اگرچه ترس هم مانند بسیاری از حالت ها و ویژگی های روحی و جسمی که خداوند در وجود بشر قرار داده است، به نوعی لازمه بقای اوست اما همین ترس اگر بسیار زیاد و در حد افراطی باشد و به عبارتی تبدیل به فوبیا شود، می تواند زندگی انسان را مختل کند.

متاسفانه بسیاری از مردم به دلایل مختلف سال های زیادی از عمر خود را با نوعی ترس مخرب و غیر طبیعی می گذرانند اما هرگز برای درمان آن به پزشک مراجعه نمی کنند.

شما چطور آیا ترسی عمیق و شدید بر زندگی تان سایه افکنده است؟ آیا دچار فوبیا هستید؟

برای آشنایی بیشتر با فوبیا و علل ایجاد و پیشگیری از آن گفت و گوی کوتاهی داریم با دکتر افشین یداللهی، روانپزشک.

▪ فوبیا چیست و چه تفاوتی با ترس های معمولی که همه ما با آنها آشنا هستیم دارد؟

ـ فوبیا نوعی ترس شدید است که فرد نسبت به یک شی و موقعیت یا وضعیت محیط اطراف پیدا می کند. شدت این ترس به هیچ وجه متناسب با سوژه ای که فرد از آن می ترسد، نیست و خود فرد هم به شدت غیر منطقی این ترسش واقف است. در واقع تفاوت آن با ترس در شدت و غیر منطقی بودن این ترس است.

▪ به اعتقاد شما به عنوان یک روانپزشک چقدر وجود ترس در زندگی روزمره ما انسان ها لازم است؟

ـ ترس در حد معمول مشکلی ندارد و حتی لازم است. این ترس به نوعی ضامن بقای ماست. همین ترس است که هنگام نزدیک شدن یک اتومبیل با سرعت زیاد موجب واکنش شدید ما و فرار از موقعیت خطرساز می شود. به طور کلی ترس و اضطراب البته در حد متعادل برای ما مفید هستند.

▪ فردی که فوبیا دارد هنگام مواجه شدن با عامل ترس ممکن است دچار چه حالت هایی شود؟

ـ حالت های شدیدی مانند تنگی نفس، حملات هول و هراس و وحشت شدید و لرزش، تعریق و حتی گاهی این حالت ها به حدی است که موجب افت عملکرد فرد می شود. گاهی این ترس آنقدر زیاد است که باعث اجتناب فرد از هر نوع موقعیت مواجهه با آن می شود. فوبی خون و جراحت و تزریق گاهی با افت فشار و حتی سنکوب همراه است.

▪ لطفا یک مثال بزنید؟

ـ همه انسان ها به نوعی از حیوانات درنده می ترسند و مثلا هنگام مواجهه با یک خرس فرار می کنند اما ترس فرد مبتلا به فوبی ممکن است به حدی زیاد باشد که از شنیدن نام خرس و یا دیدن تصویر آن در تلویزیون هم دچار هراس بسیار شدیدی شود و یا فردی که ترس شدید و غیر منطقی نسبت به جوجه دارد و حتی از فاصله دور هم نمی تواند وجود یک جوجه را تحمل کند و به شدت می ترسد، همه این افراد به نوعی دچار فوبیا هستند.

▪ کمی در مورد انواع فوبیا توضیح دهید؟

ـ فوبیا دارای انواع مختلفی است ترس از حیوانات مانند مار، موش، گربه و ... ترس از محیط طبیعی مانند مکان های بلند، توفان ، رعد و برق و ... ترس از خون و جراحت و ترس از موقعیت مانند ترس از آسانسور و هواپیما و مکان های بسته.

▪ چه عواملی باعث ایجاد فوبیا در افراد می شود؟

ـ دلایلی در این زمینه مطرح شده اند البته ممکن است همه این دلایل قطعی نباشند. هنگامی که یک شی، یک حیوان و یا یک موقعیت با هیجانی مانند ترس شدید همراه باشد ممکن است آن فرد نسبت به آن فوبی پیدا کند. این افراد معمولا به استعداد نامشخصی برای احساس ترس و یا اضطراب فراگیر دچار می شوند. از طرف دیگر گاه فوبیا در نتیجه الگوبرداری فرد است. گاهی کودکان واکنش های فوبیک را از اطرافیان خود به طور مثال پدر و مادرشان یاد می گیرند، گاهی هم این فراگیری از طریق اطلاعات و سخنان آنها در فرد به وجود می آید. مثلا والدین که به هر دلیلی مانند آرام کردن کودک و یا جلوگیری از شیطنت های او کودک را از چیزهایی مثل تاریکی، دیو، رعد و برق و غیره می ترساند باید آگاه باشند که آموزش های آنها به طور ناخواسته در ایجاد فوبی و ترس شدید او از موقعیت مذکور در آینده تاثیرگذار خواهد بود.

از عوامل دیگر ایجاد فوبیا عوامل رفتاری مانند شرطی شدن است. هنگامی که فردی چندین بار در موقعیتی مشابه قرار گیرد که دچار ترس شود، ممکن است نسبت به آن موقعیت خاص دچار فوبیا شود. وراثت هم یکی دیگر از این عوامل است. در دو سوم افراد مبتلا به فوبیا حداقل یک منسوب درجه یک آنها به یک فوبی اختصاصی از همان نوع مبتلاست.

▪ فرهنگ چقدر در ایجاد فوبیا موثر است؟

ـ اگرچه در لیست عوامل زمینه ساز فوبیا زیاد به آن اشاره نشده است اما می توان گفت گاهی ممکن است فرهنگ هم در زمینه موثر باشد. گاهی افراد از چیزهای نامعلوم و غیر واقعی مثل لولو می ترسند که ریشه در فرهنگ آنها دارد.

▪ کنترا فوبیک چیست؟

ـ افراد مبتلا به کنترا فوبیک از چیزی که وحشت دارند به سمتش می روند. برخی از کسانی که سقوط آزاد انجام می دهند کسانی هستند که از آن می ترسند و یا برخی از افرادی که به اعماق دریا می روند، کسانی هستند که از آن می ترسند این در حالی است که این افراد وقتی به عمق دریا می روند نسبت به آن موقعیت ترغیب می شوند.

▪ اختلال اضطراب در جمع یا جمعیت هراسی چیست؟

ـ ترسی مفرط است از تحقیر شدن یا خجالت کشیدن در موقعیت های مختلف اجتماعی مانند صحبت کردن در جمع، ادرار کردن در دستشویی های عمومی، صحبت کردن با جنس مخالف و ... بیشترین سن شیوع جمعیت هراس هم در سال های نوجوانی است ولی در سنین پایین تر (۵ سالگی) و بالاتر (۳۵ سالگی) هم شایع است.

▪ آیا فوبیا یک اختلال شایع است؟

ـ بله، می توان گفت فوبیا شایع ترین اختلال روانپزشکی در بین خانم هاست و در آقایان هم بعد از مصرف مواد، فوبیا دومین اختلال شایع است.

▪ فوبیا در خانم ها بیشتر است یا آقایان؟

ـ در خانم ها دو برابر بیشتر از آقایان شاهد فوبی اختصاصی هستیم اما نسبت ترس از خون و تزریق و جراحت در بین زنان و مردان مساوی است.

▪ چگونه می توان از فوبیا پیشگیری کرد؟ در این مورد چه توصیه ای به والدین دارید؟

ـ پدر و مادری که خودشان به فوبیا مبتلا هستند باید بدانند که ممکن است به صورت ارث یا الگوبرداری این فوبیا را به کودکشان منتقل کنند. فرزندان آنها با مشاهده عکس العمل های ترس والدین خود، هنگام مواجهه با موقعیت خاص رفتار آنها الگوبرداری می کنند. گاهی هم خود والدین بچه ها را از موقعیت ها و یا چیزهایی می ترسانند که باز باعث یادگیری ترس در آنها خواهد شد. بنابراین والدین برای پیشگیری از ابتلای فرزندانشان به فوبیا ابتدا باید نسبت به درمان خودشان اقدام کنند و سپس هرگز فرزندانشان را بی مورد از چیزی نترسانند.

▪ برای درمان فوبیا از چه روش هایی استفاده می شود؟

ـ بیشتر از درمان رفتاری و مواجه سازی و حساسیت زدایی تدریجی استفاده می شود. در این روش که حتما باید توسط یک روانپزشک انجام شود فرد به صورت تدریجی و بر اساس شدت ترس خود با عامل ایجاد ترسش رو به رو می شود.

گاهی ممکن است روانپزشک از فرد بخواهد تا موقعیت ترسناک را در ذهن خود تصور کند و به این شکل با کمترین میزان ترس و اضطراب در مواجهه با موقعیت خاصی رو به رو شود. تجربه این ترس به مرور به صورت یک منحنی سیر صعودی طی کرده و سپس افت می کند. با چندین بار مجسم کردن ترس در یک مرحله کم کم ترس در آن مرحله خاص کاهش پیدا کرده و از بین می رود و سپس نوبت به مرحله بعدی است مثلا قرار گیری در موقعیت یا دیدن تصویر آن. در کنترل فوبیا ریلکسیشن و روش های آرام سازی هم بسیار مفید هستند.

▪ هیپنوتیزم هم در این زمینه مفید است؟

ـ هیپنوتیزم فقط ممکن است به قدرت نفوذ درمانگر در القای ترسناک نبودن موقعیت کمک کند.

▪ درمان دارویی چطور؟

ـ درمان های محدود دارویی هم استفاده می شود.

▪ با این حال به نظر می رسد مردم چندان توجهی به ترس های جدی (فوبیا) خود نمی کنند و کمتر برای درمان نزد پزشک می روند، چرا؟

ـ بیشتر مردم نمی دانند و یا فکر نمی کنند که این ترس شدید آنها یک اختلال است و از آن مهمتر اینکه اختلالی قابل درمان است. برخی از افراد هم از ترس خود خجالت می کشند و ترجیح می دهند به پزشک مراجعه نکنند.

▪ توصیه آخر شما به این افراد چیست؟

ـ فوبیا یک بیماری مزمن است و تداوم خواهد داشت بنابراین باید هر چه زودتر نسبت به درمان آن اقدام کنند.