همسایه مان مرد مسنی است که من و برادرم همیشه از دیدن موهای مشکی و براقش متعجب می شدیم تا اینکه یک روز که با پدر حرف می زد و توصیه می کرد پدر هم موهای سفیدش را رنگ کند، به رازش پی بردیم؛ آب پوست گردوی جوشیده! می دانستم قدیم مردم با گیاهان موهایشان را رنگ می کرده اند ولی بیشتر که دقت کردم، متوجه شدم هنوز هم خیلی ها با وجود به بازار آمدن رنگ های شیمیایی متنوع، ترجیح می دهند با روش پیشینیان به موهایشان رنگ بدهند. با دکتر مهرداد کریمی، متخصص طب سنتی درباره همین رنگ های گیاهی گفت وگو کرده ایم.

چه رنگ های گیاهی ای وجود دارد؟

در کتاب های طب ایرانی، در ادامه بیماری های پوست، بخشی تحت عنوان «زینت» وجود دارد که رنگ کردن مو در این فصل بررسی می شود و رنگ های گیاهی در۳ گروه کلی سیاه، قهوه ای و قرمز قرار می گیرند. البته باید توجه داشت طیف رنگی در هر کدام از این رنگ ها متنوع است و با توجه به نحوه ساخت و کیفیت گیاه تفاوت دارد؛ مثلا از رنگ های سیاه کننده مو، رنگ هایی به دست می آید که متمایل به سبز زیتونی است. در این بین، سیاه کردن مو بیشتر موردتوجه بوده و نزدیک به ۵۰ گیاه در ترکیب های سیاه کننده استفاده می شده. هریک از گیاهان مورداستفاده در ترکیب ها، فقط اثر رنگ دهی ندارند و برای تثبیت یا شفاف کردن رنگ و کاهش عوارض به کار می رفته اند.

در حال حاضر هم از این رنگ ها استفاده می شود؟

بله، هم در صنایع بهداشتی آرایشی و هم در صنایع غذایی و دارویی.

امروزه انتخاب رنگ های گیاهی در صنایع آرایشی بر چه اساسی است؟

شرط اساسی برای استفاده از یک رنگ گیاهی در صنایع آرایشی، نداشتن سمیت و پایداری است. نکته های ویژه ای که به آنها توجه می شود، اثر pH بر رنگ، حلالیت در آب و روغن ها و پایداری در برابر نور، گرما و عوامل محیطی هستند.

رنگ های طبیعی، فقط از گیاهان به دست می آیند؟

رنگ هایی با اساس طبیعی از منابع معدنی، حیوانی و گیاهی هستند، پس رنگ های طبیعی منحصر به گیاهان نمی شوند. یکی از مثال های جالب، حشره «کوشینیل» است که در منابع قدیم با نام «قرمز» از آن یاد شده است. حتی برخی اعتقاد دارند نام رنگ «قرمز»، برگرفته از نام این حشره است. بدن کوشینیل حدود ۱۰ درصد اسید کارمینیک دارد که یک رنگ ارغوانی درخشان محلول در آب است.

از چه گیاهانی در ساخت رنگ های گیاهی استفاده می شود؟

گیاهان متعددی در رنگ های گیاهی استفاده می شوند که معروف ترین آنها حناست. زعفران هم رنگ زرد نارنجی ایجاد می کند و ماده رنگی آن «کروسین» است. پودر حاصل از چغندرقند که حاوی بتانین است نیز رنگ قرمز مناسبی می دهد. گلبرگ شقایق قرمز نیز رنگ قرمز تیره ای دارد که در رنگ های قهوه ای و سیاه به کار می رفته است. برگ سدر، پوست گردو، آمله، هلیله ها، پوست انار، وسمه، افسنتین و برخی از ترکیب های حاوی آهن و مس نیز در این ترکیب ها کاربرد دارند.

با توجه به فرمولاسیون، رنگ های گیاهی کمتر از شیمیایی ها زیان دارند؟

پژوهشی برای مقایسه ترکیب های شیمیایی و گیاهی انجام نشده است ولی توجه به این نکته ضروری است که حدود ۶۰ درصد ساختارهای شیمیایی، به نوعی برگرفته از طبیعت است و در حال حاضر نیز در بسیاری از فرآورده های آرایشی بهداشتی از گیاهان برای تاثیر بیشتر و مزیت کالا استفاده می شود. علاوه بر این، میزان مواد موثر در ترکیب های طبیعی بالا نیست و در صورت ایجاد عارضه، شدت عوارض معمولا زیاد نخواهدبود ولی موادطبیعی هم قادر به واکنش های پوستی، خارش و حتی ایجاد ریزش مو هستند.

کدام گیاهان را مستقیم و بدون هیچ دستکاری ای می توان روی موها گذاشت و رنگی که هرکدام به مو می دهند، چیست؟

حنا، برگ و تخم چغندر و گلبرگ شقایق مو را سرخ و آمله و پوست گردو و وسمه مو را سیاه می کنند ولی معمولا ترکیب های رنگ مو که به «خضاب» مشهور هستند، از چند گیاه و منابع معدنی تشکیل شده اند.

رنگ های گیاهی تاثیری هم در محافظت از ساقه مو دارند؟

گیاهان حاوی مواد مختلف هستند و همزمان آثار متفاوتی دارند. بیشتر گیاهان رنگزا، دارای اثر ضدقارچی و ضدباکتری و در عین حال حاوی آنتی اکسیدان های بسیارقوی هستند و اثر محافظتی بسیار خوبی بر پوست و موی سر دارند. افزایش خونرسانی نیز باعث افزایش رشد و تسریع روند ترمیم می شود. نقش موادمعدنی موجود در گیاهان در ترمیم ساقه مو نیز قابل توجه است.

رنگ های گیاهی برای چه کسانی مناسب ترند؟

هر شخصی می تواند از این رنگ ها استفاده کند ولی اگر کسی به چربی بیش از حد موی سر و جوش های ریز و خارش خفیف و مداوم پوست سر مبتلا باشد، می تواند همزمان از آثار درمانی این گیاهان نیز بهره ببرد. شرایط شغلی نیز مو را در معرض آسیب قرار می دهد؛ از یک هنرپیشه که چهره آرایی می شود گرفته تا کارگری که در معرض موادخاص است. استفاده از ترکیب های گیاهی به سلامت موی این افراد کمک می کند. کسانی که موهای خشکی دارند، نباید در استفاده از ترکیب های رنگزای گیاهی زیاده روی کنند یا همزمان از گیاهان سرد و تر مانند گل ختمی نیز استفاده کنند زیرا باعث خشکی بیش از حد می شود.

استفاده از رنگ های گیاهی موجود در بازار را توصیه می کنید؟

اگر ترکیب گیاهان موجود در این رنگ ها براساس طب سنتی ایران یا طب سنتی هند(آیورودا) باشد و منابع مطمئن مورد تایید و خالص گیاهی در ساخت آنها به کار رفته باشد، استفاده از آنها مشکلی ندارد. در موارد موجود نیز از گیاهانی مانند آمله، هلیله، حنا، ترکیب های مس و.. استفاده شده که از لحاظ ترکیب مناسب هستند. باید توجه کنیم که هندی یا چینی بودن یک ترکیب گیاهی، نشانه خوب یا بدبودن آن نیست بلکه باید به نوع ترکیب و رعایت استاندارد های ساخت فرآورده از کشت گیاه تا نحوه فرآوری توجه کرد، بنابراین فرآورده ای مناسب است که استاندارد های بهداشتی کشور سازنده را داشته و استانداردهای کشور ما را نیز دریافت کرده باشد.

راست است که بابونه رنگ موها را باز می کند؟

آثار ضدالتهابی و ترمیمی بابونه بر پوست در تحقیقات مختلف بالینی به اثبات رسیده و از داروهای رایج در درماتیت ها و آسیب های پوستی است. سلامت کوتیکول مو ارتباط قوی با لایه های سطحی پوست دارد. می توان گفت کوتیکول مو از همان لایه های سطحی پوست تشکیل شده بنابراین بابونه مستقیم و غیرمستقیم بر کوتیکول که عامل اصلی حالت مو است، تاثیر دارد.

حمید دهقان