این یک مشکل عمومی است که کسی نمی تواند ادعا کند آن را تجربه نکرده است. حرص به پُرخوری در نهاد همه ما وجود دارد، مثل خیلی از صفات بد دیگر. البته عوامل خارجی هم می توانند قضیه را بدتر کنند که در این مطلب نگاهی داریم به بعضی از این عوامل؛ اما به هر حال، اصل ماجرا اراده آدمی است که باید بتواند جلوی شکمش را بگیرد.

«پیش از سیر شدن کامل دست از غذا بردارید.» این کلام با ارزش پیامبر اکرم(ص) همین را می گوید. در روزگار مدرن ما هم هیچ متخصص تغذیه باسوادی نمی شود پیدا کرد که با این اصل مخالف باشد.

● راز غار اشتها

هرچه مُدرن تر می شویم، یعنی هرچه عدد سالی که در آن زندگی می کنیم بزرگ تر می شود، خطر اضافه وزن هم بیشتر می شود. البته آن قدر درباره چاقی و مضرات آن گفته شده که شاید برای خیلی ها موضوع لوث شده باشد، اما این خطر بالاخره وجود دارد.

میلیاردها کیلو چربی اضافه ی مردم زمین به زودی به اصلی ترین عامل اولیه از دست رفتن کیفیت زندگی، بیماری و حتی مرگ آنها تبدیل می شود. طنز تلخ ماجرا اینجاست که سرمنشأ این بدبختی ها، بخشی از مغز انسان است که مسئول کنترل لذت هاست.

خالق متعال طوری انسان را خلق کرده که برای زنده ماندنش، باید سیستم های زیادی به طور مداوم کار کنند. بیشتر این سیستم ها، مثل گردش خون، سیستم عصبی و تنفسی به طور خودکار عمل می کنند.

اما حکایت خوردن فرق می کند. این عمل حیاتی، مانند تمایلات جنسی، هم اختیاری است و هم ضامن بقای نوع بشر. شاید برای همین است که این دو نیاز با لذت همراه شده اند تا آدم کلا بی خیال آنها نشود و نرود جزو گونه های منقرض شده. اما امان از آدمیزاد اهل افراط.

دیگر روزی نیست که بالاخره به نحوی تلویزیون، رادیو، مطبوعات و... دکترها درباره فشارخون و کلسترول بالا هشدار ندهند. بعد از شنیدن این هشدارها، بیشتر ما با ترس به خودمان قول می دهیم که دیگر شکم مان را نگه داریم. اما فقط بو یا قیافه ی یک بشقاب غذا می تواند همه رشته ها را پنبه کند. اشتها، ترس ما را از بین می برد.

● اشتها، این لذت طلبی لعنتی از کجا می آید؟

این روزها محققان در حوزه پزشکی به شدت به دنبال جواب این سؤال هستند؛ اینکه نحوه عمل گرسنگی و سیری چگونه است. آنها به دنبال نقاطی از مغز می گردند که با برانگیخته و ارضا شدن اشتها در آدم ارتباط دارند و روی سیستم عصبی اندام های گوارشی مثل معده و روده ها تحقیق می کنند.

نقش ژن ها را هم نباید فراموش کرد. غدد و هورمون ها هم که در همه اعمال حیاتی نقش دارند. احساس گرسنگی و سیری محصول یک مکانیسم بسیار پیچیده هستند.

دانشمندان می خواهند با شناسایی هرچه بیشتر این مکانیسم، راه حل هایی برای جلوگیری از شکم بارگی پیدا کنند، تا دیگر آدمیزاد به راحتی فریب رنگ و بوهای خوش را نخورد و بتواند راحت تر دروازه بدنش را کنترل کند. اما همه اینها فقط کمکی هستند برای اعمال اراده. اصل هنوز اراده انسان است.

بدن بیشتر ما آدمیزادها به ترتیب خوردن صبحانه، ناهار و شام عادت کرده، آن هم سر بعضی ساعت های خاص. برای همین سر ظهر احساس گرسنگی می کنیم، چون سال هاست که در این وقت ناهار می خوریم.

استفاده از تصویرهای MRI نشان می دهد که الگوی فعالیت مغز انسان وقتی غذای مورد علاقه اش را می بیند، با وقت دیدن غذایی که دوست ندارد، اساسا متفاوت است. بدن ما قبل از اینکه غذا را به دهان بگذاریم، به خاطر شکلش به آن واکنش نشان می دهد؛ برای همین است که آب دهانمان با دیدن قورمه سبزی مامان راه می افتد.

از اصلی ترین سرنخ هایی که بدن ما از روی آن می فهمد به غذا نزدیک شده، بوی خوراکی هاست. بوی غذا باعث ترشح انسولین بیشتر در خون می شود و این به ما احساس گرسنگی می دهد. وقتی بوی غذا با دیدن غذا همراه می شود، کنترل کردن اشتها واقعا سخت است.

هر چه هوای محیط سردتر باشد، مردم کمتر جلوی شکمشان را می گیرند. برای همین رستوران دارهای کاردرست سعی می کنند همیشه محل نشستن مشتری هایشان را خنک نگه دارند.

سوخت و ساز بدن هنگام غذا خوردن باعث بالا رفتن حرارت بدن می شود؛ به همین دلیل گرما یک جورهایی نشانه دست کشیدن از غذاست.

حتی بعد از خوردن یک وعده غذای مفصل، معمولا برای یک کم دسر جا داریم. این اشتیاق به دسر، به خاطر برآورده نشدن کامل نیاز بدن به شیرینی است. با روش هایی مثل اضافه کردن کمی میوه به سالاد، می شود جلوی این شیرینی دوستی مضر را گرفت.

کربوهیدرات های تصفیه شده نیز اشتها را افزایش می دهند. منظور از کربوهیدرات های تصفیه شده، مواد نشاسته ای مانند گندم و برنج هستند که سبوس و غلاف آنها جداشده است.

چند ساعت بعد از خوردن یک وعده غذای حاوی این مواد مثل نان سفید یا ماکارونی تهیه شده از آرد سفید بدن ممکن است دوباره احساس گرسنگی کند؛ برای اینکه این غذاها باعث افزایش ترشح انسولین و کاهش قند خون می شوند. پایین آمدن قند خون اشتها را افزایش می دهد.