تغذیه کودکان زیر دو سال را می توان به سه دوره تقسیم کرد:

۱. دوره تغذیه انحصاری با شیرمادر Nursing Period

که از بدو تولد تا پایان ۶ ماهگی است. در این مرحله، تغذیه شیرخوار منحصراً با شیرمادر بوده و نیازی به سایر مواد غذائی و مایعات، حتی آب هم نیست. آغوش مادر، شیرمادر، استفاده از قطره A و D یا مولتی ویتامین، واکیسناسیون، محبت و حمایت پدر از ضروریات و تأمین کننده نیازهای جسمی و روانی شیرخوار در این دوره از زندگی است.

۲. دوره بینابینی یا Transitional Period

از ۱۸۰ روزگی (پایان ۶ ماهگی) شروع و به یک سالگی ختم می شود. در این مرحله شیرمادر به تنهائی برای تأمین نیازهای تغذیه ای شیرخوار کافی نبوده و علاوه بر شیرمادر، کودک باید از غذاهای کمکی نیز استفاده نماید. قوام این غذاها در شروع تغذیه تکمیلی باید کمی بیشتر از شیر باشد (با قوام ماست معمولی). کم کم به غلظت و تنوع غذا اضافه می شود تا شیرخوار با طعم و مزه غذاهای مختلف آشنا شده و مهارت جویدن نیز در او تقویت گردد و بتواند از یک سالگی به بعد از غذاهای سفره خانواده استفاده نماید.

۳. دوره Modified Period

که از یک سالگی تا پایان ۲ سالگی و حتی بیشتر است. در این مرحله شیرخوار از غذای خانواده استفاده کرده و در روز ۵ ۴ بار غذا می خورد (سه وعده اصلی و دو میان وعده). شیرمادر به عنوان مکمل و تأمین کنندهٔ بخشی از نیازهای تغذیه ای او محسوب می شود. بنابراین دو دورهٔ اخیر که از ۶ ماهگی تا حدود سه سالگی است مرحله بسیار حساسی است که اگر در مراقبت از کودک و برآورد نیازهای تغذیه ای او دقت نشود می تواند منجر به توقف یا افت رشد و نهایتاً سوء تغذیه شیرخوار شود.

ده اصل مهم و راهنما در زمینه تغذیه تکمیلی

۱. غذای کمکی را پایان ۶ ماهگی آغاز کنید.

توصیه اصلی، تغذیه انحصاری با شیرمادر تا پایان ۶ ماهگی است. بعد از آن، زمان چشاندن مزه غذاها به شیرخوار است در حالی که شیرمادر بر اساس تقاضای او به مکرر ادامه دارد. دستورالعمل کلی تغذیه کمکی آن است که شیرمادر و سپس غذای کمکی به شیرخوار ۱۲ ۶ ماهه داده شود.

۲. ادامه شیردهی تا دوسال یا بیشتر.

شیردهی را بر اساس تمایل خود و کودکتان ادامه دهید.

۳. نسبت به تغذیه شیرخوار، احساس مسئولیت کنید.

به علائمی که کودک برای نشان دادن گرسنگی و یا توانائی غذا خوردن نشان می دهد توجه داشته باشید. به کودک در غذا خوردن کمک کنید و آهسته و با صبر و حوصله او را به خوردن غذا با طعم های مختلف و یا مخلوطی از غذاها تشویق کنید. ولی هرگز اجبار نکنید. سعی کنید ضمن لبخند زدن و برقراری تماس چشمی با بیان کلمات مختلف او را تشویق به خوردن نمایید تا غذا خوردن برای کودک زمانی برای یادگیری و دوست داشتن باشد.

۴. غذای کمکی را با روش های بهداشتی و سالم تهیه و ذخیره کنید.

دست های خود و ظروف تهیه غذا را قبل از آماده کردن غذا بشوئید. ضمن اینکه باید دست های خود و دست و صورت کودک را قبل از غذا دادن نیز بشوئید. بهتر است که غذا بلافاصله بعد از تهیه شدن به کودک داده شود. اگر یخچال در دسترس ندارید فقط تا دو ساعت می توانید غذای تهیه شده را به کودک بدهید یا حداکثر تا نوبت بعدی تعذیه او نگاهداری کنید (به شرط گرم کردن کامل آن). ذخیره کردن غذا در ظرف دربسته و نگهداری در محل خنک مانع آلودگی آن می شود. از غذا دادن با بطری اجتناب کنید زیرا به راحتی آلوده و به سختی تمیز می شوند.

۵. به تدریج مقدار غذای پیشنهادی را افزایش دهید.

ضمن شیردهی مکرر، به تدریج مقدار غذای کمکی را بر اساس میل و اشتهای کودک افزایش دهید. انرژی مورد نیاز کودک که باید از طریق غذای کمکی تأمین گردد حدود ۲۰۰ کیلوکالری در روز بین ۸ ۶ ماهگی، ۳۰۰ کیلو کالری در روز بین ۱۱ ۹ ماهگی و ۵۵۰ کیلوکالری در روز بین ۲۴ ۱۲ ماهگی است.

۶. به ترکیبات و نوع غذاها تنوع ببخشید.

به علاقه و توانائی های کودک به خوردن ترکیبات و غذاهای مختلف پاسخ دهید. در ابتدا با غذاهای نرم شروع کنید (شیرخواران به زودی جویدن را یاد می گیرند) از ۸ ماهگی کودکان قادر به خوردن غذاهای انگشتی هستند (غذاهائی که می توانند بدون کمک بردارند و به دهان بگذارند.) حدود ۱۲ ماهگی آنان قادر به خوردن اکثر غذاهای خانواده هستند ولی هنوز نیاز دارند که غذا به قطعات کوچک تر تقسیم شود و تا حدی نرم تر شوند.

۷. دفعات تغذیه کودک را افزایش دهید.

علاوه بر شیرمادر، دفعات تغذیه کودک ۳ ۲ بار در روز بین ۸ ۶ ماهگی و ۴ ۳ بار در روز بین ۲۴ ۹ ماهگی است، به علاوه یک یا دو بار در روز غذاهای مختصر حاضری (snack food) بر اساس میل کودک به او بدهید.

۸. غذاهای سرشار از مواد مغذی به کودک بدهید.

سعی کنید برای تهیه غذای کودک حتی الامکان هر روز از گوشت، مرغ، ماهی و یا تخم مرغ استفاده کنید. اگر امکان استفاده از فرآورده های حیوانی نباشد باید باقلا، لوبیا، نخودفرنگی، عدس، پودر انواع مغزها و یا فرآورده های لبنی به کودک داده شود. سعی کنید در غذای روزانه او از میوه های رنگی و سبزی های مختلف استفاده نمائید. در موارد لزوم، مغذی کردن غذا با موادی چون ماهی، تخم مرغ و پودر مغزها امکان پذیر است در صورتی که دادن فقط مقداری برنج یا ذرت، کافی نیست. هرگز نوشابه های گازدار، نوشیدنی های شیرین، قهوه و چای به کودک ندهید زیرا این نوشیدنی ها ممکن است جایگزین غذاهای مغذی شوند. اگر کودک شما تشنه است بهترین نوشیدنی برای او شیرمادر و یا آب جوشیدهٔ سرد شده می باشد.

۹. با استفاده از ویتامین ها و مواد معدنی، سلامت کودک را حفظ کنید. با دادن طیف گسترده ای از انواع غذاها، نیاز کودک به مواد معدنی و ویتامین ها را تأمین کنید. کودکان کم سنی که گوشت نمی خورند یا در تهیه غذای آنان از گوشت استفاده نمی شود، ممکن است به مصرف مکمل های ویتامینی و مواد معدنی نیاز داشته باشند. سایر مادران و کودکان نیز نیازمند مصرف غذاهای مغذی مناسب هستند و گاهی بر اساس محل و شرایط زندگی خود باید مکمل های ویتامینی هم دریافت کنند.

۱۰. دفعات شیردهی را در طول بیماری کودک افزایش دهید.

در زمان بیماری، باید مصرف مایعات و غذاهای مورد علاقه کودک بیشتر شود. حداقل تا دو هفته بعد از بیماری، او را به مصرف غذای بیشتر تشویق کنید و یا تعداد دفعات غذا خوردن را افزایش دهید.

دکتر ناهید عزالدین زنجانی

متخصص اطفال مدیر عامل انجمن ترویج تغذیه با شیرمادر