اسپرم از کلمه یونانی اسپرما (به معنای بذر) گرفته شده است و به سلول های تناسلی مردانه اطلاق می شود. تولید مثل جنسی در انسان از نوع آنیزوگامی و اووگامی است. به این معنا تفاوت قابل ملاحظه ای از لحاظ اندازه سلول های جنسی (گامت ها) دو جنس وجود دارد و سلول کوچک تر مربوط به جنس مذکر است که همان سلول اسپرم است....

تاریخچه اسپرم

برای اولین بار در سال ۱۶۷۷ به وسیله آنتوان وان لیونهوک با استفاده از میکروسکوپ مشاهده شد. او در آن هنگام گزارش کرد که انسان کوچکی درون اسپرم وجود دارد. احتمالا به این علت به این نظریه معتقد بود که هر اسپرم حاوی یک انسان کوچک کاملا شکل گرفته است که بعدا در رحم زن رشد می کند.

ساختمان اسپرم

سلول های اسپرم هاپلویید هستند، یعنی ۲۳ کرموزوم دارند و هنگامی که با ۲۳ کرموزوم تخمک زن ترکیب می شوند، یک سلول دیپلویید دارای ۴۶ کرموزوم را می سازند.

سلول های اسپرم تقسیم نمی شوند و طول عمر محدودی دارند، اما وقتی پس از لقاح با سلول های تخمک ترکیب می شوند، سلول تخم یا زیگوت را به وجود می آورند که شروع به رشد و نمو می کند.

سلول اسپرم از یک سر، قطعه میانی و یک دم تشکیل شده است. سر حاوی هسته است که حاوی فیبرهای کروماتینی به شدت در هم پیچیده است که همان ماده ژنتیکی یا DNA سلول است و ۶ برابر نسبت به DNA سلول های عادی متراکم تر است. جلوی سر بخشی به نام آکروزوم قرار دارد که حاوی آنزیم های مورد استفاده برای نفوذ به تخمک زن است.

بخش میانی اسپرم یک هسته رشته ای مرکزی دارد و حاوی میتوکندری های فراوانی است که به دور این هسته پیچیده اند. این میتوکندری ها انرژی لازم برای حرکت اسپرم در طول دهانه رحم، رحم و لوله های رحمی را فراهم می کنند. دم اسپرم یا فلاژلوم حرکاتی شلاقی انجام می دهد که اسپرم را به جلو می راند.

سلول های اسپرم متحرک از طریق فلاژلوم حرکت می کنند و برای حرکت به سوی تخمک و لقاح نیاز به آب دارند. این سلول ها نمی توانند به خاطر ماهیت حرکت شان به عقب بازگردند.

کیفیت و کمیت اسپرم شاخص اصلی کیفیت منی است که معیار توانایی منی برای لقاح محسوب می شود.

حرکت اسپرم به سوی تخمک

سلول اسپرم انسانی تنها در محیط های گرم زنده باقی می ماند. هنگامی که سلول های اسپرم بدن مرد را ترک می کند، قدرت زنده ماندن آنها کاهش پیدا می کند و بسیاری از این سلول ها می میرند و کیفیت اسپرم کاهش پیدا می کند. سلو های اسپرم به دو گروه تقسیم می شوند، اسپرم های مونث که حاوی کرموزوم X هستند و پس از لقاح با تخمک جنین دختر و اسپرم های مذکر که حاوی کرموزوم Y هستند و پس از لقاح جنین پسر ایجاد می کنند.

اسپرم انسان شامل یک سر به اندازه ۵ در ۳ میکرون و دمی به درازای ۵۰ میکرون است. دم اسپرم حرکتی شلاقی در یک مخروط بیضوی دارد که اسپرم را به جلو می راند (با سرعت یک تا ۳ میلی متر در دقیقه).

مایع منی ماهیتی قلیایی دارد و اسپرم ها به حداکثر سرعت حرکت خود در آن نمی رسند، مگر هنگامی که به واژن برسند که مایع های اسیدی واژن قلیایی بودن منی را خنثی می کند.

در این هنگام فیبرینوژن ساخته شده در کیسه های منی باعث لخته شدن مایع منی می شود و این لخته اسپرم را حفاظت می کند. به محض آنکه حرکت سلول های اسپرم تشدید می شود، آنزیم فیبرینولیزین تولید شده به وسیله پروستات که در منی وجود دارد، لخته را حل می کند و اسپرم امکان پیدا می کند تا به طور مطلوب پیشروی کند.

فعال شدن اسپرم و افزایش سرعت حرکت آن در دستگاه تناسلی زنانه نقش مهمی در موفقیت اسپرم در نفوذ کردن به درون تخمک دارد. دم اسپرم یا فلاژلوم مانند ملخ یک قایق اسپرم را به جلو می راند و حاوی مجاری ای است که به طور اختصاصی ورود یون های کلسیم را امکان پذیر می کنند. به عقیده دانشمندان ورود ناگهانی کلسیم به درون دم اسپرم باعث بیش فعالی و سرعت گرفتن اسپرم می شود.

لقاح

اولین مانعی که اسپرم برای وارد شدن به تخمک با آن روبه رو است، گروهی از سلول ها به نام سلول های کومولوس است که دور تخمک را فراگرفته اند.

دومین مانعی که اسپرم باید از آن بگذرد، غشایی به نام زونا پلاسیدا است که در اطراف تخمک قرار دارد. یکی از پروتئین هایی که در زونا پلاسیدا قرار دارد، به مولکول مکمل خود در اسپرم متصل می شود. این سازوکار قفل و کلید در هرگونه حیاتی اختصاصی است و بنابراین مانع آن می شود که اسپرم و تخمک گونه های متفاوت جانوری با هم ترکیب شوند.

هنگامی که اسپرم به تخمک می رسد، در ابتدا با لایه بیرونی تخمک به نام زونا پلاسیدا روبه رو می شود. اسپرم با کمک آنزیم هایی که در بخش جلوی سرش قرار دارد، می تواند تا حدی این غشا را حل کند. اما این آنزیم ها برای حل کردن کامل این غشا و اتصال آن به تخمک کافی نیستند.

در واقع اگر فعالیت حرکتی اسپرم قبل از رسیدن به تخمک تشدید نشده باشد و اسپرم به اصطلاح بیش فعال نباشد، توانایی نفوذ به تخمک را نخواهد داشت.

حقایقی در مورد اسپرم

در هر انزال منفرد مرد به اندازه نصف یک قاشق چای خوری پر یعنی ۷۵/۲ میلی لیتر منی خارج می شود که حاوی ۱۸۰ تا ۴۰۰ میلیون اسپرم است.

اگر شمار اسپرم ها از ۲۰ میلیون پایین تر بیاید، مرد را از لحاظ بالینی نابارور محسوب می کنند. هر اسپرم حدود ۴۰ میکرون درازا دارد و حاوی ۲۳ کرموزوم است. اسپرم با سرعت ۷۵ سانتی متر در ساعت حرکت می کند و می تواند تا ۳ روز در دستگاه تناسلی زن زنده بماند.

میزان های طبیعی در آزمایش اسپرم

شاخص / حداقل میزان طبیعی

ـ حجم / ۲ میلی لیتر

ـ غلظت اسپرم (میلیون در میلی لیتر) / ۲۰

ـ درصد اسپرم های متحرک/ ۵۰ درصد

ـ حرکت به جلو (۰ تا ۴)/ ۳

ـ درصد اسپرم های با شکل طبیعی/ ۳۰ درصد

ـ شماره کلی اسپرم ها (میلیون)/ ۴۰

ـ شماره کلی اسپرم های متحرک (میلیون)/ ۲۰

ـ تعداد کلی اسپرم های دارای کارکرد (میلیون)/ ۶