حتما دیده اید کودکان شیطانی را که در خانه از دیوار راست بالا می روند و آنقدر پرحرف اند که پدر و مادر در کنترل آنها عاجزند اما زمانی که از خانه بیرون می روند در مدرسه یا بین همسالانشان اصلا صحبت نمی کنند و به راحتی با اطرافیانشان ارتباط برقرار نمی کنند...

و به راحتی با اطرافیانشان ارتباط برقرار نمی کنند. درواقع این کودکان در موقعیت های خاصی، توانایی ارتباط با دیگران را دارند و در موقعیت های جمعی انگار همه چیز برعکس می شود. در علم روان پزشکی به این رفتار «لالی انتخابی» گفته می شود. حال باید دید آیا این رفتار کودک طبیعی است یا نوعی اختلال است؟ دکتر فریبا عربگل، فوق تخصص روان پزشکی کودک و نوجوان و دبیر انجمن روان پزشکان کودک و نوجوان به پرسش های ما پاسخ می دهد.

آیا لالی انتخابی در سنین کودکی طبیعی است یا نوعی اختلال رفتاری محسوب می شود؟

لالی انتخابی، نقص در صحبت کردن در یک یا چند موقعیت ارتباطی است که در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع می تواند آثار سویی روی زندگی اجتماعی فرد بگذارد. باید توجه داشته باشید تکامل زبان و کلام در کودکان، تاثیر عمیقی بر سایر جنبه های رشد آنها دارد. مثلا توانایی زبانی و کلامی مناسب و موثر کودک، باعث رشد او در زمینه بازی، ارتباط با همسالان، پیشرفت تحصیلی، شناخت عمومی و تکامل رفتاری و هیجانی اش می شود و برعکس در صورتی که عملکرد ارتباطی کودک حتی به طور خفیف مشکل داشته باشد با پیامدهای زیان آور اجتماعی و افزایش خطر ابتلا به اختلالات روان پزشکی مواجه است.

آیا صرف اینکه کودک در موقعیت های خاصی از حرف زدن امتناع کند، می توان گفت دارای اختلال لالی انتخابی است؟

معمولا کودکی که در برقراری ارتباط ناتوان است از صحبت کردن در موقعیت هایی مثل مدرسه، مکان های مختلف یا با بزرگسالان در محیط بیرون از خانه اجتناب می کند. این در حالی است که در خانه با خواهر و برادرها و حداقل با یکی از والدین صحبت می کند و مشکل چندانی در برقراری ارتباط ندارد. سکوت کودک بیشتر نشان دهنده امتناع وی از صحبت کردن است تا ناتوانی او در تکلم. هر چند سایر اختلال های زبانی و تکلمی ممکن است همراه با این بیماری دیده شوند ولی به حدی نیستند که باعث فقدان کلام کودک شوند. این کودکان به رغم امتناع از صحبت کردن معمولا به برقراری ارتباط علاقه مندند و زمانی که صحبت نمی کنند، ممکن است تلاش کنند با استفاده از ژست و حالات صورت، تکان دادن سر، نگاه یا کلمات تک سیلابی و زمزمه یا نجوا با دیگران ارتباط برقرار کنند و در موقعیت هایی که صحبت می کنند ممکن است کاملا پرحرف باشند.

چه عواملی باعث می شود کودک بیرون از خانه توانایی ارتباط خود را از دست بدهد؟

تصور نمی شود عوامل بیولوژیک نقش مهمی در بروز لالی انتخابی داشته باشد، بیشتر مسائل بین فردی و خانوادگی در این زمینه نقش بازی می کنند. عواملی مانند خانواده منزوی، وجود حداقل یک والد بسیار خجالتی و کم ارتباط یا خانواده درهم ریخته، بستری شدن در بیمارستان، جدایی قابل توجه از خانواده، آسیب های فیزیکی مثل آسیب های دهانی، بدرفتاری با کودک، آزار جنسی و وابستگی زیاد به مادر در بروز لالی انتخابی در کودکان نقش دارد.

کودکان بیشتر در چه سنی در ارتباط خود دچار مشکل می شوند؟

شروع لالی انتخابی معمولا در سنین ۳ تا ۸ سالگی است. هر چند شایع ترین زمان آن هنگام ورود به مدرسه است ولی احتمال آغاز این حالت پس از ۱۲ سالگی نیز وجود دارد.

لالی انتخابی در دختران بیشتر است یا پسران؟

برعکس سایر اختلالات زبان و گفتار، این اختلال در دختران شایع تر از پسران است.

ممکن است یک کودک به صورت مقطعی دچار این مشکل شود و بعد خود به خود بهبود یابد؟

عده زیادی از کودکانی که به لالی انتخابی، دچار می شوند طی ماه ها و سال های بعد بهبود می یابند. بهبودی معمولا قبل از ۱۰ سالگی رخ می دهد و در سنین بالای ۱۲ سال، پیش آگهی بدتر می شود.

والدین این کودکان باید چه اقدام هایی برای بهبودی کودکشان انجام دهند؟

از آنجایی که لالی انتخابی بیشتر به صورت اختلال اضطرابی دیده می شود تا اختلال تکاملی، روش درمانی آن متفاوت است و به نظر می رسد تعدیل رفتاری، جایگاه ویژه ای در این میان دارد، مانند تقویت مثبت و پاداش دادن به کودک هنگامی که صحبت می کند، عدم تقویت برای پاسخ های غیرکلامی (مانند استفاده از ژست و اشاره )، گسترش تدریجی تعداد افرادی که کودک با آنها سروکار دارد و محیطی که در آن از کودک انتظار حرف زدن داریم.

گاهی اوقات تصور می شود که خط ونشان هایی که پدر و مادر برای کودکشان می کشند، برای اینکه در میهمانی ساکت باشد یا رفتارهای بدی که با کودک دارند باعث می شود او در جمع ساکت باشد، این تصور چقدر صحیح است؟

کودکانی که مورد بدرفتاری و اذیت و آزار قرار می گیرند یا مورد غفلت واقع می شوند، ممکن است مهارت های کلامی پایین تری نسبت به همسالان خود داشته باشند. از سوی دیگر کودکانی که مبتلا به مشکل ارتباطی یا سایر اختلالات تکاملی هستند بیشتر از کودکان طبیعی در معرض بدرفتاری قرار دارند. این کودکان معمولا کمتر احساس رضایتمندی را در مادران ایجاد می کنند و این مساله آنها را مستعد بدرفتاری می کند.

در پایان چه توصیه ای به والدین کودکانی دارید که لالی انتخابی دارند؟

در کل در بررسی کودکانی که مشکل زبان و گفتار دارند باید کم توانی ذهنی، اوتیسم یا اختلالات رشد و اختلال شنوایی نیز مورد ارزیابی قرار گیرد زیرا این موارد نیز در ایجاد اختلال ارتباطی نقش دارند و تکلم کودک را تحت تاثیر قرار می دهند. باید والدین توجه داشته باشند، تشخیص به موقع و درمان مناسب این کودکان با توجه به شیوع و گستردگی این اختلالات کمک بسیار موثری به آینده کودک و خانواده وی می کند.

مهدیه آقازمانی