به فارسی به آن سیاه دانه یا سیاه تخمه می گویند. گیاهی است یک ساله با تقسیمات برگی شانه ای عمیق که ظاهری خطی یا مویین به برگ های آن داده است. گل های آن و زمان باز شدن آنها از اواخر ادیبهشت ماه تا تیرماه می باشد. سیاه دانه از جمله گیاهانی است که زنبورعسل علاقه مفرطی به نوش آن دارد. در اراک می روید و در اصفهان و نواحی مختلف ایران پرورش می یابد. استفاده از این گیاه که به زبان عربی آن را شونیز، حب سودا و کمون اسود نیز می نامند، از قدیم الایام بین ملل مختلف معمول بوده و به صورت خوردنی و ضماد در درمان بسیاری از دردها به کار می رود.

بقراط از این گیاه د ر آثار خود نام برده و دیوسکورید(Dioscoride) نیز مصرف آن را به صورت پاشیدن بر روی نان و مداوای بسیاری از بیماری ها توصیه نموده است.

قسمت مورد استفاده این گیاه در مصارف دارویی، دانه آن می باشد که به رنگ تیره، سه گوش و با بویی مخصوص است که کوبیده و خرد شده آن، بویی شبیه زیره دارد.

سیاه دانه مقوی، افزایش دهنده ادرار، ترشحات شیر و قاعده آور است. در سرماخوردگی های همراه با عطسه زیاد و زکام، مخلوط آن با روغن در بینی چکانده می شد. به صورت دیگر سیاه دانه را روی آهن یا سنگ گداخته می ریختند و دودش را به هنگام زکام استنشاق می کردند، که در رفع زکام و سردرد ناشی از سرماخوردگی اثر قابل توجهی داشته است. همچنین برای تحلیل زکام، آن را خمیر نموده و به صورت گرم روی سر می گذاشتند.

رفع دندان درد از دیگر مصارف این گیاه دارویی می باشد که به این منظور آن را پخته، با سرکه مخلوط نموده و روی دندان می گذارند. از جمله موارد قابل توجه این گیاه کم شهرت که می تواند قابل توجه بانوان قرار بگیرد، اثر خاص این گیاه در رفع لکه های پوست صورت و افزایش جلای آن است. برای تهیه مخلوطی معجزه آسا می توان مقداری سیاه دانه را کوبید و با روغن زیتون مخلوط کرد، و سپس مانند کرم روی صورت مالید.

در درمان ریزش مو هم کاربرد آن دیده می شود. به طوری که استفاده مخلوط سیاه دانه، موم و حنا، برای جلوگیری از ریزش موی سر ذکر شده است.

به هنگام ابتلا به امراض پوستی همچون زگیل، جرب، برص و خال و لکه های دیگر، سیاه دانه و روغن گل سرخ می تواند موثر و مفید باشد.

در کتاب های قدیمی آورده شده که این گیاه دارای طبیعتی گرم و اسانسی نامطبوع، ماده تلخ، قندها، مواد روغنی و گلوکوزید سمی موسوم به فلائین و کونژیلین می باشد.

سیاه دانه خشک کننده خلط های غلیظ، دافع گازهای معده، مسهل، از بین برنده قولنج های بادی، عامل دفع سم های بدن، درمان یرقان، دردهای روده ای، سردرد، شکم درد، سینه درد و سرفه های مکرر، دل بهم خوردگی، درد طحال است.

این گیاه حاوی آلکالوئید های مهم به نام دکلوئیدین، کانسولیدین، دکلوسنین و دکلویین است که به دلیل اثر تحریکی آنها روی جدار معده برای معالجه معده و ورم کبد و کمبود شیرهٔ معده مصرف می شود.

در دامپزشکی هم از سیاه دانه برای افزایش شیرگاو ها استفاده می کنند. مصرف زیاد سیاه دانه باعث افزایش خونروی ماهیانه و در خانم های حامله موجب سقط جنین می شود.

به منظور استفاده از آن در طب سنتی، از پودر یا دانه خیسانده آن استفاده می شود نباید آن را دم کرد، زیرا اسانس آن از بین می رود. یادآوری می شود مصرف آن نباید از یک مثقال بیشتر باشد.

آزمایشات متعددی به منظور شناخت اثرات فارماکولوژیکی گیاه صورت گرفته و برخی مطالعات نشان داده است که عصاره سیاه دانه دارای اثرات شل کنندگی برروی عضلات صاف از جمله عروق خونی، رودهٔ کوچک و رحم می باشد. و این اثر را از طریق مهار کانال های کلسیمی توسط تیموکینون (که بیشترین ماده موثر موجود در دانه های سیاه دانه بوده و بسیاری از اثرات فارماکولوژیکی آن مربوط به این آلکالوئید می باشد) می دانند با این وجود اثرات سیاه دانه و مادهٔ موثرهٔ آن برسیستم عصبی مورد بررسی قرارگرفته است. در یک مطالعه صورت گرفته در ایران اثرات ضد تشنجی تیموکینون موجود در دانه های سیاه دانه مورد تحقیق و بررسی قرارگرفت و نتایج نشان داد که تیموکینون می تواند اثرات ضدتشنجی در درمان صرع های خفیف داشته باشد.

منابع

۱ سیاوش پرورده، محمد خاتمی حس آباد، حسین حسین زاده، بررسی اثر پدتشنجی تیموکینون، مادهٔ موثرهٔ سیاه دانه درموش، فصلنامه گیاهان دارویی، پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، سال دوم، شماره ۵، زمستان ۸۱

۲ اسماعیل شبوعی، میوه و گیاهان شفا بخش، انتشارات باربد، سال ۱۳۷۶

۳ علی زرگری، گیاهان دارویی، انتشارات دانشگاه تهران، جلد۱، سال ۱۳۶۸

۴ پروفسور هانس فلاک، مترجم محمدرضا توکلی صابری و محمدرضا صداقت، انتشارات روزبهانی، سال ۱۳۶۸

نیکی پاک بین کارشناس ارشد علوم گیاهی