http://www.kp.ru/daily/26606.7/3621989/?see-also.number=1322#see-also (دمیتری پسکوف، رویکردهای پوتین و ترامپ به نحو قابل تأملی نزدیک است)

[3]. "Дмитрий Медведев: Россия готова развивать контакты с Дональдом Трампом" (Ноября 09, 2016). Коммерсантъ. HTML: http://www.kommersant.ru/doc/3137764 (دمیتری مدویدیف؛ روسیه آماده توسعه تماس ها با دونالد ترامپ است)

[4]. "Путин: РФ и США предстоит долгий путь к восстановлению отношений" (Ноября 09, 2016). Газета Известия. HTML: http://izvestia.ru/news/643769 (پوتین: روسیه و امریکا راه درازی تا احیاء روابط دارند)

[5] . برای اطلاع بیشتر در این خصوص ر ک به؛

نوری، علیرضا (تیر 30، 1394) "توافق جامع هسته ای ایران؛ گزینه «مطلوب» روسیه". سایت موسسه مطالعات ابرار معاصر تهران. HTML: http://www.tisri.org/default-1920.aspx

[6]. Лукьянов, Федор (Ноября 09, 2016) "России и США нужно уважать друг друга, не соглашаясь". Российская газета. HTML: https://rg.ru/2016/11/09/lukianov-rossii-i-ssha-nuzhno-uvazhat-drug-druga-ne-soglashaias.html (فئودور لوکیانوف، روسیه و امریکا باید به یکدیگر احترام بگذارند، نه اینکه توافق کنند)

نویسنده: علیرضا نوری

منبع: «شبکه مطالعات سیاست گذاری عمومی»