«این مردی است که با وجود بیماری جدی روان پزشکی که داشته، خدمات بزرگ و چشم گیری به جهان و بشریت نموده است. «نش» یک نمونه ایده آل و نمادین از عملکرد کامل یک مغز بیمار روانی است. او به جامعه بشری نشان داد که بیماران ذهنی توانایی زیادی برای مشارکت و عملکرد دارند.»

این، بخشی از سخنان دکتر پدرو ریز (Pedro Ruiz) رییس انجمن روان پزشکی آمریکا در جلسه سالانه این انجمن در ماه می سال ۲۰۰۷ میلادی است که در وصف پروفسور «جان نش» بر زبان راند.

«جان نش» کسی است که بیشتر ما او را از فیلم «ذهن زیبا» به یاد داریم. فیلمی که براساس زندگی این پروفسور برنده جایزه نوبل ساخته شده و زندگی پرفراز و نشیب یک بیمار اسکیزوفرنیک را به تصویر کشیده است. در این فیلم تصویر ذهنیت غالب جامعه از یک «بیمار روانی» به عنوان شخصی خطرناک و فاقد صلاحیت و عملکرد به چالش کشیده شده است، تصویری که در طول سالیان شکل گرفته و با پیدایش سینما بر آن تاکیدی چندباره شده است. در این تصویر، «بیمار روانی» فردی خطرناک برای جامعه است که باید کنترل شود و خطر احتمالی وی مرتبا پایش شود. در بهترین حالت، ترحم بیننده نسبت به بیمار برانگیخته می شود و به حال او تاسف می خورد، اما می بیند که با وجود میل اش مجبور به بستری کردن وی و انجام درمان های شدید و بی رحمانه است.

اما در «ذهن زیبا» می بینیم که یک بیمار اسکیزوفرنیک چگونه با بیماری اش می جنگد، چگونه بر آن غلبه کرده و زندگی با آن را می پذیرد و در عین حال، به بالاترین درجات علمی ممکن دست می یابد. او، نه تنها خطری برای جامعه بشری محسوب نمی شود بلکه در بالاترین سطح از جامعه علمی جهانی پذیرفته می شود، مورد قبول همکاران و شاگردانش قرار می گیرد و در انتها بزرگ ترین جایزه علمی جامعه بشری را نصیب خود می سازد. در سال ۲۰۰۷ پروفسور نش با حضور در جلسه سالیانه انجمن روان پزشکان آمریکا و سخنرانی درباره بیماری خود و تطبیق نظریه «تئوری بازی ها» با وجود بیماری های روان پزشکی در طبیعت، تنها یک سخنرانی علمی ایراد نکرد. این حضور اتفاقی بود در ادامه رویکردی که در فیلم ذهن زیبا به کار گرفته شده بود، رخدادی که نشان می داد نگاه به بیماران روان پزشکی می تواند تغییر کند.

● نمونه ایرانی

نهمین همایش سالیانه انجمن روان پزشکان ایران تجربه متفاوتی بود. شاید به دنبال حضور دکتر جلیلی، رییس انجمن روان پزشکان ایران در کنگره انجمن روان پزشکان آمریکا و شنیدن سخنرانی جان نش، ایشان به فکر افتاده تا نمونه ای ایرانی از آن بسازد. «بهاءالدین خرمشاهی» قرآن پژوه و حافظ شناس نامی معاصر به دعوت پزشک معالج اش، با شرکت در این همایش و در حضور نمایندگان رسانه ها به بیان تجربیات خود از ابتلا به بیماری دوقطبی پرداخت و با بیانی شیوا و شیرین تفاوت حالات خود در دوره های افسردگی و شیدایی را بیان کرد. او توضیح داد که چگونه در بخش هایی از سال پرکار بوده، شادی بدون دلیل داشته و حتی در مراسم عزا به بیان لطیفه و خنداندن دیگران می پرداخته، میل جنسی اش افزایش می یافته، پرحرف می شده و نیازش به خواب کم می شده است. در این دوران بوده که خلاقیت اش باعث خلق آثار گرانبهایش شده است.

از سوی دیگر، به خوبی تاریکی بی سبب افسردگی را توصیف کرد و به روشنی بیان کرد که چگونه در این دوران خلق اش تغییر می کرده است. آیا روان پزشکانی که شنونده سخنان وی بودند، علایم بیماری دوقطبی و نشانه های دوره های افسردگی و شیدایی را نمی شناختند؟ حتما می شناختند! اهمیت سخنان این ادیب مشهور در این است که به عنوان یک بیمار روان پزشکی حاضر شده بیماری اش را آشکار کند، به توصیف علایم اش بپردازد و نیاز خود به درمان و مراقبت های تخصصی روان پزشکی را بپذیرد. در جامعه ای که بیمار بودن به طور کلی و ابتلا به یک «بیماری روانی» به صورت خاص یک نقص تلقی می شود، این پدیده حتما شایان توجه خواهد بود.

● انگ به بیماران روانی

کافی است بیماری که به تازگی از یک بیمارستان روان پزشکی مرخص شده، مرتکب جرم یا جنایتی شود تا صفحات روزنامه ها پر شود از مطالب مربوط به خطرناک بودن این دسته از بیماران و تکرار مطالبی از قبیل لزوم محافظت جامعه از خطر «بیماران روانی». از طرف دیگر، اگر کسی جرم شدید و خطرناکی مرتکب شود مرتبا تکرار می شود که این جرم تنها از یک «بیمار روانی» برمی آید. وقتی آمار افزایش بیماری های روان پزشکی منتشر می شود، هم زمان مطالبی در رسانه ها در مورد خطر حضور این همه «بیمار روانی» که «آزادانه» در جامعه زندگی می کنند و امنیت مردم را به خطر انداخته اند، منتشر می شود. جامعه کسی را که به روان پزشک مراجعه کند با بدبینی نگاه می کند، او را فاقد توانایی انجام کارهای حساس و جدی می داند و در راندن او از هیچ تلاشی فروگذار نمی کند.

به همین ترتیب، شخص بیمار نیز مراجعه به روان پزشک و مصرف دارو را معادل ضعف خود تلقی می کند و تلاش می کند از این انگ بگریزد، اگر پس از غلبه بر شک و تردیدها مراجعه بکند معمولا برای پیگیری مراجعه نمی کند و داروها را برای مدت لازم مصرف نمی کند. این گونه است که «انگ» به بیماران روانی چسبیده می شود و باعث می شود مراجعه به روان پزشک برای یک بیمار بسیار سخت و دشوار و معادل با تلقی شدن به عنوان «دیوانه» شود. به این ترتیب، درمان بیماری ایشان که به صورت طبیعی سخت و دشوار است، سخت تر از پیش خواهد شد. این، مساله ای نیست که به آسانی و با تلاش روان پزشکان به تنهایی و حمایت رسانه های نوشتاری چون «سپید» به تنهایی قابل حل باشد. آنچه می طلبد، سیاست گذاری جدی مسوولان سلامت کشور است. بیماری های روان پزشکی در سال های پیش رو بخش مهمی از بار بیماری ها را تشکیل می دهد و هزینه های جدی را به نظام سلامت و اقتصاد کشور وارد خواهد کرد. لذا تلاش جدی مسوولان در جهت برداشتن بار اجتماعی از دوش بیماران روان پزشکی و تسهیل شرایط مراجعه آنها به روان پزشک می تواند اولین گام برای مبارزه با این معضل جدی باشد.